|

بررسی اجمالی سیر ساخت عروسک نمایشی در ایران در گفت‌وگو با مرضیه محبوب و بنفشه بدیعی

داستان عروسک

مرضیه محبوب طراح عروسک و عروسک‌گردان پیشکسوت سینما و تلویزیون ایران، تا به امروز خالق عروسک‌های زیادی بوده، عروسک‌هایی که بخشی از خاطرات بچه‌های دیروز است، کلاه‌قرمزی و پسرخاله از جمله عروسک‌هایی هستند که مرضیه محبوب ساخته و طرفداران زیادی دارد. او در جدیدترین فیلم مرضیه برومند «شهر موشها2» هم حضور دارد و سرپرستی تیم طراحی و ساخت موشهای این شهر را بر عهده داشته است.
مرضیه محبوب درباره جایگاه امروز عروسک‌سازی در ایران و مقایسه آن با دنیا می‌گوید: «در تئاتر تفاوت زیادی وجود ندارد، ولی در سینما و تلویزیون متفاوت است. به‌خصوص در سینمای جهان، تکنیک‌های حرکتی عروسک بیشتر کامپیوتری است، یا از انیمیشن استفاده می‌شود. روش دیگر استفاده از عروسک‌های مکانیکی همراه با عروسک‌گردان است. تکنیک دیگری که برای حرکت دادن عروسک به کار می‌برند، استفاده از روبات است که عروسک را بسیار زنده و باورپذیر می‌کند. ولی در ایران حرکت عروسک فقط به وسیله بازی‌دهنده آن انجام می‌شود. خیلی سخت نیست اگر بخواهیم همانند کشور‌های پیشرفته عمل کنیم. کافی است هنرمندان متخصص در این زمینه با مهندسین روباتیک یا مکانیک همکاری داشته باشند تا با صرف زمان و بودجه کافی به نتیجه مثبت برسند. ولی چون همیشه برای تولید فیلم عروسکی زمان و بودجه نداریم، پس همین روش همیشگی و دم‌دستی را به کار خواهیم برد.»
بنفشه بدیعی هم که در ساخت عروسک‌های فیلم«شهر موشها2» مشارکت داشته درباره تفاوت عروسک‌سازی در ایران و خارج از ایران می‌گوید: «به نظرم عروسک‌سازی در ایران راه مستقلی را طی کرده و ویژگی‌هایی دارد که شاید آن را از تولیدات خارجی متمایز می‌کند.»
او می‌گوید: «بعد از انقلاب تولیدات زیادی در زمینه کارهای عروسکی داشتیم، بنابراین در طراحی و ساخت عروسک پیشرفت‌های خوبی را شاهد بودیم، اما در زمینه تکنولوژی شاید پیشرفت چندانی نداشتیم و آن هم به دلیل بودجه اندک اختصاص‌یافته به این زمینه بوده.»
مرضیه محبوب درباره مشکلات حرفه‌اش می‌گوید: «کار نمایش، کار مشکلی است چه در تئاتر، تلویزیون و چه حتی در سینما. برای تولید یک فیلم راهی طولانی باید طی کرد. از نوشتن سناریو تا نوشتن کلمه«پایان» روی پرده؛ تازه اگر فیلمی که تولید می‌شود عروسکی باشد، مشکلاتش
چند برابر است، نمایشنامه یا سناریوی عروسکی می‌خواهد، همه چیزش باید ساخته شود: هنرپیشه‌اش، دکورش، اجزای داخل دکور و وسایلی که عروسک با آن در ارتباط است، باید همه در ابعاد عروسک باشد که اینها همه حوصله، دقت و علاقه بسیار می‌خواهد. اما عروسک کلا جذاب است. کارهایی می‌کند که انسان قادر به انجامش نیست، فیزیک و آناتومی خاص خود را دارد، زمان و مکان در اختیار اوست، در دنیای آنها هیچ چیز غیرممکن نیست؛ ورود به چنین دنیایی حتما جذاب است.»
او که تا امروز خالق عروسک‌های ماندگاری در تلویزیون و سینما بوده، تعریف جالبی از کارش دارد. او می‌گوید: «در واقع من در دام تارهای چسبناک عروسک‌های حقه‌باز گرفتار شده‌ام.»
