گفتوگوی «شرق» با مرضیه برومند کارگردان فیلم سینمایی شهر موشها 2
بانوی عروسکها
شرق: گفتوگو با مرضیه برومند، کارگردان سریال مدرسه موشها در دهه 60 و کارگردان عروسکی فیلم سینمایی شهر موشها1 در سال 1364 و کارگردان فیلم سینمایی شهر موشها2 در سال 1393، 10 روز پیش از اکران فیلم انجام شده است. برومند در این گفتوگو از سرآغاز شکلگیری ایده و ساخت مدرسه موشها از 30 سال پیش با گروهی چندنفره تا ساخت فیلمی که با همکاری بیش از 300 نفر تهیه و ساخته شده، سخن گفته است.
بهعنوان اولین سوال میخواهم بپرسم چرا موش؟ موش همیشه نماد موذیگری و ترسوبودن و یادآور آلودگی بوده و همیشه نسبت به آن دافعه وجود داشته. شهرداری برای کشتن موشهای شهر اقدام میکند و مردم توی خانه و انبارشان تلهموش و مرگموش میگذارند. چرا شهر خرگوشها یا گربهها نه؟
فکر و ایده اولیه سریال مدرسه موشها متعلق به من نبود. مدرسه موشها از معدود کارهایی است که ایده اصلی آن را من ندادم. فکر اولیه بیشتر فیلمها و سریالهایی که ساختم متعلق به خودم بوده اما ایده اولیه مدرسه موشها را احمد بهبهانی مطرح و انتخاب کرد. البته تصور میکنم آقای بهبهانی هم تحتتاثیر نمایش عروسکی «مدرسه خرگوشها» به این ایده رسیدند که در یکی از جشنوارههای عروسکی قبل از انقلاب که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار میکرد، به نمایش درآمده بود. اما خود من موشها را دوست دارم. فکر میکنم موجودات بامزه و بانمکی هستند البته نه این موشهایی که در فاضلابها و جویها زندگی و از فاضلاب تغذیه میکنند. منظورم موشهای آزمایشگاهی کوچک هستند. خیلی آنها را دوست دارم و فکر میکنم آناتومی و چهرهشان برای کار عروسکی مناسب است و ظرافتی که در صورت و پوزه آنها هست با کار عروسکی تناسب دارد. علاوه بر این در ادبیات عامیانه ما و در متلها داستانهای زیادی درباره موشها هست مثلا موش و گربه عبید زاکانی یا در متلهای فارسی، داستان آن موشی را داریم که میخواهد ببیند چه کسی از همه قویتر است و در آخر داستان میفهمد خودش از همه قویتر است، چون کوه به او میگوید قویترین فرد، موش کوچکی است که شبها میآید و پیکر عظیم من را میجود.
معروفترین کار نویسنده این مجموعه، آقای بهبهانی، سریال «خانهبهدوش» (معروف به «مراد برقی») قبل از انقلاب بود...
احمد بهبهانی از نویسندگان محبوب و معروف قبل و حتی بعد از انقلاب بود و فیلمنامه چندسریال پرطرفدار از جمله «تلخ و شیرین» را هم نوشت. بعد از انقلاب هم فیلمنامه فیلمهایی مثل «مردی که موش شد» و «نگاهی دیگر» را نوشت که اکثرا فضایی طنز و کمدی دارد. اصولا احمد بهبهانی آدم خیلی طناز، شیرین، خوشصحبت و نکتهسنجی بود. کار کودک را میشناخت و برادرش طاها بهبهانی از اساتید عروسکی و از بدعتگذاران تئاتر عروسکی مدرن بود و خواهرشان هم جزو اولین فارغالتحصیلان رشته عروسکی است.
