منیژه حکمت و علی سرتیپی تهیهکنندگان شهر موشها ۲
خیـلی سخت بود
شرق: این دو سالهاست کنار هم پروژههای سینمایی را به سرانجام میرسانند، از زندان زنان گرفته تا شهر موشها. سرتیپی را نخبه پخش میشناسند و حکمت را خبره تولید، اما جراتکردن و ورود به پروژهای که خطر به اتمامنرسیدنش بیش از موفقیت آن بود، به واقع جربزهای میخواست که این دو نشان دادند. منیژه حکمت و علی سرتیپی در این گفتوگو از مخاطرات سرمایهگذاری و مشکلات تولید کار کودک و پیچوخمهای ساخت شهر موشها گفتهاند.
از قدیمالایام وقتی میخواستند به سینما بروند، میگفتند دست خانم و بچهها را بگیریم و برویم سینما. حالا واقعا میتوان بچهها را به سینما برد؟ تولید برای بچهها سالهاست که از بین رفته. در دهه 60 و اوایل 70 فیلمسازها به دلیل محدودیتهایی که برای سینما وجود داشت، ترجیح میدادند کاری اگر تولید میکنند، برای کودکان باشد. عملا درسالهای بعد از آن تولیدات برای سرمایهگذاری با مخاطراتی همراه بود. مخاطرات تولید سینمای کودک را چه چیزهایی میدانید؟
علی سرتیپی: دهه 60 با دهه 90 تفاوت داشت. فوران کودک داشتیم و رشد جمعیتمان خیلی بالا بود. در زمان جنگ و تبعات بعد از جنگ بودیم و هیچگونه کاری برای کودکان صورت نمیگرفت. اکنون خانوادهها برای بچهها برنامهریزیهای زیادی انجام میدهند اما آن زمان اینطور نبود. تنها تفریح سالمی که میتوانست وجود داشته باشد، سینما و سینمای کودک بود و ارزانترین تفریح. آرامآرام این شرایط از بین رفت و اتفاقاتی افتاد که سینما از سبد خانوارها بیرون آمد و اکنون بچهها با شخصیتهای هالیوود و غربی کار میکنند و به آنها عادت کردهاند. مجموعه این قضیه را باید اینطور دید و دولت هم در آن شرایط از گروه کودک حمایت میکرد و گروه خاص کودک داشتیم. متاسفانه تمام اینها برداشته شد و حالا در اینجا قرار داریم و اکنون سرمایهگذاری در حوزه سینمای کودک ریسک بالایی دارد.
با توجه به مخاطراتی که از آن یاد میکنید، شما با چه استدلالی تصمیم گرفتید شهر موشهایی را که این همه هزینه داشت تولید کنید؟
منیژه حکمت: اول احساس خطر بود. ما در خانواده بین بچهها میبینیم بچههای ما در آپارتمانهای کوچکی زندگی میکنند. زندگی اجتماعی محدودی دارند. صرفا موبایل دستشان است و بازیهایی انجام میدهند که از آن طرف میآید و کودک ما هیچ خوراک فرهنگی از طرف ما ندارد. همانطور که آقای سرتیپی گفت، امکاناتی که اکنون بچهها بهخصوص در شهرهای بزرگ دارند، قابل قیاس با سال 60 نیست چراکه سال 60 هیچ چیز نبود، یک سینما بود که هرازگاهی از کارهای فرهنگی استقبال میکرد. میتوان گفت شهر موشها ۲ تجربه و جریانسازیای بود که بتوانیم برای کودکان سرزمینمان خوراک فرهنگی جذاب با نگاه و بینش خودمان به وجود بیاوریم. سوال اساسی اینجا بود که آیا ما میتوانیم این تجربه را بعد از 30 سال داشته باشیم و آیا کودکانمان به ما جواب میدهند؟ هزینه این تجربه بسیار بالا بود و آزمون و خطای زیادی داشت چراکه 30 سال است کار اینچنینی انجام نشده. این تجربه را انجام دادیم و از آزمون و خطاها گذشتیم. از ساخت دکور گرفته تا کوچکترین جزییات. از طرفی این کار متفاوت یک نوستالژی با خود به همراه داشت و از طرفی نمیدانستیم آن نوستالژی برای کودک امروز چقدر جذاب است؟ هر تعریفی که برای این پروژه میکردیم کار ما را سختتر میکرد. به هرحال امیدواریم این اتفاق افتاده باشد و چیزی کم نباشد تا بچههای ما بتوانند آن دو ساعت خوب و شاد و مفرح را داشته باشند و بخشی از ذهنشان را درگیر کالای فرهنگی ایرانی کنیم. از سوی دیگر شهرهای کوچکمان که در این چندساله سینمایشان بسته شده دوباره وارد چرخه اقتصاد سینِما شوند.
تولید کار کودک ملزومات بسیار زیاد میخواهد بهخاطر اینکه خلق فانتزی در دنیای جدید و با تکنولوژی و امکانات موجود نیازهای بسیار زیادی دارد. در جاهای دیگر دنیا هم که کار کودک انجام میشود از والتدیزنی گرفته تا شرکتهای دیگر، استودیوهای تولید کار کودک وجود دارد. فیلم کودک صرفا با یک تهیهکننده و یک کارگردان قابل تولید نیست و استودیوها و امکانات خود را میخواهد. ما نهتنها استودیوی کودک نداریم بلکه هیچگونه استودیوی سینمایی در ایران نداریم و بیشتر کار تبلیغاتی است که در ایران انجام میشود. بحث من این است که این تجربه بزرگ شهر موشها چقدر میتواند جامعه سینمایی را امیدوار کند که با سرمایهگذاری بخشهای دولتی و کمکهای بخش خصوصی به سمت ثبت و راهاندازی شرکتها و استودیوهای تولید فیلم کودک با همه امکانات مورد نیازش برویم؟
حکمت: من فکر میکنم تمام سازمانها باید به کمک اکران این فیلم بروند. یعنی کمکاری خودشان طی 30 سال گذشته را، که خوراک فرهنگی به کودکانمان ندادند، حداقل جبران کنند. چنانچه این حمایتها را داشته باشیم، فکر میکنم این اتفاق میتواند در آینده بیفتد. به هر ارگان و سازمانی بگویید طی این 30 سال برای کودکانمان چه کردید؟ چه کالای فرهنگی تولید کردید و کجا با خودمان اینها را همراه کردیم؟ هیچ کجا این موارد را نداریم. اگر این اتفاق افتاده بود، شرایط اینگونه نبود! فکر میکنم الان وقتش است، تمام وزارتخانهها، استانداریها و شهرهای کوچک که کودکانشان امکان رفتن به سینما را ندارند و همه پای شبکههای ماهوارهای مینشینند با این جریانی که راه افتاده، همراه شوند و حداقل کمی از کمکاریهایشان جبران شود که این موج بتواند ادامه یابد، در غیر اینصورت با بضاعت کم بخش خصوصی، جریانی برای تولید کالای فرهنگی در کشور به وجود نمیآید و دوباره حتما باید تا 30 سال دیگر صبر کنیم. همه این مسایلی که به آن اشاره میکنید به این موضوع برمیگردد که خود را مسوول بدانیم، مسوول کودکان این سرزمین.
شهر موشها به وضوح نشان داد استعداد بسیار زیادی در بین جوانهای ما در حوزه کار کودک و عروسکی وجود دارد. شاید میانگین سنی تیمی که شهر موشها را کار کرد حدود 30 سال بود. از مدیر فیلمبرداری تا عروسکگردانها، صداپیشگان همه خیلی جوان بودند و شهر موشها نشان داد که چه استعدادی در حوزه تولید کار کودک وجود دارد. این جماعت که بخش اعظمشان با شما کار کردند و بخش دیگری که دوست داشتند با این پروژه همکاری کنند الان امیدهایشان برای کار در حوزه کودک زنده شده است. آیا شهر موشها میتواند برای راهاندازی نهاد خصوصی کار کودک قدم اول، بزرگ و محکمی باشد؟
حکمت: اگر همه 80میلیوننفر جمعیت ایران دلمان برای بچههایمان و برای بچههای آیندهای که به دنیا میآیند که خوراک فرهنگی میخواهند، بسوزد فکر میکنم با یک همدلی این اتفاق رخ خواهد داد. ما تلاشمان را خواهیم کرد و بعد از این پروژه هم با آقای سرتیپی صحبت کردیم که بتوانیم پروژههای دیگر را رقم بزنیم، به شرطی که حمایتها، کمکها و همدلیها باشد و بخشهای دیگر حتما به کمک بیایند. ولی متاسفانه از برخوردهایی که میبینیم، کسی نگران بچههای این سرزمین نیست و این اتفاق خیلی کمتر میافتد. هرچند تیم ما تمام تلاشش را میکند که این تعهد و رسالتی را که برعهده دارد به خوبی انجام دهد و اهداف خود را پیش ببرد. قدم اولی که خیلی سخت بود. شاید اگر در اواسط پروژه از ما میپرسیدید، میگفتیم که دیگر از این کارها نمیکنیم! خیلی سنگین بود، ولی الان که نشستیم و فیلم را میبینیم حتما دوست داریم این کمپانی باشد و بچههای جوان بپیوندند، نیروهای متخصصمان زیاد شوند و از یک جایی به بعد ما تجربه را در اختیارشان بگذاریم و آنها شروع کنند تا با کمترین خطا سینمای کودک را رقم بزنند.
سرتیپی: یک مقدار بستگی به حمایتها دارد و قطعا تاثیر گذار است. منتها ما یک کاری را قطعا انجام دادیم و آن ارتقای سطح سلیقه مردم است. قطعا در این کار راهی را رفتهایم که دیگر بچههای ما به سبکهای معمولی قانع نخواهند شد. همانطور که فیلمهای خارجی و هالیوودی را میبینند، حداقل میتوانند درصدی مقایسه کنند. یعنی در زمینه کودک کاری کردیم که فکر میکنیم کاری خواهد شد که هم برای خود ما و هم برای دوستانی که در عرصه هستند، قطعا فیلم کودک ساختن، سخت خواهد شد و دیگر نمیتوانیم صرفا یک چیزی بسازیم که مردم بروند و ببینند. شهر موشها بهعنوان یک شاخص قطعا در سینمای ایران شناخته خواهد شد و انشاءا... با استقبالی که مردم از این فیلم خواهند کرد و حمایتهایی که جریانهای فرهنگی کشور انجام خواهند داد، امیدواریم که نمونهای شود برای فعالیتهای آتی تا حرکتی جدید را در سینمای کودک و حتی در کل سینمای ما به راه بیندازد.
جشنواره فیلم کودک و نوجوان زمانی بهعنوان نقطهعطف فعالیتهای سینمای کودک به حساب میآمد اما وضعیت کنونی این جشنواره بسیار ناامیدکننده است و این ناامیدی به تولید سینمای کودک ضربه وارد کرده است. فکر میکنید دلیل این افت شدید کیفی جشنواره در چیست؟
حکمت: جشنواره کودک به یک ویترین دولتی تبدیل شده که کودک را از سینما فراری میدهد. بودجههای کلانی در اختیار کسانی میگذارند که دوماهه فیلم کودکی بسازند که ویترین جشنواره پر شود. ما چرا میخواهیم جشنواره کودک داشته باشیم؟ اول کودک را و سپس خوراک فرهنگی را تعریف کنیم و کودک الان و حتی نسل قبل را بشناسیم و بعد برایش جشنواره
راه بیندازیم. نه اینکه یکسری بودجههای دولتی حرام شود برای جشنوارهای که در یک هفته به زور از مدرسه نه بهعنوان زنگ تفریح، بلکه فرار از مدرسه به سینما میآورند و بعد از آن جمع کرده و به یکسری جایزه میدهند! کدامیک از برگزیدگان جشنواره در اکران موفق بودهاند؟ در این سالها اگر رقم سینمای کودک را جمع کنید، وحشتناک است. هیچکدام برای کودک نیست بلکه یکسری کار دولتی است برای پرکردن یک بودجه. باید کمک کنیم از شهر موشها به بعد تولیداتی اتفاق بیفتد که کودک را به حضور در سینما راغب کند و این جریانسازی درست اتفاق بیفتد. در غیر اینصورت فکر میکنم جریانسازی با یک اثر نمیتواند ادامهدار و در جریان باشد. در یک فرآیند باید تعریف شود که چه کسانی میتوانند، چه کسانی شهامت و دغدغهاش را دارند و مسالهشان کودک است.