محبوب درباره ویژگی‌های عروسک‌های «شهر موشها2» می‌گوید: «با اینکه تمام عروسک‌های این فیلم موش هستند ولی سعی شده خصوصیات انسانی در آنها حفظ شود. چهره هر کدام نشانگر حس درونی هر شخصیت از قصه است و برای اینکه ظاهر حیوانی آنها بیشتر نمایان شود، از پودر خاصی برای پوشاندن صورت و دست و پایشان استفاده شده.»
از نظر بنفشه بدیعی مهم‌ترین ویژگی این فیلم وسعت آن است، ١١٠ شخصیت متفاوت در این فیلم حضور دارند که هر یک با دقت شخصیت‌پردازی شده‌اند، مرحله طراحی این عروسک‌ها به صورت خمیری انجام شده و هر عروسک با دیگری تفاوت دارد.
مرضیه محبوب در پاسخ به این پرسش که وقتی‌ شما وارد این حرفه شدید آیا عروسک‌سازی یا صداپیشگی عروسک شغل شناخته‌شده‌ای بود یا نه؟ می‌گوید: «من هنوز هم اگر قرار باشد فرم یا پرسشنامه‌ای را پر کنم، در جای شغل که چه بنویسم یا چه بگویم، دچار مشکل می‌شوم. وقتی کلمه عروسک را می‌بینند یا می‌شنوند لبخندی روی لبانشان می‌آید که گاهی همراه با تمسخر است؛ دیگر تو را جدی نمی‌گیرند. بیشتر اوقات می‌نویسم خانه‌دار!»
از او درباره دلایل محبوبیت یک عروسک می‌پرسیم و اینکه کدام‌یک از عوامل در تاثیر‌گذاری یک عروسک بر مخاطب ارزش بیشتری دارد؟ صدا یا شکل ظاهری؟ او می‌گوید: «اگر عروسک را با یک هنرپیشه مقایسه کنیم، همان دلایلی که یک هنرپیشه محبوب، برای محبوبیتش دارد حتما یک عروسک هم خواهد داشت. اول باید صورت جذاب و فیزیک مناسبی داشته، دارای صدا و بیان خوبی باشد، حرکات و رفتار ظاهری‌اش درست و بجا باشد، موقع ایفای نقش بتواند بازی خوبی ارایه دهد و جایگاهش در قصه درست انتخاب شده باشد. عروسک مجموعه‌ای از چند هنرمند است، طراح و سازنده آن، که می‌تواند چهره‌ای زیبا و دوست‌داشتنی از او بسازد، زیبا نه اینکه قشنگ بلکه اگر قرار است زشت باشد بتواند طوری آن را بسازد که صورتش شخصیتی را که در سناریو یا نمایشنامه مد نظر است نشان دهد. بعد گوینده عروسک است که با هنرش بر جذابیت عروسک می‌افزاید و بالاخره بازی‌دهنده که حرکاتی دوست‌داشتنی و دلچسب را ارایه می‌دهد.»
بنفشه بدیعی هم معتقد است: «عروسک‌گردانی یکی از دلایل محبوبیت یک عروسک است. طراحی عروسک و صدای عروسک هم از دیگر عوامل موفقیت آن است. گاهی عروسک ظاهر خوبی ندارد اما عروسک‌گردانی خوب آن باعث شده است که من به آن علاقه‌مند شوم.»
محبوب که سال‌هاست با مرضیه برومند همکاری می‌کند، درباره ویژگی‌های کارکردن با این کارگردان پیشکسوت در حوزه کار عروسکی می‌گوید: «ویژگی‌های خود خانم برومند است که کار با ایشان را برایم ویژه می‌کند. اواز معدود کسانی است که از این هنر شناخت کامل دارد و تخصصش در این رشته به من احساس امنیت و آرامش می‌دهد. بسیار انسان قابل اعتماد و شریفی است و من با آسودگی خاطر در کنار ایشان فقط به کارم فکر می‌کنم.»
او ادامه می‌دهد: «حس و حالی را که بعد از دیدن فیلم شهر موشها2 خواهم داشت نمی‌دانم. تا زمانی که درگیر کار و تولید هستی، تصوراتی که از فیلم ‌داری با فیلم مونتاژشده متفاوت است ولی پشت‌صحنه شهر موشها2 شهری بود پر از خاطره و دوستی، خنده و گریه، قهر و آشتی، غیبت و فداکاری، خستگی و کار، کار و کار و کار. مهم‌تر از همه اتفاقی که همیشه دوست داشتم به همت خانم برومند و حمایت خانم حکمت تجربه کنم، تشکیل کارگاه ساخت عروسک است که من افتخار همکاری با دوستان هنرمندم را پیدا کردم و بهترین یادگاری من از آن پیداکردن دوستان خلاق و هنرمند است که برایم دوست داشتنی‌ترین بخش کار بود.»