مدرسه موشها چه سالی شروع شد؟
فکر میکنم سال 60 یا 61 بود الان دقیق یادم نیست. اما تجربه کار عروسکی من بازمیگردد به قبل از انقلاب که حتی در تلویزیون نیز کار عروسکی کرده بودم. مثلا یک برنامه نمایشی هم داشتم که در پنج قسمت پخش شد بهنام «زیر گند کبود» که با لیلی رشیدی و لیلا حاتمی که آنزمان هفت، هشتساله بودند، اجرا کردم که با عروسکها قصه تعریف میشد. یکی دیگر از کارهایم نمایش یک، دو همهباهم بود که برای بچهها به شکل عروسکی کار کردم. پس از انقلاب و در سال 60 قرار بود جنگی در تلویزیون ساخته شود که بچهها را برای رفتن به مدرسه تشویق کند که یکی از آیتمهای آن نمایش عروسکی بود. داریوش مودبیان کارگردان این جنگ بود که کارگردانی آیتم عروسکی را به من پیشنهاد داد. بعد از انقلاب به دلیل سابقه فعالیت هنری پیش از انقلاب نگاه مسوولان به ما طوری بود که انگار از دنیای دیگری آمدیم و با ما به سختی ارتباط برقرار میکردند. اما آقای وحید نیکخواهآزاد که آن زمان مدیر گروه کودک بود شخصا به واحد نمایش آمد و از من دعوت کرد کارگردانی آیتم عروسکی این جنگ را برعهده بگیرم. من هم پذیرفتم. برای ما آن زمان خیلی اتفاق جالبی بود که مدیر گروه کودک شبکه به ما مراجعه کند. آقای احمد بهبهانی متنهای این آیتم را مینوشتند. اما من آنها را بازنویسی میکردم و روی شخصیتپردازیها دوباره کار میکردم. مدتهای طولانی تمرین میکردیم و بسیاری از افراد خوشذوق که الان هم جزو چهرههای معروف و مطرح سینما و تلویزیون هستند مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا در کنار چهرههای دیگر که شاید اشتهارشان به اندازه این سه نفر نباشد اما در حیطه کار حرفهای چیزی از آنها کم ندارند مثل آزاده پورمختار، راضیه برومند، میترا فتحی و... در این مجموعه با من همکاری میکردند. سعید پورصمیمی که در واحد نمایش همکار من بود خیلی به من انرژی داد و البته من هم کمی از او حساب میبردم. او سفارش کرد کار را جدی بگیرم و تا جایی که میتوانم سعی کنم به اثر خوبی تبدیل شود. واقعا فکر میکنم «مدرسه موشها» مرهون تکتک بچهها و از جمله سعید پورصمیمی و آقای نیکخواهآزاد است.
به صدای موشها چطور رسیدید و از لحاظ فنی در آن دوره چگونه صداها را ضبط میکردید؟
از همان ابتدا تصمیم گرفتیم صداها را به طور پلیبک کار کنیم. یعنی از قبل روی صداها کار و تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم که آقای منوچهر ریاحی که از صدابرداران بسیار معروف و متبحر بودند در آنجا کار میکردند، صداها در آنجا ضبط و ادیت میشد. بعد هنگام ضبط آن را بهصورت پلیبک پخش میکردیم و عروسکگردانها همزمان با صدا عروسکها را حرکت میدادند. یادم نیست که چه کسی پیشنهاد داد دور صداها را تند کنیم شاید آقای جبلی گفتند تا به این شکل صداها حالت فانتزی داشته باشد و به موشها نزدیکتر شود. به این کار اصطلاحا پیچ میگویند که بهصورت دیجیتال انجام میشود و آقای آبنار اینکار را در شهر موشها2 انجام دادند. یعنی بدون اینکه تایم صدا تغییر کند فرکانس آن را تغییر میدهند اما آن زمان دور صدا هم تندتر میشد و برای اینکه صداها قابل فهم و درک باشند به بچهها میگفتیم کندتر حرف بزنند که وقتی دور صدا را تند میکردیم، قابلفهم باشد.
وقتی صدا را تند میکردید، شبیه هم نمیشدند؟
نه این اتفاق نمیافتاد. نشانهاش هم این است که کل کاراکترها را با صدای تفکیکشده خودشان به یاد میآوردید. صدای کپل با دمباریک فرق میکند. چون صدای کاراکترها مربوط به لحن و آهنگ گفتار و دیالوگهای آنهاست که شخصیت را میسازد.
موسیقی مدرسه موشها چطور ساخته شد؟ از اولش همان موسیقی مشهورش را که نداشت...