سرتیپی: بامزهبودن قضیه این است موقعی که جشنواره کودک نداشتیم، سینمای کودکمان خیلی رونق داشت. وقتی جشنواره کودک بهوجود آمد، سینمای کودک خوابید!
آمارها نشان میدهد به دلیل دردسرهای فراوان تولید کار عروسکی، کمپانیهای بزرگ دنیا ترجیح دادهاند این کار را نکنند. خلق فانتزی برای بچهها به دو شکل عمده صورت میگیرد: یک، فیلم رئال است که با تکنولوژیهای مختلف فانتزی را به آن وارد میکنند که این حوزه، حوزه فیلم نوجوان ماست. دوم تولید فانتزی برای بچه زیر 10، 12 سال است. دنیا به این نتیجه رسیده انیمیشن تولید کند. در ایران هم استعدادهای زیادی در حوزه انیمیشن وجود دارد و تلاشهای زیادی هم در این زمینه صورت گرفته است و بچهها هم خیلی تلاش میکنند و دوست دارند که انیمیشن پرقدرت بسازند ولی اینکه چرا انیمیشن موفق نشده، عدم استقبال مردم است. آن واقعیتی که در عروسک برای بچههای ما وجود دارد، شاید با سادهترین سناریو در یک برنامه آیتمی تلویزیون بر پایه بداهه صورت میگیرد، میلیونها نفر را در روزهای عید پای تلویزیون مینشاند که کلاهقرمزی را ببینند که هیچ اتفاقی هم در آن نمیافتد و صرفا یکسری دیالوگ است. میخواهم بدانم اگر بخواهیم تولیدات محصول فرهنگی در سینمای کودک داشته باشیم، نمیتوانیم انیمیشن را حذف کنیم. با توجه به کاری که در حوزه عروسکی کردید و به قول آقای سرتیپی سطح سلیقه عمومی را بالا بردید، آیا درآینده در حوزه انیمیشن هم امیدی هست این اتفاق بیفتد؟
حکمت: اتفاقا یک فیلم سینمایی جذاب برای بخش انیمیشن داریم که نیروهای کارآمدمان خیلی زیاد هستند و از این نیروها هیچوقت استفاده نشده است. از انیماتورهایمان فقط در حد تیزرهای تلویزیون استفاده میشود. سلیقه آنها را هم پایین میآورد. اینها همه دردناک است. من و آقای سرتیپی نباید در ایران 80میلیونی به آن فکر کنیم. باید کسان دیگری که ادعا، بودجه و پول دارند به این مسایل فکر کنند. تمام تلاشمان را میکنیم. در برنامهام یک کار انیمیشن است که بعد میتوانیم با تعاریفی که کودک اکنون دارد و فیلمهای دیگر کودک ادامه دهیم. من فکر میکنم اگر از این نتیجه خوبی بگیریم، ادامه خواهیم داد، اگر حمایت صورت بگیرد و آن اتفاقات بیفتد؛ در غیر اینصورت توان بخش خصوصی مشخص است که چقدر است. همین اتفاقی که رقم خورده و در تاریخ سینما تاکنون رخ نداده بود، اتفاق کوچکی نبود. اگر حمایتها صورت بگیرد توان ادامه راه را داریم که تبدیل به یک کمپانی بزرگ شود و گروههای دیگر و جوانان و انیماتورهای دیگر همه به ما بپیوندند و ما تعاریف مختلفی برای کودک داشته باشیم. تمام این سازمانهای مختلف فرهنگی با بودجههای کلان را دونفره قرار است تعریف کنیم! کار سختی است ولی حتما این کار را میکنیم و تمام تلاشمان را میگذاریم که این کار را بکنیم، ولی اینکه در آینده چقدر موفق شویم، بستگی به پارامترهای مختلف دارد که بتوانیم آن اتفاق را رقم بزنیم ولی دغدغهمان است. در سینمای کودک یا ژانرهای دیگر ما این دغدغه را طی چند سال ثابت کردیم که چه بکنیم، در شرایطی که مشکل و ناهنجاریهای اقتصادی و اجتماعی گریبان این ملت را گرفته، لبخند و شادی را به ارمغان بیاوریم که آن شادی، امید به همراه دارد و منجر به اتفاقات خوب میشود. اولویت خوراک خوب به کودک است که بتواند در آینده تاثیر خوب داشته باشد.
بخش خیلی بزرگی از تولید فیلمهای کودک در جهان، تولیدات جانبی آن است. از اسباببازیها و بازیهای رایانهای گرفته تا انواع مدلهای تبلیغات. آنطور که پیداست و جستهوگریخته در خبرها هم آمده در این فیلم از لحظه نگارش فیلمنامه به این موضوع فکر شده و برای شما این مساله خیلی مهم و بزرگ بوده است. این تحولی در سینما و صنعت سرگرمی به حساب میآید. برنامهریزی و استراتژی شما به پروژههای اینچنینی چگونه است؟
حکمت: ما با شروع فیلم یعنی در زمان فیلمنامه این کار را راهاندازی کردیم و بچههای خوشفکری از جشنهایی که برای شهرموشها برگزار شد، میآمدند تا با هم همفکری و همدلی کنیم و ایده و فکر میآوردند. این هم تجربه نشده بود و آزمون و خطا بود. ولی دستاوردی که اکنون این پروژه دارد این است که چقدر هوشمندانه در بخشهای مطبوعات، جشنها و بهوجود آوردن لوازم جانبی فیلم پابهپای ما آمد الان همانطور که به اکران فیلم فکر میکنیم به این میاندیشیم که این محصولات را چگونه ارایه کنیم؟ بازی رایانهای ما که یک اتفاق است، چگونه گام به گام بالا میآید. دنیای پیامک چگونه در کنار ماست. همپوشانی همدیگر است. ما همه با هم آزمون و خطا را گذراندیم و کنار هم درحال حرکت هستیم و از همدیگر مراقبت میکنیم.
سرتیپی: همانطور که خانم حکمت گفت، واقعا صنعتی دیده شده و فقط به خود تولید و نهایتا درآمدن یک دیویدی و اینکه تلویزیون آیا نشان دهد یا ندهد، نیست. امیدواریم خود فیلم جواب دهد ولی خود فیلم قطعا نمیتواند تمام هزینههای صرفشده را پوشش دهد. اینگونه محصولات میتواند کمک کند، هم کمک برای تبلیغات فیلم و هم کمک برای اقتصاد فیلم محسوب میشود. امیدواریم در این حوزه موفق شویم چون سالهاست دولتیها این شعار را میدهند که عروسکها و دفترچههای ایرانی داشته باشیم. اکنون تمام دفترچههایی که تولید میشود کاراکترهای خارج از کشور است؛ ظاهرا دغدغه مسوولان ما هم هست ولی اتفاقی نیفتاده است. ما با همین بضاعت خودمان وارد تمام این زمینهها شدهایم و امیدواریم حداقل شروع یک نقطهعطف باشد برای اینکه میشود اینگونه کار کرد و باید حمایت شویم تا انشاءالله کار ادامه یابد.
درمورد نقش نهادها یا ارگانهای دولتی یا غیردولتی خیلی صحبت شد. یکی از نهادهایی که نقش بسزایی در تولید محصولات فرهنگی، فیلم و محتوای ویدیویی برای کودکان دارد، «تلویزیون» است. مناسبات شما در بخش خصوصی با تلویزیون به چه شکل بوده و چه توقعات و وظایفی بر دوش تلویزیون در حوزه تولید کودک است؟ اصلا امیدی به تلویزیون هست؟!
حکمت: وقتی میخواهید در حوزه کودک کار کنید، روانشناس، جامعهشناس و مردمشناس باید کنار هم بیایند و تعریفی از نسل الان برسانند. خودمان را با شعارها گول نزنیم. ببینیم کودک الان در چه وضعی از لحاظ تفکری، نگاهی و هوشمندی قرار دارد و کجا ایستاده است و ما چه تعریفی از او بکنیم؟ تا وقتی این اتفاق نیفتد، نمیتوانیم. یکسری تولید میشود و با برخی کودکان ارتباط برقرار میکند و بعد هم تمام میشود ولی تاثیر بسزایی که میتوانیم در ذهن این کودک بگذاریم و تاثیر خلاقیت، وجود ندارد چراکه کار کارشناسی انجام نشده است. بازتعریف شود کسانی که در حوزه کودک کار میکنند چه دیدگاهی دارند و اصلا کودک و نوجوان ما را چگونه میبینند؟ اینها به همدیگر پیوسته است. تنها سازمانی که بودجه و امکانات دارد و میتواند در این حوزه گامهای بزرگ بردارد، تلویزیون است که همه سالها شاهد بودیم؛ «خونه مادربزرگه»و «زیزیگولو» بزرگترها را هم پای تلویزیون مینشاند. اکنون تلویزیون از این تولیدات چقدر دارد؟ کدام تولید ماندگاری مانند مدرسه موشها، خونه مادربزرگه یا زیزیگولو دارد که یادمان بماند؟! تمام سه نسل با تولیدات قبلی در کنار تلویزیون بودند؛ با تئاتر محله بهداشت یا محله بروبیا که چقدر بیننده داشت. طی 10، 15 سال گذشته از کودک چه آثار ماندگاری به یاد داریم؟ بودجه وجود دارد، درحالی که هدر میرود ولی کسانی که کار و دغدغهشان این است و نگاه درست به مقوله کودک دارند، حضور ندارند که آثار ماندگار تولید کنند و باید آسیبشناسی شود. بزرگترین مدیای ما که تلویزیون است و بیشترین بودجه و امکانات را دارد، بداند که با چه طیفی باید کار کند که کودک را بشناسد و آثار ماندگار به جای بگذارد. همانطور که سینمای کودک از آن سالها دیگر چیزی ندارد، سینمای ما هم دیگر از آن سالها هیچ ندارد.
سرتیپی: واقعا این میتواند ملاکی باشد برای شعارهایی که داده میشود که بخواهیم بومیسازی و فرهنگسازی کنیم و بخواهیم ارتباط بچههایمان را با کاراکترهای قبلی قطع کنیم، میتواند ملاک بزرگی باشد که واقعا آیا دغدغهاش را دارند و شعارهایشان را به طور اجرایی هم میخواهند درآورند، یا فقط منافع شخصی خودشان مطرح است؟ یا فقط میخواهند اسم خودشان باشد؛ همانطور که گفتم میتواند فرهنگی را جا بیندازد و یک نمونه خوب باشد. تلویزیون در این میان میتواند نقش خیلی خوبی ایفا کند و همچنین تمام ارگانها؛ میتوان در نهایت گزارش داد و گفت واقعا چه کسانی حمایت کردند یا نکردند و این همه شعارها و حرفهایی که سر میدهید در عمل با اینکه امکانات و شرایط و حمایت تلویزیون از یک فیلم هیچ بار مالیای ندارد و مشکلی برایش بهوجود نمیآورد جز اینکه حس خوبی برایش میگذارد. این حمایت نشان میدهد که چقدر به شعارهایشان پایبند هستند.
آخرین سوالم کمی شیطنتآمیز است و میتوانید با یک بله یا خیر پاسخ دهید؛ اگر در دهه 60 مدرسه موشها و شهر موشهایی اصلا وجود نداشت و امروز همین فیلمنامه شهر موشها با همین محتوا که در آستانه اکران است، از سوی خانم برومند به دست شما میرسید، این فیلم را میساختید؟
حکمت: صددرصد.
سرتیپی: کمی شک دارم چون نوستالژیاش خیلی خیلی است و حضور خود خانم برومند که بعد از 30 سال آمده و این کار را انجام داده جسارت میخواهد و جای تشکر دارد ولی شاید به لحاظ اقتصادی کمی میترسیدم و برایم سخت بود چنین کاری بکنم. ما اکنون روی 30سال نوستالژی سوار شدهایم.