بنفشه بدیعی هم‌همکاری کنار مرضیه برومند را سخت و جذاب توصیف می‌کند. او که علاوه بر عروسک‌سازی در این فیلم مسوول بخش هنروران عروسکی هم بوده می‌گوید: «ما به جز عروسک‌گردان‌های اصلی که شخصیت‌های اصلی را عروسک‌گردانی می‌کردند تعداد زیادی عروسک‌گردان دیگر هم داشتیم و آنها در صحنه‌هایی که گاهی 110 عروسک در صحنه بود، عروسک‌گردانی می‌کردند و آماده‌کردن این صحنه‌ها کار سختی بود اما تصاویر و کیفیت این صحنه‌ها بسیار زیبا شده است و این هم از جمله کارهایی بود که در شهر موشها 2 اتفاق افتاد و کار را ویژه‌تر کرد.»
مرضیه محبوب در پاسخ به این پرسش که در حال حاضر عرصه ساخت عروسک و صداپیشگی آن برای جوان‌هایی که علاقه‌مند به کار هستند چطور است؟ می‌گوید: «بسیاری از جوان‌ها فکر می‌کنند که به این رشته علاقه‌مندند ولی وقتی درگیر کار می‌شوند آن را طوری که در ذهنشان بوده نمی‌یابند. ظاهر بیرونی این هنر با واقعیت آن فرق دارد؛ در ضمن تنها علاقه کافی نیست، حتما استعداد هم مهم است و اگر کسی از هر دو این ویژگی‌ها برخوردار باشد، حتی اگر برای به اجرا درآوردن یا خلق اثری عرصه یا محیط مناسبی فراهم نباشد چون این جوشش از درون وجودشان نشأت می‌گیرد، خواه‌ناخواه دست‌به‌کار می‌شوند و اثری هنرمندانه خلق می‌کنند و چون حرفی برای گفتن دارند، موفق خواهند شد.»
مرضیه محبوب طراح عروسک و عروسک‌گردان پیشکسوت سینما و تلویزیون ایران، تا به امروز خالق عروسک‌های زیادی بوده، عروسک‌هایی که بخشی از خاطرات بچه‌های دیروز است، کلاه‌قرمزی و پسرخاله از جمله عروسک‌هایی هستند که مرضیه محبوب ساخته و طرفداران زیادی دارد. او در جدیدترین فیلم مرضیه برومند «شهر موشها2» هم حضور دارد و سرپرستی تیم طراحی و ساخت موشهای این شهر را بر عهده داشته است.
مرضیه محبوب درباره جایگاه امروز عروسک‌سازی در ایران و مقایسه آن با دنیا می‌گوید: «در تئاتر تفاوت زیادی وجود ندارد، ولی در سینما و تلویزیون متفاوت است. به‌خصوص در سینمای جهان، تکنیک‌های حرکتی عروسک بیشتر کامپیوتری است، یا از انیمیشن استفاده می‌شود. روش دیگر استفاده از عروسک‌های مکانیکی همراه با عروسک‌گردان است. تکنیک دیگری که برای حرکت دادن عروسک به کار می‌برند، استفاده از روبات است که عروسک را بسیار زنده و باورپذیر می‌کند. ولی در ایران حرکت عروسک فقط به وسیله بازی‌دهنده آن انجام می‌شود. خیلی سخت نیست اگر بخواهیم همانند کشور‌های پیشرفته عمل کنیم. کافی است هنرمندان متخصص در این زمینه با مهندسین روباتیک یا مکانیک همکاری داشته باشند تا با صرف زمان و بودجه کافی به نتیجه مثبت برسند. ولی چون همیشه برای تولید فیلم عروسکی زمان و بودجه نداریم، پس همین روش همیشگی و دم‌دستی را به کار خواهیم برد.»
بنفشه بدیعی هم که در ساخت عروسک‌های فیلم«شهر موشها2» مشارکت داشته درباره تفاوت عروسک‌سازی در ایران و خارج از ایران می‌گوید: «به نظرم عروسک‌سازی در ایران راه مستقلی را طی کرده و ویژگی‌هایی دارد که شاید آن را از تولیدات خارجی متمایز می‌کند.»