در اوایل انقلاب تا سال 60 تا جایی که یادم میآید هیچیک از کارهای نمایشی در تلویزیون، موسیقی اورجینال نداشتند. بیشتر کارها موسیقی انتخابی داشت. مدرسه موشها هم به این شکل بود. در همان سری اول احساس کردم که باید یک ترانه داشته باشیم. شعر میرم مدرسه، جیبام پر فندق و پسته را به آقای علیقلی دادیم که برای تئاتر «اولدوز و کلاغها» هم موسیقی ساخته بودند. ایشان ملودی سادهای را پیشنهاد داد بعد راضیه برومند که صدای دمدراز را میگفت بدون ساز این ترانه را خواند. در سری بعد خوشبختانه توانستم به مدیران بقبولانم که موسیقی داشته باشیم و چند ترانه را اضافه کردم و آقای علیقلی هم برای آنها موسیقی ساختند و بالاخره ما توانستیم تیتراژ را هم بعد از 40 تا 50 قسمت تغییر دهیم و به صورت اورجینال کار کنیم. شعر «ک مثل کپل» را هم از گروه کودک به ما پیشنهاد دادند وقتی آن را شنیدم، دیدم شعر قشنگی است. به اعتقاد من این شعر سهم زیادی در خاطرات بچهها دارد.
در متنی که نوشته میشد، تغییراتی ایجاد میکردید یا از نویسنده دیگری هم جز آقای بهبهانی استفاده کردید؟
بیشتر متنها را دوباره بازنویسی میکردم. پرسوناژهای متعددی در طول زمان به کار اضافه شد. گاهی هم بچهها پیشنهادهایی میدادند که به آقای بهبهانی منتقل میکردم. بدهبستانهای زیادی بین من، گروه و نویسنده وجود داشت که در طول زمان در اثر بازخورد با نظرات بینندهها منجر به کاملترشدن متنها میشد.
با سلیقه خودتان عروسکها ساخته شدند؟ عروسکگردانها از کجا آمدند؟
مدرسه موشها در چند سری ساخته شد. کار ساخت یکسری تمام میشد و سری بعد را میساختیم. به مرور شخصیت اضافه میشد. مثلا در قسمتهای اول عروسکهای سرمایی، خوشخواب و گوشدراز نبودند و بهتدریج به کار اضافه شدند. من تجربه اندکی در ساخت عروسک داشتم. قبل از انقلاب در اولین گروه تئاتر کودک که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تشکیل شد، عضو بودم. در آن دوره استاد باتک که اهل چک و اسلواکی بود برای تاسیس رشته تئاتر عروسکی در دانشگاه هنرهای دراماتیک به ایران آمد. او یک ورکشاپ آموزشی گذاشت که ما هم در آن شرکت کردیم. حاصل آن ورکشاپ نمایش عروسکیای با نام حادثه در شهر عروسکها بود که خودمان عروسکهای آن را ساختیم. در مدرسه موشها هم خودم به همراه رضا پرنیانزاده کار ساخت عروسکها را انجام دادیم. طراحی آنها با من بود و او کارهای سختتر مثل برش یونولیتها را انجام میداد. عروسکها ابتدایی و انگشتی بودند. من عدهای از جوانان بااستعدادی را که در اوایل انقلاب با گروههای مختلف کار کرده بودند میشناختم. آنها در واحد نمایش دو نمایش «اولدوز و کلاغها» و «یک جفت کفش برای زهرا» را بازی میکردند. بیشتر آنها از کلاسهای تئاتر کانون به تئاتر حرفهای آمده بودند و چون خوشقریحه و باانگیزه بودند آنها را به کار دعوت کردم مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا. برخی دیگر از بچههای عروسکی هم بودند و بعضی دیگر را از دانشکده تئاتر میشناختم مثل آزاده پورمختار، کامبیز صمیمیمفخم، حسن پورشیرازی، مسعود کرامتی، مجید شناور، مهدی میگانی و ناصر غفرانی.
دنیا فنیزاده هم جزو گروه شما بود؟
دنیا فنیزاده خیلی کوچکتر از ماست. شاید از خونه مادربزرگه بود که به گروه ما اضافه شد.
کارها را هفتگی ضبط میکردید؟
ما تقریبا هر سهماه یکبار، یک فصل را ضبط میکردیم.
بنابراین هنگام تولید یکسری از برنامه نمیتوانستید از نظرهای مردم استفاده کنید.
نه بازتابش را میگرفتیم و در سری بعد اعمال میکردیم.