حکمت: من دنبال این بودم که با خانم برومند یک کار متفاوت کودک انجام دهم. آقای سرتیپی را هم قانع میکردم. ایشان همیشه حامی و ناجی سینماگران بودهاند!
از قدیمالایام وقتی میخواستند به سینما بروند، میگفتند دست خانم و بچهها را بگیریم و برویم سینما. حالا واقعا میتوان بچهها را به سینما برد؟ تولید برای بچهها سالهاست که از بین رفته. در دهه 60 و اوایل 70 فیلمسازها به دلیل محدودیتهایی که برای سینما وجود داشت، ترجیح میدادند کاری اگر تولید میکنند، برای کودکان باشد. عملا درسالهای بعد از آن تولیدات برای سرمایهگذاری با مخاطراتی همراه بود. مخاطرات تولید سینمای کودک را چه چیزهایی میدانید؟
علی سرتیپی: دهه 60 با دهه 90 تفاوت داشت. فوران کودک داشتیم و رشد جمعیتمان خیلی بالا بود. در زمان جنگ و تبعات بعد از جنگ بودیم و هیچگونه کاری برای کودکان صورت نمیگرفت. اکنون خانوادهها برای بچهها برنامهریزیهای زیادی انجام میدهند اما آن زمان اینطور نبود. تنها تفریح سالمی که میتوانست وجود داشته باشد، سینما و سینمای کودک بود و ارزانترین تفریح. آرامآرام این شرایط از بین رفت و اتفاقاتی افتاد که سینما از سبد خانوارها بیرون آمد و اکنون بچهها با شخصیتهای هالیوود و غربی کار میکنند و به آنها عادت کردهاند. مجموعه این قضیه را باید اینطور دید و دولت هم در آن شرایط از گروه کودک حمایت میکرد و گروه خاص کودک داشتیم. متاسفانه تمام اینها برداشته شد و حالا در اینجا قرار داریم و اکنون سرمایهگذاری در حوزه سینمای کودک ریسک بالایی دارد.
با توجه به مخاطراتی که از آن یاد میکنید، شما با چه استدلالی تصمیم گرفتید شهر موشهایی را که این همه هزینه داشت تولید کنید؟
منیژه حکمت: اول احساس خطر بود. ما در خانواده بین بچهها میبینیم بچههای ما در آپارتمانهای کوچکی زندگی میکنند. زندگی اجتماعی محدودی دارند. صرفا موبایل دستشان است و بازیهایی انجام میدهند که از آن طرف میآید و کودک ما هیچ خوراک فرهنگی از طرف ما ندارد. همانطور که آقای سرتیپی گفت، امکاناتی که اکنون بچهها بهخصوص در شهرهای بزرگ دارند، قابل قیاس با سال 60 نیست چراکه سال 60 هیچ چیز نبود، یک سینما بود که هرازگاهی از کارهای فرهنگی استقبال میکرد. میتوان گفت شهر موشها ۲ تجربه و جریانسازیای بود که بتوانیم برای کودکان سرزمینمان خوراک فرهنگی جذاب با نگاه و بینش خودمان به وجود بیاوریم. سوال اساسی اینجا بود که آیا ما میتوانیم این تجربه را بعد از 30 سال داشته باشیم و آیا کودکانمان به ما جواب میدهند؟ هزینه این تجربه بسیار بالا بود و آزمون و خطای زیادی داشت چراکه 30 سال است کار اینچنینی انجام نشده. این تجربه را انجام دادیم و از آزمون و خطاها گذشتیم. از ساخت دکور گرفته تا کوچکترین جزییات. از طرفی این کار متفاوت یک نوستالژی با خود به همراه داشت و از طرفی نمیدانستیم آن نوستالژی برای کودک امروز چقدر جذاب است؟ هر تعریفی که برای این پروژه میکردیم کار ما را سختتر میکرد. به هرحال امیدواریم این اتفاق افتاده باشد و چیزی کم نباشد تا بچههای ما بتوانند آن دو ساعت خوب و شاد و مفرح را داشته باشند و بخشی از ذهنشان را درگیر کالای فرهنگی ایرانی کنیم. از سوی دیگر شهرهای کوچکمان که در این چندساله سینمایشان بسته شده دوباره وارد چرخه اقتصاد سینِما شوند.
تولید کار کودک ملزومات بسیار زیاد میخواهد بهخاطر اینکه خلق فانتزی در دنیای جدید و با تکنولوژی و امکانات موجود نیازهای بسیار زیادی دارد. در جاهای دیگر دنیا هم که کار کودک انجام میشود از والتدیزنی گرفته تا شرکتهای دیگر، استودیوهای تولید کار کودک وجود دارد. فیلم کودک صرفا با یک تهیهکننده و یک کارگردان قابل تولید نیست و استودیوها و امکانات خود را میخواهد. ما نهتنها استودیوی کودک نداریم بلکه هیچگونه استودیوی سینمایی در ایران نداریم و بیشتر کار تبلیغاتی است که در ایران انجام میشود. بحث من این است که این تجربه بزرگ شهر موشها چقدر میتواند جامعه سینمایی را امیدوار کند که با سرمایهگذاری بخشهای دولتی و کمکهای بخش خصوصی به سمت ثبت و راهاندازی شرکتها و استودیوهای تولید فیلم کودک با همه امکانات مورد نیازش برویم؟
حکمت: من فکر میکنم تمام سازمانها باید به کمک اکران این فیلم بروند. یعنی کمکاری خودشان طی 30 سال گذشته را، که خوراک فرهنگی به کودکانمان ندادند، حداقل جبران کنند. چنانچه این حمایتها را داشته باشیم، فکر میکنم این اتفاق میتواند در آینده بیفتد. به هر ارگان و سازمانی بگویید طی این 30 سال برای کودکانمان چه کردید؟ چه کالای فرهنگی تولید کردید و کجا با خودمان اینها را همراه کردیم؟ هیچ کجا این موارد را نداریم. اگر این اتفاق افتاده بود، شرایط اینگونه نبود! فکر میکنم الان وقتش است، تمام وزارتخانهها، استانداریها و شهرهای کوچک که کودکانشان امکان رفتن به سینما را ندارند و همه پای شبکههای ماهوارهای مینشینند با این جریانی که راه افتاده، همراه شوند و حداقل کمی از کمکاریهایشان جبران شود که این موج بتواند ادامه یابد، در غیر اینصورت با بضاعت کم بخش خصوصی، جریانی برای تولید کالای فرهنگی در کشور به وجود نمیآید و دوباره حتما باید تا 30 سال دیگر صبر کنیم. همه این مسایلی که به آن اشاره میکنید به این موضوع برمیگردد که خود را مسوول بدانیم، مسوول کودکان این سرزمین.
شهر موشها به وضوح نشان داد استعداد بسیار زیادی در بین جوانهای ما در حوزه کار کودک و عروسکی وجود دارد. شاید میانگین سنی تیمی که شهر موشها را کار کرد حدود 30 سال بود. از مدیر فیلمبرداری تا عروسکگردانها، صداپیشگان همه خیلی جوان بودند و شهر موشها نشان داد که چه استعدادی در حوزه تولید کار کودک وجود دارد. این جماعت که بخش اعظمشان با شما کار کردند و بخش دیگری که دوست داشتند با این پروژه همکاری کنند الان امیدهایشان برای کار در حوزه کودک زنده شده است. آیا شهر موشها میتواند برای راهاندازی نهاد خصوصی کار کودک قدم اول، بزرگ و محکمی باشد؟
حکمت: اگر همه 80میلیوننفر جمعیت ایران دلمان برای بچههایمان و برای بچههای آیندهای که به دنیا میآیند که خوراک فرهنگی میخواهند، بسوزد فکر میکنم با یک همدلی این اتفاق رخ خواهد داد. ما تلاشمان را خواهیم کرد و بعد از این پروژه هم با آقای سرتیپی صحبت کردیم که بتوانیم پروژههای دیگر را رقم بزنیم، به شرطی که حمایتها، کمکها و همدلیها باشد و بخشهای دیگر حتما به کمک بیایند. ولی متاسفانه از برخوردهایی که میبینیم، کسی نگران بچههای این سرزمین نیست و این اتفاق خیلی کمتر میافتد. هرچند تیم ما تمام تلاشش را میکند که این تعهد و رسالتی را که برعهده دارد به خوبی انجام دهد و اهداف خود را پیش ببرد. قدم اولی که خیلی سخت بود. شاید اگر در اواسط پروژه از ما میپرسیدید، میگفتیم که دیگر از این کارها نمیکنیم! خیلی سنگین بود، ولی الان که نشستیم و فیلم را میبینیم حتما دوست داریم این کمپانی باشد و بچههای جوان بپیوندند، نیروهای متخصصمان زیاد شوند و از یک جایی به بعد ما تجربه را در اختیارشان بگذاریم و آنها شروع کنند تا با کمترین خطا سینمای کودک را رقم بزنند.
سرتیپی: یک مقدار بستگی به حمایتها دارد و قطعا تاثیر گذار است. منتها ما یک کاری را قطعا انجام دادیم و آن ارتقای سطح سلیقه مردم است. قطعا در این کار راهی را رفتهایم که دیگر بچههای ما به سبکهای معمولی قانع نخواهند شد. همانطور که فیلمهای خارجی و هالیوودی را میبینند، حداقل میتوانند درصدی مقایسه کنند. یعنی در زمینه کودک کاری کردیم که فکر میکنیم کاری خواهد شد که هم برای خود ما و هم برای دوستانی که در عرصه هستند، قطعا فیلم کودک ساختن، سخت خواهد شد و دیگر نمیتوانیم صرفا یک چیزی بسازیم که مردم بروند و ببینند. شهر موشها بهعنوان یک شاخص قطعا در سینمای ایران شناخته خواهد شد و انشاءا... با استقبالی که مردم از این فیلم خواهند کرد و حمایتهایی که جریانهای فرهنگی کشور انجام خواهند داد، امیدواریم که نمونهای شود برای فعالیتهای آتی تا حرکتی جدید را در سینمای کودک و حتی در کل سینمای ما به راه بیندازد.
جشنواره فیلم کودک و نوجوان زمانی بهعنوان نقطهعطف فعالیتهای سینمای کودک به حساب میآمد اما وضعیت کنونی این جشنواره بسیار ناامیدکننده است و این ناامیدی به تولید سینمای کودک ضربه وارد کرده است. فکر میکنید دلیل این افت شدید کیفی جشنواره در چیست؟
حکمت: جشنواره کودک به یک ویترین دولتی تبدیل شده که کودک را از سینما فراری میدهد. بودجههای کلانی در اختیار کسانی میگذارند که دوماهه فیلم کودکی بسازند که ویترین جشنواره پر شود. ما چرا میخواهیم جشنواره کودک داشته باشیم؟ اول کودک را و سپس خوراک فرهنگی را تعریف کنیم و کودک الان و حتی نسل قبل را بشناسیم و بعد برایش جشنواره
راه بیندازیم. نه اینکه یکسری بودجههای دولتی حرام شود برای جشنوارهای که در یک هفته به زور از مدرسه نه بهعنوان زنگ تفریح، بلکه فرار از مدرسه به سینما میآورند و بعد از آن جمع کرده و به یکسری جایزه میدهند! کدامیک از برگزیدگان جشنواره در اکران موفق بودهاند؟ در این سالها اگر رقم سینمای کودک را جمع کنید، وحشتناک است. هیچکدام برای کودک نیست بلکه یکسری کار دولتی است برای پرکردن یک بودجه. باید کمک کنیم از شهر موشها به بعد تولیداتی اتفاق بیفتد که کودک را به حضور در سینما راغب کند و این جریانسازی درست اتفاق بیفتد. در غیر اینصورت فکر میکنم جریانسازی با یک اثر نمیتواند ادامهدار و در جریان باشد. در یک فرآیند باید تعریف شود که چه کسانی میتوانند، چه کسانی شهامت و دغدغهاش را دارند و مسالهشان کودک است.