او می‌گوید: «بعد از انقلاب تولیدات زیادی در زمینه کارهای عروسکی داشتیم، بنابراین در طراحی و ساخت عروسک پیشرفت‌های خوبی را شاهد بودیم، اما در زمینه تکنولوژی شاید پیشرفت چندانی نداشتیم و آن هم به دلیل بودجه اندک اختصاص‌یافته به این زمینه بوده.»
مرضیه محبوب درباره مشکلات حرفه‌اش می‌گوید: «کار نمایش، کار مشکلی است چه در تئاتر، تلویزیون و چه حتی در سینما. برای تولید یک فیلم راهی طولانی باید طی کرد. از نوشتن سناریو تا نوشتن کلمه«پایان» روی پرده؛ تازه اگر فیلمی که تولید می‌شود عروسکی باشد، مشکلاتش
چند برابر است، نمایشنامه یا سناریوی عروسکی می‌خواهد، همه چیزش باید ساخته شود: هنرپیشه‌اش، دکورش، اجزای داخل دکور و وسایلی که عروسک با آن در ارتباط است، باید همه در ابعاد عروسک باشد که اینها همه حوصله، دقت و علاقه بسیار می‌خواهد. اما عروسک کلا جذاب است. کارهایی می‌کند که انسان قادر به انجامش نیست، فیزیک و آناتومی خاص خود را دارد، زمان و مکان در اختیار اوست، در دنیای آنها هیچ چیز غیرممکن نیست؛ ورود به چنین دنیایی حتما جذاب است.»
او که تا امروز خالق عروسک‌های ماندگاری در تلویزیون و سینما بوده، تعریف جالبی از کارش دارد. او می‌گوید: «در واقع من در دام تارهای چسبناک عروسک‌های حقه‌باز گرفتار شده‌ام.»
محبوب درباره ویژگی‌های عروسک‌های «شهر موشها2» می‌گوید: «با اینکه تمام عروسک‌های این فیلم موش هستند ولی سعی شده خصوصیات انسانی در آنها حفظ شود. چهره هر کدام نشانگر حس درونی هر شخصیت از قصه است و برای اینکه ظاهر حیوانی آنها بیشتر نمایان شود، از پودر خاصی برای پوشاندن صورت و دست و پایشان استفاده شده.»
از نظر بنفشه بدیعی مهم‌ترین ویژگی این فیلم وسعت آن است، ١١٠ شخصیت متفاوت در این فیلم حضور دارند که هر یک با دقت شخصیت‌پردازی شده‌اند، مرحله طراحی این عروسک‌ها به صورت خمیری انجام شده و هر عروسک با دیگری تفاوت دارد.
مرضیه محبوب در پاسخ به این پرسش که وقتی‌ شما وارد این حرفه شدید آیا عروسک‌سازی یا صداپیشگی عروسک شغل شناخته‌شده‌ای بود یا نه؟ می‌گوید: «من هنوز هم اگر قرار باشد فرم یا پرسشنامه‌ای را پر کنم، در جای شغل که چه بنویسم یا چه بگویم، دچار مشکل می‌شوم. وقتی کلمه عروسک را می‌بینند یا می‌شنوند لبخندی روی لبانشان می‌آید که گاهی همراه با تمسخر است؛ دیگر تو را جدی نمی‌گیرند. بیشتر اوقات می‌نویسم خانه‌دار!»
از او درباره دلایل محبوبیت یک عروسک می‌پرسیم و اینکه کدام‌یک از عوامل در تاثیر‌گذاری یک عروسک بر مخاطب ارزش بیشتری دارد؟ صدا یا شکل ظاهری؟ او می‌گوید: «اگر عروسک را با یک هنرپیشه مقایسه کنیم، همان دلایلی که یک هنرپیشه محبوب، برای محبوبیتش دارد حتما یک عروسک هم خواهد داشت. اول باید صورت جذاب و فیزیک مناسبی داشته، دارای صدا و بیان خوبی باشد، حرکات و رفتار ظاهری‌اش درست و بجا باشد، موقع ایفای نقش بتواند بازی خوبی ارایه دهد و جایگاهش در قصه درست انتخاب شده باشد. عروسک مجموعه‌ای از چند هنرمند است، طراح و سازنده آن، که می‌تواند چهره‌ای زیبا و دوست‌داشتنی از او بسازد، زیبا نه اینکه قشنگ بلکه اگر قرار است زشت باشد بتواند طوری آن را بسازد که صورتش شخصیتی را که در سناریو یا نمایشنامه مد نظر است نشان دهد. بعد گوینده عروسک است که با هنرش بر جذابیت عروسک می‌افزاید و بالاخره بازی‌دهنده که حرکاتی دوست‌داشتنی و دلچسب را ارایه می‌دهد.»