سرتیپی: بامزهبودن قضیه این است موقعی که جشنواره کودک نداشتیم، سینمای کودکمان خیلی رونق داشت. وقتی جشنواره کودک بهوجود آمد، سینمای کودک خوابید!
آمارها نشان میدهد به دلیل دردسرهای فراوان تولید کار عروسکی، کمپانیهای بزرگ دنیا ترجیح دادهاند این کار را نکنند. خلق فانتزی برای بچهها به دو شکل عمده صورت میگیرد: یک، فیلم رئال است که با تکنولوژیهای مختلف فانتزی را به آن وارد میکنند که این حوزه، حوزه فیلم نوجوان ماست. دوم تولید فانتزی برای بچه زیر 10، 12 سال است. دنیا به این نتیجه رسیده انیمیشن تولید کند. در ایران هم استعدادهای زیادی در حوزه انیمیشن وجود دارد و تلاشهای زیادی هم در این زمینه صورت گرفته است و بچهها هم خیلی تلاش میکنند و دوست دارند که انیمیشن پرقدرت بسازند ولی اینکه چرا انیمیشن موفق نشده، عدم استقبال مردم است. آن واقعیتی که در عروسک برای بچههای ما وجود دارد، شاید با سادهترین سناریو در یک برنامه آیتمی تلویزیون بر پایه بداهه صورت میگیرد، میلیونها نفر را در روزهای عید پای تلویزیون مینشاند که کلاهقرمزی را ببینند که هیچ اتفاقی هم در آن نمیافتد و صرفا یکسری دیالوگ است. میخواهم بدانم اگر بخواهیم تولیدات محصول فرهنگی در سینمای کودک داشته باشیم، نمیتوانیم انیمیشن را حذف کنیم. با توجه به کاری که در حوزه عروسکی کردید و به قول آقای سرتیپی سطح سلیقه عمومی را بالا بردید، آیا درآینده در حوزه انیمیشن هم امیدی هست این اتفاق بیفتد؟
حکمت: اتفاقا یک فیلم سینمایی جذاب برای بخش انیمیشن داریم که نیروهای کارآمدمان خیلی زیاد هستند و از این نیروها هیچوقت استفاده نشده است. از انیماتورهایمان فقط در حد تیزرهای تلویزیون استفاده میشود. سلیقه آنها را هم پایین میآورد. اینها همه دردناک است. من و آقای سرتیپی نباید در ایران 80میلیونی به آن فکر کنیم. باید کسان دیگری که ادعا، بودجه و پول دارند به این مسایل فکر کنند. تمام تلاشمان را میکنیم. در برنامهام یک کار انیمیشن است که بعد میتوانیم با تعاریفی که کودک اکنون دارد و فیلمهای دیگر کودک ادامه دهیم. من فکر میکنم اگر از این نتیجه خوبی بگیریم، ادامه خواهیم داد، اگر حمایت صورت بگیرد و آن اتفاقات بیفتد؛ در غیر اینصورت توان بخش خصوصی مشخص است که چقدر است. همین اتفاقی که رقم خورده و در تاریخ سینما تاکنون رخ نداده بود، اتفاق کوچکی نبود. اگر حمایتها صورت بگیرد توان ادامه راه را داریم که تبدیل به یک کمپانی بزرگ شود و گروههای دیگر و جوانان و انیماتورهای دیگر همه به ما بپیوندند و ما تعاریف مختلفی برای کودک داشته باشیم. تمام این سازمانهای مختلف فرهنگی با بودجههای کلان را دونفره قرار است تعریف کنیم! کار سختی است ولی حتما این کار را میکنیم و تمام تلاشمان را میگذاریم که این کار را بکنیم، ولی اینکه در آینده چقدر موفق شویم، بستگی به پارامترهای مختلف دارد که بتوانیم آن اتفاق را رقم بزنیم ولی دغدغهمان است. در سینمای کودک یا ژانرهای دیگر ما این دغدغه را طی چند سال ثابت کردیم که چه بکنیم، در شرایطی که مشکل و ناهنجاریهای اقتصادی و اجتماعی گریبان این ملت را گرفته، لبخند و شادی را به ارمغان بیاوریم که آن شادی، امید به همراه دارد و منجر به اتفاقات خوب میشود. اولویت خوراک خوب به کودک است که بتواند در آینده تاثیر خوب داشته باشد.
بخش خیلی بزرگی از تولید فیلمهای کودک در جهان، تولیدات جانبی آن است. از اسباببازیها و بازیهای رایانهای گرفته تا انواع مدلهای تبلیغات. آنطور که پیداست و جستهوگریخته در خبرها هم آمده در این فیلم از لحظه نگارش فیلمنامه به این موضوع فکر شده و برای شما این مساله خیلی مهم و بزرگ بوده است. این تحولی در سینما و صنعت سرگرمی به حساب میآید. برنامهریزی و استراتژی شما به پروژههای اینچنینی چگونه است؟
حکمت: ما با شروع فیلم یعنی در زمان فیلمنامه این کار را راهاندازی کردیم و بچههای خوشفکری از جشنهایی که برای شهرموشها برگزار شد، میآمدند تا با هم همفکری و همدلی کنیم و ایده و فکر میآوردند. این هم تجربه نشده بود و آزمون و خطا بود. ولی دستاوردی که اکنون این پروژه دارد این است که چقدر هوشمندانه در بخشهای مطبوعات، جشنها و بهوجود آوردن لوازم جانبی فیلم پابهپای ما آمد الان همانطور که به اکران فیلم فکر میکنیم به این میاندیشیم که این محصولات را چگونه ارایه کنیم؟ بازی رایانهای ما که یک اتفاق است، چگونه گام به گام بالا میآید. دنیای پیامک چگونه در کنار ماست. همپوشانی همدیگر است. ما همه با هم آزمون و خطا را گذراندیم و کنار هم درحال حرکت هستیم و از همدیگر مراقبت میکنیم.
سرتیپی: همانطور که خانم حکمت گفت، واقعا صنعتی دیده شده و فقط به خود تولید و نهایتا درآمدن یک دیویدی و اینکه تلویزیون آیا نشان دهد یا ندهد، نیست. امیدواریم خود فیلم جواب دهد ولی خود فیلم قطعا نمیتواند تمام هزینههای صرفشده را پوشش دهد. اینگونه محصولات میتواند کمک کند، هم کمک برای تبلیغات فیلم و هم کمک برای اقتصاد فیلم محسوب میشود. امیدواریم در این حوزه موفق شویم چون سالهاست دولتیها این شعار را میدهند که عروسکها و دفترچههای ایرانی داشته باشیم. اکنون تمام دفترچههایی که تولید میشود کاراکترهای خارج از کشور است؛ ظاهرا دغدغه مسوولان ما هم هست ولی اتفاقی نیفتاده است. ما با همین بضاعت خودمان وارد تمام این زمینهها شدهایم و امیدواریم حداقل شروع یک نقطهعطف باشد برای اینکه میشود اینگونه کار کرد و باید حمایت شویم تا انشاءالله کار ادامه یابد.
درمورد نقش نهادها یا ارگانهای دولتی یا غیردولتی خیلی صحبت شد. یکی از نهادهایی که نقش بسزایی در تولید محصولات فرهنگی، فیلم و محتوای ویدیویی برای کودکان دارد، «تلویزیون» است. مناسبات شما در بخش خصوصی با تلویزیون به چه شکل بوده و چه توقعات و وظایفی بر دوش تلویزیون در حوزه تولید کودک است؟ اصلا امیدی به تلویزیون هست؟!
حکمت: وقتی میخواهید در حوزه کودک کار کنید، روانشناس، جامعهشناس و مردمشناس باید کنار هم بیایند و تعریفی از نسل الان برسانند. خودمان را با شعارها گول نزنیم. ببینیم کودک الان در چه وضعی از لحاظ تفکری، نگاهی و هوشمندی قرار دارد و کجا ایستاده است و ما چه تعریفی از او بکنیم؟ تا وقتی این اتفاق نیفتد، نمیتوانیم. یکسری تولید میشود و با برخی کودکان ارتباط برقرار میکند و بعد هم تمام میشود ولی تاثیر بسزایی که میتوانیم در ذهن این کودک بگذاریم و تاثیر خلاقیت، وجود ندارد چراکه کار کارشناسی انجام نشده است. بازتعریف شود کسانی که در حوزه کودک کار میکنند چه دیدگاهی دارند و اصلا کودک و نوجوان ما را چگونه میبینند؟ اینها به همدیگر پیوسته است. تنها سازمانی که بودجه و امکانات دارد و میتواند در این حوزه گامهای بزرگ بردارد، تلویزیون است که همه سالها شاهد بودیم؛ «خونه مادربزرگه»و «زیزیگولو» بزرگترها را هم پای تلویزیون مینشاند. اکنون تلویزیون از این تولیدات چقدر دارد؟ کدام تولید ماندگاری مانند مدرسه موشها، خونه مادربزرگه یا زیزیگولو دارد که یادمان بماند؟! تمام سه نسل با تولیدات قبلی در کنار تلویزیون بودند؛ با تئاتر محله بهداشت یا محله بروبیا که چقدر بیننده داشت. طی 10، 15 سال گذشته از کودک چه آثار ماندگاری به یاد داریم؟ بودجه وجود دارد، درحالی که هدر میرود ولی کسانی که کار و دغدغهشان این است و نگاه درست به مقوله کودک دارند، حضور ندارند که آثار ماندگار تولید کنند و باید آسیبشناسی شود. بزرگترین مدیای ما که تلویزیون است و بیشترین بودجه و امکانات را دارد، بداند که با چه طیفی باید کار کند که کودک را بشناسد و آثار ماندگار به جای بگذارد. همانطور که سینمای کودک از آن سالها دیگر چیزی ندارد، سینمای ما هم دیگر از آن سالها هیچ ندارد.
سرتیپی: واقعا این میتواند ملاکی باشد برای شعارهایی که داده میشود که بخواهیم بومیسازی و فرهنگسازی کنیم و بخواهیم ارتباط بچههایمان را با کاراکترهای قبلی قطع کنیم، میتواند ملاک بزرگی باشد که واقعا آیا دغدغهاش را دارند و شعارهایشان را به طور اجرایی هم میخواهند درآورند، یا فقط منافع شخصی خودشان مطرح است؟ یا فقط میخواهند اسم خودشان باشد؛ همانطور که گفتم میتواند فرهنگی را جا بیندازد و یک نمونه خوب باشد. تلویزیون در این میان میتواند نقش خیلی خوبی ایفا کند و همچنین تمام ارگانها؛ میتوان در نهایت گزارش داد و گفت واقعا چه کسانی حمایت کردند یا نکردند و این همه شعارها و حرفهایی که سر میدهید در عمل با اینکه امکانات و شرایط و حمایت تلویزیون از یک فیلم هیچ بار مالیای ندارد و مشکلی برایش بهوجود نمیآورد جز اینکه حس خوبی برایش میگذارد. این حمایت نشان میدهد که چقدر به شعارهایشان پایبند هستند.
آخرین سوالم کمی شیطنتآمیز است و میتوانید با یک بله یا خیر پاسخ دهید؛ اگر در دهه 60 مدرسه موشها و شهر موشهایی اصلا وجود نداشت و امروز همین فیلمنامه شهر موشها با همین محتوا که در آستانه اکران است، از سوی خانم برومند به دست شما میرسید، این فیلم را میساختید؟
حکمت: صددرصد.
سرتیپی: کمی شک دارم چون نوستالژیاش خیلی خیلی است و حضور خود خانم برومند که بعد از 30 سال آمده و این کار را انجام داده جسارت میخواهد و جای تشکر دارد ولی شاید به لحاظ اقتصادی کمی میترسیدم و برایم سخت بود چنین کاری بکنم. ما اکنون روی 30سال نوستالژی سوار شدهایم.
حکمت: من دنبال این بودم که با خانم برومند یک کار متفاوت کودک انجام دهم. آقای سرتیپی را هم قانع میکردم. ایشان همیشه حامی و ناجی سینماگران بودهاند!