بنفشه بدیعی هم معتقد است: «عروسک‌گردانی یکی از دلایل محبوبیت یک عروسک است. طراحی عروسک و صدای عروسک هم از دیگر عوامل موفقیت آن است. گاهی عروسک ظاهر خوبی ندارد اما عروسک‌گردانی خوب آن باعث شده است که من به آن علاقه‌مند شوم.»
محبوب که سال‌هاست با مرضیه برومند همکاری می‌کند، درباره ویژگی‌های کارکردن با این کارگردان پیشکسوت در حوزه کار عروسکی می‌گوید: «ویژگی‌های خود خانم برومند است که کار با ایشان را برایم ویژه می‌کند. اواز معدود کسانی است که از این هنر شناخت کامل دارد و تخصصش در این رشته به من احساس امنیت و آرامش می‌دهد. بسیار انسان قابل اعتماد و شریفی است و من با آسودگی خاطر در کنار ایشان فقط به کارم فکر می‌کنم.»
او ادامه می‌دهد: «حس و حالی را که بعد از دیدن فیلم شهر موشها2 خواهم داشت نمی‌دانم. تا زمانی که درگیر کار و تولید هستی، تصوراتی که از فیلم ‌داری با فیلم مونتاژشده متفاوت است ولی پشت‌صحنه شهر موشها2 شهری بود پر از خاطره و دوستی، خنده و گریه، قهر و آشتی، غیبت و فداکاری، خستگی و کار، کار و کار و کار. مهم‌تر از همه اتفاقی که همیشه دوست داشتم به همت خانم برومند و حمایت خانم حکمت تجربه کنم، تشکیل کارگاه ساخت عروسک است که من افتخار همکاری با دوستان هنرمندم را پیدا کردم و بهترین یادگاری من از آن پیداکردن دوستان خلاق و هنرمند است که برایم دوست داشتنی‌ترین بخش کار بود.»
بنفشه بدیعی هم‌همکاری کنار مرضیه برومند را سخت و جذاب توصیف می‌کند. او که علاوه بر عروسک‌سازی در این فیلم مسوول بخش هنروران عروسکی هم بوده می‌گوید: «ما به جز عروسک‌گردان‌های اصلی که شخصیت‌های اصلی را عروسک‌گردانی می‌کردند تعداد زیادی عروسک‌گردان دیگر هم داشتیم و آنها در صحنه‌هایی که گاهی 110 عروسک در صحنه بود، عروسک‌گردانی می‌کردند و آماده‌کردن این صحنه‌ها کار سختی بود اما تصاویر و کیفیت این صحنه‌ها بسیار زیبا شده است و این هم از جمله کارهایی بود که در شهر موشها 2 اتفاق افتاد و کار را ویژه‌تر کرد.»
مرضیه محبوب در پاسخ به این پرسش که در حال حاضر عرصه ساخت عروسک و صداپیشگی آن برای جوان‌هایی که علاقه‌مند به کار هستند چطور است؟ می‌گوید: «بسیاری از جوان‌ها فکر می‌کنند که به این رشته علاقه‌مندند ولی وقتی درگیر کار می‌شوند آن را طوری که در ذهنشان بوده نمی‌یابند. ظاهر بیرونی این هنر با واقعیت آن فرق دارد؛ در ضمن تنها علاقه کافی نیست، حتما استعداد هم مهم است و اگر کسی از هر دو این ویژگی‌ها برخوردار باشد، حتی اگر برای به اجرا درآوردن یا خلق اثری عرصه یا محیط مناسبی فراهم نباشد چون این جوشش از درون وجودشان نشأت می‌گیرد، خواه‌ناخواه دست‌به‌کار می‌شوند و اثری هنرمندانه خلق می‌کنند و چون حرفی برای گفتن دارند، موفق خواهند شد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.