شرق: این دو سالهاست کنار هم پروژههای سینمایی را به سرانجام میرسانند، از زندان زنان گرفته تا شهر موشها. سرتیپی را نخبه پخش میشناسند و حکمت را خبره تولید، اما جراتکردن و ورود به پروژهای که خطر به اتمامنرسیدنش بیش از موفقیت آن بود، به واقع جربزهای میخواست که این دو نشان دادند. منیژه حکمت و علی سرتیپی در این گفتوگو از مخاطرات سرمایهگذاری و مشکلات تولید کار کودک و پیچوخمهای ساخت شهر موشها گفتهاند.
از قدیمالایام وقتی میخواستند به سینما بروند، میگفتند دست خانم و بچهها را بگیریم و برویم سینما. حالا واقعا میتوان بچهها را به سینما برد؟ تولید برای بچهها سالهاست که از بین رفته. در دهه 60 و اوایل 70 فیلمسازها به دلیل محدودیتهایی که برای سینما وجود داشت، ترجیح میدادند کاری اگر تولید میکنند، برای کودکان باشد. عملا درسالهای بعد از آن تولیدات برای سرمایهگذاری با مخاطراتی همراه بود. مخاطرات تولید سینمای کودک را چه چیزهایی میدانید؟
علی سرتیپی: دهه 60 با دهه 90 تفاوت داشت. فوران کودک داشتیم و رشد جمعیتمان خیلی بالا بود. در زمان جنگ و تبعات بعد از جنگ بودیم و هیچگونه کاری برای کودکان صورت نمیگرفت. اکنون خانوادهها برای بچهها برنامهریزیهای زیادی انجام میدهند اما آن زمان اینطور نبود. تنها تفریح سالمی که میتوانست وجود داشته باشد، سینما و سینمای کودک بود و ارزانترین تفریح. آرامآرام این شرایط از بین رفت و اتفاقاتی افتاد که سینما از سبد خانوارها بیرون آمد و اکنون بچهها با شخصیتهای هالیوود و غربی کار میکنند و به آنها عادت کردهاند. مجموعه این قضیه را باید اینطور دید و دولت هم در آن شرایط از گروه کودک حمایت میکرد و گروه خاص کودک داشتیم. متاسفانه تمام اینها برداشته شد و حالا در اینجا قرار داریم و اکنون سرمایهگذاری در حوزه سینمای کودک ریسک بالایی دارد.
با توجه به مخاطراتی که از آن یاد میکنید، شما با چه استدلالی تصمیم گرفتید شهر موشهایی را که این همه هزینه داشت تولید کنید؟
منیژه حکمت: اول احساس خطر بود. ما در خانواده بین بچهها میبینیم بچههای ما در آپارتمانهای کوچکی زندگی میکنند. زندگی اجتماعی محدودی دارند. صرفا موبایل دستشان است و بازیهایی انجام میدهند که از آن طرف میآید و کودک ما هیچ خوراک فرهنگی از طرف ما ندارد. همانطور که آقای سرتیپی گفت، امکاناتی که اکنون بچهها بهخصوص در شهرهای بزرگ دارند، قابل قیاس با سال 60 نیست چراکه سال 60 هیچ چیز نبود، یک سینما بود که هرازگاهی از کارهای فرهنگی استقبال میکرد. میتوان گفت شهر موشها ۲ تجربه و جریانسازیای بود که بتوانیم برای کودکان سرزمینمان خوراک فرهنگی جذاب با نگاه و بینش خودمان به وجود بیاوریم. سوال اساسی اینجا بود که آیا ما میتوانیم این تجربه را بعد از 30 سال داشته باشیم و آیا کودکانمان به ما جواب میدهند؟ هزینه این تجربه بسیار بالا بود و آزمون و خطای زیادی داشت چراکه 30 سال است کار اینچنینی انجام نشده. این تجربه را انجام دادیم و از آزمون و خطاها گذشتیم. از ساخت دکور گرفته تا کوچکترین جزییات. از طرفی این کار متفاوت یک نوستالژی با خود به همراه داشت و از طرفی نمیدانستیم آن نوستالژی برای کودک امروز چقدر جذاب است؟ هر تعریفی که برای این پروژه میکردیم کار ما را سختتر میکرد. به هرحال امیدواریم این اتفاق افتاده باشد و چیزی کم نباشد تا بچههای ما بتوانند آن دو ساعت خوب و شاد و مفرح را داشته باشند و بخشی از ذهنشان را درگیر کالای فرهنگی ایرانی کنیم. از سوی دیگر شهرهای کوچکمان که در این چندساله سینمایشان بسته شده دوباره وارد چرخه اقتصاد سینِما شوند.
تولید کار کودک ملزومات بسیار زیاد میخواهد بهخاطر اینکه خلق فانتزی در دنیای جدید و با تکنولوژی و امکانات موجود نیازهای بسیار زیادی دارد. در جاهای دیگر دنیا هم که کار کودک انجام میشود از والتدیزنی گرفته تا شرکتهای دیگر، استودیوهای تولید کار کودک وجود دارد. فیلم کودک صرفا با یک تهیهکننده و یک کارگردان قابل تولید نیست و استودیوها و امکانات خود را میخواهد. ما نهتنها استودیوی کودک نداریم بلکه هیچگونه استودیوی سینمایی در ایران نداریم و بیشتر کار تبلیغاتی است که در ایران انجام میشود. بحث من این است که این تجربه بزرگ شهر موشها چقدر میتواند جامعه سینمایی را امیدوار کند که با سرمایهگذاری بخشهای دولتی و کمکهای بخش خصوصی به سمت ثبت و راهاندازی شرکتها و استودیوهای تولید فیلم کودک با همه امکانات مورد نیازش برویم؟
حکمت: من فکر میکنم تمام سازمانها باید به کمک اکران این فیلم بروند. یعنی کمکاری خودشان طی 30 سال گذشته را، که خوراک فرهنگی به کودکانمان ندادند، حداقل جبران کنند. چنانچه این حمایتها را داشته باشیم، فکر میکنم این اتفاق میتواند در آینده بیفتد. به هر ارگان و سازمانی بگویید طی این 30 سال برای کودکانمان چه کردید؟ چه کالای فرهنگی تولید کردید و کجا با خودمان اینها را همراه کردیم؟ هیچ کجا این موارد را نداریم. اگر این اتفاق افتاده بود، شرایط اینگونه نبود! فکر میکنم الان وقتش است، تمام وزارتخانهها، استانداریها و شهرهای کوچک که کودکانشان امکان رفتن به سینما را ندارند و همه پای شبکههای ماهوارهای مینشینند با این جریانی که راه افتاده، همراه شوند و حداقل کمی از کمکاریهایشان جبران شود که این موج بتواند ادامه یابد، در غیر اینصورت با بضاعت کم بخش خصوصی، جریانی برای تولید کالای فرهنگی در کشور به وجود نمیآید و دوباره حتما باید تا 30 سال دیگر صبر کنیم. همه این مسایلی که به آن اشاره میکنید به این موضوع برمیگردد که خود را مسوول بدانیم، مسوول کودکان این سرزمین.
شهر موشها به وضوح نشان داد استعداد بسیار زیادی در بین جوانهای ما در حوزه کار کودک و عروسکی وجود دارد. شاید میانگین سنی تیمی که شهر موشها را کار کرد حدود 30 سال بود. از مدیر فیلمبرداری تا عروسکگردانها، صداپیشگان همه خیلی جوان بودند و شهر موشها نشان داد که چه استعدادی در حوزه تولید کار کودک وجود دارد. این جماعت که بخش اعظمشان با شما کار کردند و بخش دیگری که دوست داشتند با این پروژه همکاری کنند الان امیدهایشان برای کار در حوزه کودک زنده شده است. آیا شهر موشها میتواند برای راهاندازی نهاد خصوصی کار کودک قدم اول، بزرگ و محکمی باشد؟
حکمت: اگر همه 80میلیوننفر جمعیت ایران دلمان برای بچههایمان و برای بچههای آیندهای که به دنیا میآیند که خوراک فرهنگی میخواهند، بسوزد فکر میکنم با یک همدلی این اتفاق رخ خواهد داد. ما تلاشمان را خواهیم کرد و بعد از این پروژه هم با آقای سرتیپی صحبت کردیم که بتوانیم پروژههای دیگر را رقم بزنیم، به شرطی که حمایتها، کمکها و همدلیها باشد و بخشهای دیگر حتما به کمک بیایند. ولی متاسفانه از برخوردهایی که میبینیم، کسی نگران بچههای این سرزمین نیست و این اتفاق خیلی کمتر میافتد. هرچند تیم ما تمام تلاشش را میکند که این تعهد و رسالتی را که برعهده دارد به خوبی انجام دهد و اهداف خود را پیش ببرد. قدم اولی که خیلی سخت بود. شاید اگر در اواسط پروژه از ما میپرسیدید، میگفتیم که دیگر از این کارها نمیکنیم! خیلی سنگین بود، ولی الان که نشستیم و فیلم را میبینیم حتما دوست داریم این کمپانی باشد و بچههای جوان بپیوندند، نیروهای متخصصمان زیاد شوند و از یک جایی به بعد ما تجربه را در اختیارشان بگذاریم و آنها شروع کنند تا با کمترین خطا سینمای کودک را رقم بزنند.
سرتیپی: یک مقدار بستگی به حمایتها دارد و قطعا تاثیر گذار است. منتها ما یک کاری را قطعا انجام دادیم و آن ارتقای سطح سلیقه مردم است. قطعا در این کار راهی را رفتهایم که دیگر بچههای ما به سبکهای معمولی قانع نخواهند شد. همانطور که فیلمهای خارجی و هالیوودی را میبینند، حداقل میتوانند درصدی مقایسه کنند. یعنی در زمینه کودک کاری کردیم که فکر میکنیم کاری خواهد شد که هم برای خود ما و هم برای دوستانی که در عرصه هستند، قطعا فیلم کودک ساختن، سخت خواهد شد و دیگر نمیتوانیم صرفا یک چیزی بسازیم که مردم بروند و ببینند. شهر موشها بهعنوان یک شاخص قطعا در سینمای ایران شناخته خواهد شد و انشاءا... با استقبالی که مردم از این فیلم خواهند کرد و حمایتهایی که جریانهای فرهنگی کشور انجام خواهند داد، امیدواریم که نمونهای شود برای فعالیتهای آتی تا حرکتی جدید را در سینمای کودک و حتی در کل سینمای ما به راه بیندازد.
جشنواره فیلم کودک و نوجوان زمانی بهعنوان نقطهعطف فعالیتهای سینمای کودک به حساب میآمد اما وضعیت کنونی این جشنواره بسیار ناامیدکننده است و این ناامیدی به تولید سینمای کودک ضربه وارد کرده است. فکر میکنید دلیل این افت شدید کیفی جشنواره در چیست؟
حکمت: جشنواره کودک به یک ویترین دولتی تبدیل شده که کودک را از سینما فراری میدهد. بودجههای کلانی در اختیار کسانی میگذارند که دوماهه فیلم کودکی بسازند که ویترین جشنواره پر شود. ما چرا میخواهیم جشنواره کودک داشته باشیم؟ اول کودک را و سپس خوراک فرهنگی را تعریف کنیم و کودک الان و حتی نسل قبل را بشناسیم و بعد برایش جشنواره
راه بیندازیم. نه اینکه یکسری بودجههای دولتی حرام شود برای جشنوارهای که در یک هفته به زور از مدرسه نه بهعنوان زنگ تفریح، بلکه فرار از مدرسه به سینما میآورند و بعد از آن جمع کرده و به یکسری جایزه میدهند! کدامیک از برگزیدگان جشنواره در اکران موفق بودهاند؟ در این سالها اگر رقم سینمای کودک را جمع کنید، وحشتناک است. هیچکدام برای کودک نیست بلکه یکسری کار دولتی است برای پرکردن یک بودجه. باید کمک کنیم از شهر موشها به بعد تولیداتی اتفاق بیفتد که کودک را به حضور در سینما راغب کند و این جریانسازی درست اتفاق بیفتد. در غیر اینصورت فکر میکنم جریانسازی با یک اثر نمیتواند ادامهدار و در جریان باشد. در یک فرآیند باید تعریف شود که چه کسانی میتوانند، چه کسانی شهامت و دغدغهاش را دارند و مسالهشان کودک است.
سرتیپی: بامزهبودن قضیه این است موقعی که جشنواره کودک نداشتیم، سینمای کودکمان خیلی رونق داشت. وقتی جشنواره کودک بهوجود آمد، سینمای کودک خوابید!
آمارها نشان میدهد به دلیل دردسرهای فراوان تولید کار عروسکی، کمپانیهای بزرگ دنیا ترجیح دادهاند این کار را نکنند. خلق فانتزی برای بچهها به دو شکل عمده صورت میگیرد: یک، فیلم رئال است که با تکنولوژیهای مختلف فانتزی را به آن وارد میکنند که این حوزه، حوزه فیلم نوجوان ماست. دوم تولید فانتزی برای بچه زیر 10، 12 سال است. دنیا به این نتیجه رسیده انیمیشن تولید کند. در ایران هم استعدادهای زیادی در حوزه انیمیشن وجود دارد و تلاشهای زیادی هم در این زمینه صورت گرفته است و بچهها هم خیلی تلاش میکنند و دوست دارند که انیمیشن پرقدرت بسازند ولی اینکه چرا انیمیشن موفق نشده، عدم استقبال مردم است. آن واقعیتی که در عروسک برای بچههای ما وجود دارد، شاید با سادهترین سناریو در یک برنامه آیتمی تلویزیون بر پایه بداهه صورت میگیرد، میلیونها نفر را در روزهای عید پای تلویزیون مینشاند که کلاهقرمزی را ببینند که هیچ اتفاقی هم در آن نمیافتد و صرفا یکسری دیالوگ است. میخواهم بدانم اگر بخواهیم تولیدات محصول فرهنگی در سینمای کودک داشته باشیم، نمیتوانیم انیمیشن را حذف کنیم. با توجه به کاری که در حوزه عروسکی کردید و به قول آقای سرتیپی سطح سلیقه عمومی را بالا بردید، آیا درآینده در حوزه انیمیشن هم امیدی هست این اتفاق بیفتد؟
حکمت: اتفاقا یک فیلم سینمایی جذاب برای بخش انیمیشن داریم که نیروهای کارآمدمان خیلی زیاد هستند و از این نیروها هیچوقت استفاده نشده است. از انیماتورهایمان فقط در حد تیزرهای تلویزیون استفاده میشود. سلیقه آنها را هم پایین میآورد. اینها همه دردناک است. من و آقای سرتیپی نباید در ایران 80میلیونی به آن فکر کنیم. باید کسان دیگری که ادعا، بودجه و پول دارند به این مسایل فکر کنند. تمام تلاشمان را میکنیم. در برنامهام یک کار انیمیشن است که بعد میتوانیم با تعاریفی که کودک اکنون دارد و فیلمهای دیگر کودک ادامه دهیم. من فکر میکنم اگر از این نتیجه خوبی بگیریم، ادامه خواهیم داد، اگر حمایت صورت بگیرد و آن اتفاقات بیفتد؛ در غیر اینصورت توان بخش خصوصی مشخص است که چقدر است. همین اتفاقی که رقم خورده و در تاریخ سینما تاکنون رخ نداده بود، اتفاق کوچکی نبود. اگر حمایتها صورت بگیرد توان ادامه راه را داریم که تبدیل به یک کمپانی بزرگ شود و گروههای دیگر و جوانان و انیماتورهای دیگر همه به ما بپیوندند و ما تعاریف مختلفی برای کودک داشته باشیم. تمام این سازمانهای مختلف فرهنگی با بودجههای کلان را دونفره قرار است تعریف کنیم! کار سختی است ولی حتما این کار را میکنیم و تمام تلاشمان را میگذاریم که این کار را بکنیم، ولی اینکه در آینده چقدر موفق شویم، بستگی به پارامترهای مختلف دارد که بتوانیم آن اتفاق را رقم بزنیم ولی دغدغهمان است. در سینمای کودک یا ژانرهای دیگر ما این دغدغه را طی چند سال ثابت کردیم که چه بکنیم، در شرایطی که مشکل و ناهنجاریهای اقتصادی و اجتماعی گریبان این ملت را گرفته، لبخند و شادی را به ارمغان بیاوریم که آن شادی، امید به همراه دارد و منجر به اتفاقات خوب میشود. اولویت خوراک خوب به کودک است که بتواند در آینده تاثیر خوب داشته باشد.
بخش خیلی بزرگی از تولید فیلمهای کودک در جهان، تولیدات جانبی آن است. از اسباببازیها و بازیهای رایانهای گرفته تا انواع مدلهای تبلیغات. آنطور که پیداست و جستهوگریخته در خبرها هم آمده در این فیلم از لحظه نگارش فیلمنامه به این موضوع فکر شده و برای شما این مساله خیلی مهم و بزرگ بوده است. این تحولی در سینما و صنعت سرگرمی به حساب میآید. برنامهریزی و استراتژی شما به پروژههای اینچنینی چگونه است؟
حکمت: ما با شروع فیلم یعنی در زمان فیلمنامه این کار را راهاندازی کردیم و بچههای خوشفکری از جشنهایی که برای شهرموشها برگزار شد، میآمدند تا با هم همفکری و همدلی کنیم و ایده و فکر میآوردند. این هم تجربه نشده بود و آزمون و خطا بود. ولی دستاوردی که اکنون این پروژه دارد این است که چقدر هوشمندانه در بخشهای مطبوعات، جشنها و بهوجود آوردن لوازم جانبی فیلم پابهپای ما آمد الان همانطور که به اکران فیلم فکر میکنیم به این میاندیشیم که این محصولات را چگونه ارایه کنیم؟ بازی رایانهای ما که یک اتفاق است، چگونه گام به گام بالا میآید. دنیای پیامک چگونه در کنار ماست. همپوشانی همدیگر است. ما همه با هم آزمون و خطا را گذراندیم و کنار هم درحال حرکت هستیم و از همدیگر مراقبت میکنیم.
سرتیپی: همانطور که خانم حکمت گفت، واقعا صنعتی دیده شده و فقط به خود تولید و نهایتا درآمدن یک دیویدی و اینکه تلویزیون آیا نشان دهد یا ندهد، نیست. امیدواریم خود فیلم جواب دهد ولی خود فیلم قطعا نمیتواند تمام هزینههای صرفشده را پوشش دهد. اینگونه محصولات میتواند کمک کند، هم کمک برای تبلیغات فیلم و هم کمک برای اقتصاد فیلم محسوب میشود. امیدواریم در این حوزه موفق شویم چون سالهاست دولتیها این شعار را میدهند که عروسکها و دفترچههای ایرانی داشته باشیم. اکنون تمام دفترچههایی که تولید میشود کاراکترهای خارج از کشور است؛ ظاهرا دغدغه مسوولان ما هم هست ولی اتفاقی نیفتاده است. ما با همین بضاعت خودمان وارد تمام این زمینهها شدهایم و امیدواریم حداقل شروع یک نقطهعطف باشد برای اینکه میشود اینگونه کار کرد و باید حمایت شویم تا انشاءالله کار ادامه یابد.
درمورد نقش نهادها یا ارگانهای دولتی یا غیردولتی خیلی صحبت شد. یکی از نهادهایی که نقش بسزایی در تولید محصولات فرهنگی، فیلم و محتوای ویدیویی برای کودکان دارد، «تلویزیون» است. مناسبات شما در بخش خصوصی با تلویزیون به چه شکل بوده و چه توقعات و وظایفی بر دوش تلویزیون در حوزه تولید کودک است؟ اصلا امیدی به تلویزیون هست؟!
حکمت: وقتی میخواهید در حوزه کودک کار کنید، روانشناس، جامعهشناس و مردمشناس باید کنار هم بیایند و تعریفی از نسل الان برسانند. خودمان را با شعارها گول نزنیم. ببینیم کودک الان در چه وضعی از لحاظ تفکری، نگاهی و هوشمندی قرار دارد و کجا ایستاده است و ما چه تعریفی از او بکنیم؟ تا وقتی این اتفاق نیفتد، نمیتوانیم. یکسری تولید میشود و با برخی کودکان ارتباط برقرار میکند و بعد هم تمام میشود ولی تاثیر بسزایی که میتوانیم در ذهن این کودک بگذاریم و تاثیر خلاقیت، وجود ندارد چراکه کار کارشناسی انجام نشده است. بازتعریف شود کسانی که در حوزه کودک کار میکنند چه دیدگاهی دارند و اصلا کودک و نوجوان ما را چگونه میبینند؟ اینها به همدیگر پیوسته است. تنها سازمانی که بودجه و امکانات دارد و میتواند در این حوزه گامهای بزرگ بردارد، تلویزیون است که همه سالها شاهد بودیم؛ «خونه مادربزرگه»و «زیزیگولو» بزرگترها را هم پای تلویزیون مینشاند. اکنون تلویزیون از این تولیدات چقدر دارد؟ کدام تولید ماندگاری مانند مدرسه موشها، خونه مادربزرگه یا زیزیگولو دارد که یادمان بماند؟! تمام سه نسل با تولیدات قبلی در کنار تلویزیون بودند؛ با تئاتر محله بهداشت یا محله بروبیا که چقدر بیننده داشت. طی 10، 15 سال گذشته از کودک چه آثار ماندگاری به یاد داریم؟ بودجه وجود دارد، درحالی که هدر میرود ولی کسانی که کار و دغدغهشان این است و نگاه درست به مقوله کودک دارند، حضور ندارند که آثار ماندگار تولید کنند و باید آسیبشناسی شود. بزرگترین مدیای ما که تلویزیون است و بیشترین بودجه و امکانات را دارد، بداند که با چه طیفی باید کار کند که کودک را بشناسد و آثار ماندگار به جای بگذارد. همانطور که سینمای کودک از آن سالها دیگر چیزی ندارد، سینمای ما هم دیگر از آن سالها هیچ ندارد.
سرتیپی: واقعا این میتواند ملاکی باشد برای شعارهایی که داده میشود که بخواهیم بومیسازی و فرهنگسازی کنیم و بخواهیم ارتباط بچههایمان را با کاراکترهای قبلی قطع کنیم، میتواند ملاک بزرگی باشد که واقعا آیا دغدغهاش را دارند و شعارهایشان را به طور اجرایی هم میخواهند درآورند، یا فقط منافع شخصی خودشان مطرح است؟ یا فقط میخواهند اسم خودشان باشد؛ همانطور که گفتم میتواند فرهنگی را جا بیندازد و یک نمونه خوب باشد. تلویزیون در این میان میتواند نقش خیلی خوبی ایفا کند و همچنین تمام ارگانها؛ میتوان در نهایت گزارش داد و گفت واقعا چه کسانی حمایت کردند یا نکردند و این همه شعارها و حرفهایی که سر میدهید در عمل با اینکه امکانات و شرایط و حمایت تلویزیون از یک فیلم هیچ بار مالیای ندارد و مشکلی برایش بهوجود نمیآورد جز اینکه حس خوبی برایش میگذارد. این حمایت نشان میدهد که چقدر به شعارهایشان پایبند هستند.
آخرین سوالم کمی شیطنتآمیز است و میتوانید با یک بله یا خیر پاسخ دهید؛ اگر در دهه 60 مدرسه موشها و شهر موشهایی اصلا وجود نداشت و امروز همین فیلمنامه شهر موشها با همین محتوا که در آستانه اکران است، از سوی خانم برومند به دست شما میرسید، این فیلم را میساختید؟
حکمت: صددرصد.
سرتیپی: کمی شک دارم چون نوستالژیاش خیلی خیلی است و حضور خود خانم برومند که بعد از 30 سال آمده و این کار را انجام داده جسارت میخواهد و جای تشکر دارد ولی شاید به لحاظ اقتصادی کمی میترسیدم و برایم سخت بود چنین کاری بکنم. ما اکنون روی 30سال نوستالژی سوار شدهایم.
حکمت: من دنبال این بودم که با خانم برومند یک کار متفاوت کودک انجام دهم. آقای سرتیپی را هم قانع میکردم. ایشان همیشه حامی و ناجی سینماگران بودهاند!
از قدیمالایام وقتی میخواستند به سینما بروند، میگفتند دست خانم و بچهها را بگیریم و برویم سینما. حالا واقعا میتوان بچهها را به سینما برد؟ تولید برای بچهها سالهاست که از بین رفته. در دهه 60 و اوایل 70 فیلمسازها به دلیل محدودیتهایی که برای سینما وجود داشت، ترجیح میدادند کاری اگر تولید میکنند، برای کودکان باشد. عملا درسالهای بعد از آن تولیدات برای سرمایهگذاری با مخاطراتی همراه بود. مخاطرات تولید سینمای کودک را چه چیزهایی میدانید؟
علی سرتیپی: دهه 60 با دهه 90 تفاوت داشت. فوران کودک داشتیم و رشد جمعیتمان خیلی بالا بود. در زمان جنگ و تبعات بعد از جنگ بودیم و هیچگونه کاری برای کودکان صورت نمیگرفت. اکنون خانوادهها برای بچهها برنامهریزیهای زیادی انجام میدهند اما آن زمان اینطور نبود. تنها تفریح سالمی که میتوانست وجود داشته باشد، سینما و سینمای کودک بود و ارزانترین تفریح. آرامآرام این شرایط از بین رفت و اتفاقاتی افتاد که سینما از سبد خانوارها بیرون آمد و اکنون بچهها با شخصیتهای هالیوود و غربی کار میکنند و به آنها عادت کردهاند. مجموعه این قضیه را باید اینطور دید و دولت هم در آن شرایط از گروه کودک حمایت میکرد و گروه خاص کودک داشتیم. متاسفانه تمام اینها برداشته شد و حالا در اینجا قرار داریم و اکنون سرمایهگذاری در حوزه سینمای کودک ریسک بالایی دارد.
با توجه به مخاطراتی که از آن یاد میکنید، شما با چه استدلالی تصمیم گرفتید شهر موشهایی را که این همه هزینه داشت تولید کنید؟
منیژه حکمت: اول احساس خطر بود. ما در خانواده بین بچهها میبینیم بچههای ما در آپارتمانهای کوچکی زندگی میکنند. زندگی اجتماعی محدودی دارند. صرفا موبایل دستشان است و بازیهایی انجام میدهند که از آن طرف میآید و کودک ما هیچ خوراک فرهنگی از طرف ما ندارد. همانطور که آقای سرتیپی گفت، امکاناتی که اکنون بچهها بهخصوص در شهرهای بزرگ دارند، قابل قیاس با سال 60 نیست چراکه سال 60 هیچ چیز نبود، یک سینما بود که هرازگاهی از کارهای فرهنگی استقبال میکرد. میتوان گفت شهر موشها ۲ تجربه و جریانسازیای بود که بتوانیم برای کودکان سرزمینمان خوراک فرهنگی جذاب با نگاه و بینش خودمان به وجود بیاوریم. سوال اساسی اینجا بود که آیا ما میتوانیم این تجربه را بعد از 30 سال داشته باشیم و آیا کودکانمان به ما جواب میدهند؟ هزینه این تجربه بسیار بالا بود و آزمون و خطای زیادی داشت چراکه 30 سال است کار اینچنینی انجام نشده. این تجربه را انجام دادیم و از آزمون و خطاها گذشتیم. از ساخت دکور گرفته تا کوچکترین جزییات. از طرفی این کار متفاوت یک نوستالژی با خود به همراه داشت و از طرفی نمیدانستیم آن نوستالژی برای کودک امروز چقدر جذاب است؟ هر تعریفی که برای این پروژه میکردیم کار ما را سختتر میکرد. به هرحال امیدواریم این اتفاق افتاده باشد و چیزی کم نباشد تا بچههای ما بتوانند آن دو ساعت خوب و شاد و مفرح را داشته باشند و بخشی از ذهنشان را درگیر کالای فرهنگی ایرانی کنیم. از سوی دیگر شهرهای کوچکمان که در این چندساله سینمایشان بسته شده دوباره وارد چرخه اقتصاد سینِما شوند.
تولید کار کودک ملزومات بسیار زیاد میخواهد بهخاطر اینکه خلق فانتزی در دنیای جدید و با تکنولوژی و امکانات موجود نیازهای بسیار زیادی دارد. در جاهای دیگر دنیا هم که کار کودک انجام میشود از والتدیزنی گرفته تا شرکتهای دیگر، استودیوهای تولید کار کودک وجود دارد. فیلم کودک صرفا با یک تهیهکننده و یک کارگردان قابل تولید نیست و استودیوها و امکانات خود را میخواهد. ما نهتنها استودیوی کودک نداریم بلکه هیچگونه استودیوی سینمایی در ایران نداریم و بیشتر کار تبلیغاتی است که در ایران انجام میشود. بحث من این است که این تجربه بزرگ شهر موشها چقدر میتواند جامعه سینمایی را امیدوار کند که با سرمایهگذاری بخشهای دولتی و کمکهای بخش خصوصی به سمت ثبت و راهاندازی شرکتها و استودیوهای تولید فیلم کودک با همه امکانات مورد نیازش برویم؟
حکمت: من فکر میکنم تمام سازمانها باید به کمک اکران این فیلم بروند. یعنی کمکاری خودشان طی 30 سال گذشته را، که خوراک فرهنگی به کودکانمان ندادند، حداقل جبران کنند. چنانچه این حمایتها را داشته باشیم، فکر میکنم این اتفاق میتواند در آینده بیفتد. به هر ارگان و سازمانی بگویید طی این 30 سال برای کودکانمان چه کردید؟ چه کالای فرهنگی تولید کردید و کجا با خودمان اینها را همراه کردیم؟ هیچ کجا این موارد را نداریم. اگر این اتفاق افتاده بود، شرایط اینگونه نبود! فکر میکنم الان وقتش است، تمام وزارتخانهها، استانداریها و شهرهای کوچک که کودکانشان امکان رفتن به سینما را ندارند و همه پای شبکههای ماهوارهای مینشینند با این جریانی که راه افتاده، همراه شوند و حداقل کمی از کمکاریهایشان جبران شود که این موج بتواند ادامه یابد، در غیر اینصورت با بضاعت کم بخش خصوصی، جریانی برای تولید کالای فرهنگی در کشور به وجود نمیآید و دوباره حتما باید تا 30 سال دیگر صبر کنیم. همه این مسایلی که به آن اشاره میکنید به این موضوع برمیگردد که خود را مسوول بدانیم، مسوول کودکان این سرزمین.
شهر موشها به وضوح نشان داد استعداد بسیار زیادی در بین جوانهای ما در حوزه کار کودک و عروسکی وجود دارد. شاید میانگین سنی تیمی که شهر موشها را کار کرد حدود 30 سال بود. از مدیر فیلمبرداری تا عروسکگردانها، صداپیشگان همه خیلی جوان بودند و شهر موشها نشان داد که چه استعدادی در حوزه تولید کار کودک وجود دارد. این جماعت که بخش اعظمشان با شما کار کردند و بخش دیگری که دوست داشتند با این پروژه همکاری کنند الان امیدهایشان برای کار در حوزه کودک زنده شده است. آیا شهر موشها میتواند برای راهاندازی نهاد خصوصی کار کودک قدم اول، بزرگ و محکمی باشد؟
حکمت: اگر همه 80میلیوننفر جمعیت ایران دلمان برای بچههایمان و برای بچههای آیندهای که به دنیا میآیند که خوراک فرهنگی میخواهند، بسوزد فکر میکنم با یک همدلی این اتفاق رخ خواهد داد. ما تلاشمان را خواهیم کرد و بعد از این پروژه هم با آقای سرتیپی صحبت کردیم که بتوانیم پروژههای دیگر را رقم بزنیم، به شرطی که حمایتها، کمکها و همدلیها باشد و بخشهای دیگر حتما به کمک بیایند. ولی متاسفانه از برخوردهایی که میبینیم، کسی نگران بچههای این سرزمین نیست و این اتفاق خیلی کمتر میافتد. هرچند تیم ما تمام تلاشش را میکند که این تعهد و رسالتی را که برعهده دارد به خوبی انجام دهد و اهداف خود را پیش ببرد. قدم اولی که خیلی سخت بود. شاید اگر در اواسط پروژه از ما میپرسیدید، میگفتیم که دیگر از این کارها نمیکنیم! خیلی سنگین بود، ولی الان که نشستیم و فیلم را میبینیم حتما دوست داریم این کمپانی باشد و بچههای جوان بپیوندند، نیروهای متخصصمان زیاد شوند و از یک جایی به بعد ما تجربه را در اختیارشان بگذاریم و آنها شروع کنند تا با کمترین خطا سینمای کودک را رقم بزنند.
سرتیپی: یک مقدار بستگی به حمایتها دارد و قطعا تاثیر گذار است. منتها ما یک کاری را قطعا انجام دادیم و آن ارتقای سطح سلیقه مردم است. قطعا در این کار راهی را رفتهایم که دیگر بچههای ما به سبکهای معمولی قانع نخواهند شد. همانطور که فیلمهای خارجی و هالیوودی را میبینند، حداقل میتوانند درصدی مقایسه کنند. یعنی در زمینه کودک کاری کردیم که فکر میکنیم کاری خواهد شد که هم برای خود ما و هم برای دوستانی که در عرصه هستند، قطعا فیلم کودک ساختن، سخت خواهد شد و دیگر نمیتوانیم صرفا یک چیزی بسازیم که مردم بروند و ببینند. شهر موشها بهعنوان یک شاخص قطعا در سینمای ایران شناخته خواهد شد و انشاءا... با استقبالی که مردم از این فیلم خواهند کرد و حمایتهایی که جریانهای فرهنگی کشور انجام خواهند داد، امیدواریم که نمونهای شود برای فعالیتهای آتی تا حرکتی جدید را در سینمای کودک و حتی در کل سینمای ما به راه بیندازد.
جشنواره فیلم کودک و نوجوان زمانی بهعنوان نقطهعطف فعالیتهای سینمای کودک به حساب میآمد اما وضعیت کنونی این جشنواره بسیار ناامیدکننده است و این ناامیدی به تولید سینمای کودک ضربه وارد کرده است. فکر میکنید دلیل این افت شدید کیفی جشنواره در چیست؟
حکمت: جشنواره کودک به یک ویترین دولتی تبدیل شده که کودک را از سینما فراری میدهد. بودجههای کلانی در اختیار کسانی میگذارند که دوماهه فیلم کودکی بسازند که ویترین جشنواره پر شود. ما چرا میخواهیم جشنواره کودک داشته باشیم؟ اول کودک را و سپس خوراک فرهنگی را تعریف کنیم و کودک الان و حتی نسل قبل را بشناسیم و بعد برایش جشنواره
راه بیندازیم. نه اینکه یکسری بودجههای دولتی حرام شود برای جشنوارهای که در یک هفته به زور از مدرسه نه بهعنوان زنگ تفریح، بلکه فرار از مدرسه به سینما میآورند و بعد از آن جمع کرده و به یکسری جایزه میدهند! کدامیک از برگزیدگان جشنواره در اکران موفق بودهاند؟ در این سالها اگر رقم سینمای کودک را جمع کنید، وحشتناک است. هیچکدام برای کودک نیست بلکه یکسری کار دولتی است برای پرکردن یک بودجه. باید کمک کنیم از شهر موشها به بعد تولیداتی اتفاق بیفتد که کودک را به حضور در سینما راغب کند و این جریانسازی درست اتفاق بیفتد. در غیر اینصورت فکر میکنم جریانسازی با یک اثر نمیتواند ادامهدار و در جریان باشد. در یک فرآیند باید تعریف شود که چه کسانی میتوانند، چه کسانی شهامت و دغدغهاش را دارند و مسالهشان کودک است.
سرتیپی: بامزهبودن قضیه این است موقعی که جشنواره کودک نداشتیم، سینمای کودکمان خیلی رونق داشت. وقتی جشنواره کودک بهوجود آمد، سینمای کودک خوابید!
آمارها نشان میدهد به دلیل دردسرهای فراوان تولید کار عروسکی، کمپانیهای بزرگ دنیا ترجیح دادهاند این کار را نکنند. خلق فانتزی برای بچهها به دو شکل عمده صورت میگیرد: یک، فیلم رئال است که با تکنولوژیهای مختلف فانتزی را به آن وارد میکنند که این حوزه، حوزه فیلم نوجوان ماست. دوم تولید فانتزی برای بچه زیر 10، 12 سال است. دنیا به این نتیجه رسیده انیمیشن تولید کند. در ایران هم استعدادهای زیادی در حوزه انیمیشن وجود دارد و تلاشهای زیادی هم در این زمینه صورت گرفته است و بچهها هم خیلی تلاش میکنند و دوست دارند که انیمیشن پرقدرت بسازند ولی اینکه چرا انیمیشن موفق نشده، عدم استقبال مردم است. آن واقعیتی که در عروسک برای بچههای ما وجود دارد، شاید با سادهترین سناریو در یک برنامه آیتمی تلویزیون بر پایه بداهه صورت میگیرد، میلیونها نفر را در روزهای عید پای تلویزیون مینشاند که کلاهقرمزی را ببینند که هیچ اتفاقی هم در آن نمیافتد و صرفا یکسری دیالوگ است. میخواهم بدانم اگر بخواهیم تولیدات محصول فرهنگی در سینمای کودک داشته باشیم، نمیتوانیم انیمیشن را حذف کنیم. با توجه به کاری که در حوزه عروسکی کردید و به قول آقای سرتیپی سطح سلیقه عمومی را بالا بردید، آیا درآینده در حوزه انیمیشن هم امیدی هست این اتفاق بیفتد؟
حکمت: اتفاقا یک فیلم سینمایی جذاب برای بخش انیمیشن داریم که نیروهای کارآمدمان خیلی زیاد هستند و از این نیروها هیچوقت استفاده نشده است. از انیماتورهایمان فقط در حد تیزرهای تلویزیون استفاده میشود. سلیقه آنها را هم پایین میآورد. اینها همه دردناک است. من و آقای سرتیپی نباید در ایران 80میلیونی به آن فکر کنیم. باید کسان دیگری که ادعا، بودجه و پول دارند به این مسایل فکر کنند. تمام تلاشمان را میکنیم. در برنامهام یک کار انیمیشن است که بعد میتوانیم با تعاریفی که کودک اکنون دارد و فیلمهای دیگر کودک ادامه دهیم. من فکر میکنم اگر از این نتیجه خوبی بگیریم، ادامه خواهیم داد، اگر حمایت صورت بگیرد و آن اتفاقات بیفتد؛ در غیر اینصورت توان بخش خصوصی مشخص است که چقدر است. همین اتفاقی که رقم خورده و در تاریخ سینما تاکنون رخ نداده بود، اتفاق کوچکی نبود. اگر حمایتها صورت بگیرد توان ادامه راه را داریم که تبدیل به یک کمپانی بزرگ شود و گروههای دیگر و جوانان و انیماتورهای دیگر همه به ما بپیوندند و ما تعاریف مختلفی برای کودک داشته باشیم. تمام این سازمانهای مختلف فرهنگی با بودجههای کلان را دونفره قرار است تعریف کنیم! کار سختی است ولی حتما این کار را میکنیم و تمام تلاشمان را میگذاریم که این کار را بکنیم، ولی اینکه در آینده چقدر موفق شویم، بستگی به پارامترهای مختلف دارد که بتوانیم آن اتفاق را رقم بزنیم ولی دغدغهمان است. در سینمای کودک یا ژانرهای دیگر ما این دغدغه را طی چند سال ثابت کردیم که چه بکنیم، در شرایطی که مشکل و ناهنجاریهای اقتصادی و اجتماعی گریبان این ملت را گرفته، لبخند و شادی را به ارمغان بیاوریم که آن شادی، امید به همراه دارد و منجر به اتفاقات خوب میشود. اولویت خوراک خوب به کودک است که بتواند در آینده تاثیر خوب داشته باشد.
بخش خیلی بزرگی از تولید فیلمهای کودک در جهان، تولیدات جانبی آن است. از اسباببازیها و بازیهای رایانهای گرفته تا انواع مدلهای تبلیغات. آنطور که پیداست و جستهوگریخته در خبرها هم آمده در این فیلم از لحظه نگارش فیلمنامه به این موضوع فکر شده و برای شما این مساله خیلی مهم و بزرگ بوده است. این تحولی در سینما و صنعت سرگرمی به حساب میآید. برنامهریزی و استراتژی شما به پروژههای اینچنینی چگونه است؟
حکمت: ما با شروع فیلم یعنی در زمان فیلمنامه این کار را راهاندازی کردیم و بچههای خوشفکری از جشنهایی که برای شهرموشها برگزار شد، میآمدند تا با هم همفکری و همدلی کنیم و ایده و فکر میآوردند. این هم تجربه نشده بود و آزمون و خطا بود. ولی دستاوردی که اکنون این پروژه دارد این است که چقدر هوشمندانه در بخشهای مطبوعات، جشنها و بهوجود آوردن لوازم جانبی فیلم پابهپای ما آمد الان همانطور که به اکران فیلم فکر میکنیم به این میاندیشیم که این محصولات را چگونه ارایه کنیم؟ بازی رایانهای ما که یک اتفاق است، چگونه گام به گام بالا میآید. دنیای پیامک چگونه در کنار ماست. همپوشانی همدیگر است. ما همه با هم آزمون و خطا را گذراندیم و کنار هم درحال حرکت هستیم و از همدیگر مراقبت میکنیم.
سرتیپی: همانطور که خانم حکمت گفت، واقعا صنعتی دیده شده و فقط به خود تولید و نهایتا درآمدن یک دیویدی و اینکه تلویزیون آیا نشان دهد یا ندهد، نیست. امیدواریم خود فیلم جواب دهد ولی خود فیلم قطعا نمیتواند تمام هزینههای صرفشده را پوشش دهد. اینگونه محصولات میتواند کمک کند، هم کمک برای تبلیغات فیلم و هم کمک برای اقتصاد فیلم محسوب میشود. امیدواریم در این حوزه موفق شویم چون سالهاست دولتیها این شعار را میدهند که عروسکها و دفترچههای ایرانی داشته باشیم. اکنون تمام دفترچههایی که تولید میشود کاراکترهای خارج از کشور است؛ ظاهرا دغدغه مسوولان ما هم هست ولی اتفاقی نیفتاده است. ما با همین بضاعت خودمان وارد تمام این زمینهها شدهایم و امیدواریم حداقل شروع یک نقطهعطف باشد برای اینکه میشود اینگونه کار کرد و باید حمایت شویم تا انشاءالله کار ادامه یابد.
درمورد نقش نهادها یا ارگانهای دولتی یا غیردولتی خیلی صحبت شد. یکی از نهادهایی که نقش بسزایی در تولید محصولات فرهنگی، فیلم و محتوای ویدیویی برای کودکان دارد، «تلویزیون» است. مناسبات شما در بخش خصوصی با تلویزیون به چه شکل بوده و چه توقعات و وظایفی بر دوش تلویزیون در حوزه تولید کودک است؟ اصلا امیدی به تلویزیون هست؟!
حکمت: وقتی میخواهید در حوزه کودک کار کنید، روانشناس، جامعهشناس و مردمشناس باید کنار هم بیایند و تعریفی از نسل الان برسانند. خودمان را با شعارها گول نزنیم. ببینیم کودک الان در چه وضعی از لحاظ تفکری، نگاهی و هوشمندی قرار دارد و کجا ایستاده است و ما چه تعریفی از او بکنیم؟ تا وقتی این اتفاق نیفتد، نمیتوانیم. یکسری تولید میشود و با برخی کودکان ارتباط برقرار میکند و بعد هم تمام میشود ولی تاثیر بسزایی که میتوانیم در ذهن این کودک بگذاریم و تاثیر خلاقیت، وجود ندارد چراکه کار کارشناسی انجام نشده است. بازتعریف شود کسانی که در حوزه کودک کار میکنند چه دیدگاهی دارند و اصلا کودک و نوجوان ما را چگونه میبینند؟ اینها به همدیگر پیوسته است. تنها سازمانی که بودجه و امکانات دارد و میتواند در این حوزه گامهای بزرگ بردارد، تلویزیون است که همه سالها شاهد بودیم؛ «خونه مادربزرگه»و «زیزیگولو» بزرگترها را هم پای تلویزیون مینشاند. اکنون تلویزیون از این تولیدات چقدر دارد؟ کدام تولید ماندگاری مانند مدرسه موشها، خونه مادربزرگه یا زیزیگولو دارد که یادمان بماند؟! تمام سه نسل با تولیدات قبلی در کنار تلویزیون بودند؛ با تئاتر محله بهداشت یا محله بروبیا که چقدر بیننده داشت. طی 10، 15 سال گذشته از کودک چه آثار ماندگاری به یاد داریم؟ بودجه وجود دارد، درحالی که هدر میرود ولی کسانی که کار و دغدغهشان این است و نگاه درست به مقوله کودک دارند، حضور ندارند که آثار ماندگار تولید کنند و باید آسیبشناسی شود. بزرگترین مدیای ما که تلویزیون است و بیشترین بودجه و امکانات را دارد، بداند که با چه طیفی باید کار کند که کودک را بشناسد و آثار ماندگار به جای بگذارد. همانطور که سینمای کودک از آن سالها دیگر چیزی ندارد، سینمای ما هم دیگر از آن سالها هیچ ندارد.
سرتیپی: واقعا این میتواند ملاکی باشد برای شعارهایی که داده میشود که بخواهیم بومیسازی و فرهنگسازی کنیم و بخواهیم ارتباط بچههایمان را با کاراکترهای قبلی قطع کنیم، میتواند ملاک بزرگی باشد که واقعا آیا دغدغهاش را دارند و شعارهایشان را به طور اجرایی هم میخواهند درآورند، یا فقط منافع شخصی خودشان مطرح است؟ یا فقط میخواهند اسم خودشان باشد؛ همانطور که گفتم میتواند فرهنگی را جا بیندازد و یک نمونه خوب باشد. تلویزیون در این میان میتواند نقش خیلی خوبی ایفا کند و همچنین تمام ارگانها؛ میتوان در نهایت گزارش داد و گفت واقعا چه کسانی حمایت کردند یا نکردند و این همه شعارها و حرفهایی که سر میدهید در عمل با اینکه امکانات و شرایط و حمایت تلویزیون از یک فیلم هیچ بار مالیای ندارد و مشکلی برایش بهوجود نمیآورد جز اینکه حس خوبی برایش میگذارد. این حمایت نشان میدهد که چقدر به شعارهایشان پایبند هستند.
آخرین سوالم کمی شیطنتآمیز است و میتوانید با یک بله یا خیر پاسخ دهید؛ اگر در دهه 60 مدرسه موشها و شهر موشهایی اصلا وجود نداشت و امروز همین فیلمنامه شهر موشها با همین محتوا که در آستانه اکران است، از سوی خانم برومند به دست شما میرسید، این فیلم را میساختید؟
حکمت: صددرصد.
سرتیپی: کمی شک دارم چون نوستالژیاش خیلی خیلی است و حضور خود خانم برومند که بعد از 30 سال آمده و این کار را انجام داده جسارت میخواهد و جای تشکر دارد ولی شاید به لحاظ اقتصادی کمی میترسیدم و برایم سخت بود چنین کاری بکنم. ما اکنون روی 30سال نوستالژی سوار شدهایم.
حکمت: من دنبال این بودم که با خانم برومند یک کار متفاوت کودک انجام دهم. آقای سرتیپی را هم قانع میکردم. ایشان همیشه حامی و ناجی سینماگران بودهاند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.