تمام آیتمها در استودیو تولید میشد؟ کار در آن شرایط چطور بود؟ سخت بود؟
همه در استودیو ضبط میشد. در آن زمان در تلویزیون با سه دوربین کار میکردیم که همزمان با ضبط سوییچ میکردند و اگر جایی از کار به هر دلیل خراب میشد و احتیاج به تکرار داشت دوباره باید از همانجا سر ضبط ادیت میکردیم. گاه پیش میآمد که یک قسمت را یکتیک و بدون قطع ضبط میکردیم و به مدت 10دقیقه دست عروسکگردانها بالا بود.
یعنی هر نمایش باید بدون توقف اجرا و ضبط میشد؟
بله و من همیشه از این روش ضبط ناراضی بودم و مدام تقاضای تکرار مجدد میکردم که با برخورد شدید تهیهکننده و دیگر عوامل تلویزیون مواجه میشدم. یکبار اختلاف من با تهیهکننده بر سر تکرار یک صحنه منجر به این شد که دکور دوباره زده شود و صحنهای را که راضی نبودم، تکرار شود، دستیار تهیه که از قضا شوهر تهیهکننده هم بود صدایش را بالا برد و به من گفت خانم تو برو فیلمسینمایی بساز و من هم چون دختر حرفگوشکنی بودم حرف او را گوش کردم و به سینما رفتم.
نگاه مسوولان تلویزیون به این برنامه چه بود؟ حمایت و تشویقی در کار بود؟
حمایت و تشویقی که ندیدیم اما تا دلتان بخواهد تنبیه شدیم. آن موقع مثل حالا نبود که مثل آقای ضرغامی مدام همه را تشویق کنند. آن زمان همه از ما طلبکار بودند حتی مدیر وقت تلویزیون معتقد بود من ضعیف هستم و صلاحیت کارگردانی ندارم.
آیا در طول ساخت برنامه، ممیزی هم در کار بود؟
بله. برای مثال ما بحثهای زیادی کردیم تا بتوانیم اسمهای شخصیتها را بگذاریم. مثلا میگفتند گوشدراز و دمدراز نباید باشد چون گذاشتن لقب، بدآموزی دارد و بچهها یاد میگیرند و روی هم اسم میگذارند. آن روزها برخلاف امروزه سعی داشتند همه چیز استرلیزه و پاستوریزه تهیه شود. ما پافشاری زیادی کردیم تا اسم شخصیتها بماند و جابیفتد. همین موضوع کار ما را در خلق شخصیت بسیار سخت میکرد. یادم است در یک قسمت قرار بود کپل شریک غذای دمباریک شود، قرار بود بگوید این لقمه بزرگ مال من، لقمه کوچک مال تو. میگفتند این بدآموزی دارد. هرچه میگفتیم این موش شکمو است و میخواهد آن یکی را گول بزند، قبول نمیکردند. ما هم متن را بنا به فرموده آنها تغییر دادیم اما وقت تصویربرداری کپل لقمه کوچک را به دمباریک داد و گفت دمباریکجون این لقمه بزرگ مال تو! این کوچیکه هم مال من! که البته لقمه بزرگ را خودش برداشته بود.
از حیث بودجه وضع تولید این برنامه چطور بود؟
بودجه زیادی نمیخواست. من که مجانی کار میکردم. یک قرارداد با گروه تئاتر امروز که وابسته به تلویزیون بود و از قبل از انقلاب تشکیل شده بود، داشتم. بعد از اینکه ما به اعتراض نسبت به سیاستهای کانون به طور گروهی از آنجا بیرون آمدیم، داوود رشیدی که در آن زمان رییس گروه فیلم و سریال بود یک گروه تئاتر جنب واحد نمایش به راه انداخت، به نام گروه تئاتر امروز. این گروه برنامههای ویژهای برای بچهها میساخت و تجربیات خیلی خوبی در زمینه کار کودک داشت. هرچند قبل از انقلاب سیاستهای کلی این نبود که از تولیدات داخل حمایت کنند چون برنامههای وارداتی زیاد بود و همانها را هم پخش میکردند. اما به همت داوود رشیدی و همراهی ما و تهیهکنندههای خبره، روشن، آگاه و فرهنگی مانند میترا خامنهای و منیژه شروقی برنامههای بسیار باارزشی برای کودکان تولید شد. کدو قلقلی و دیو، پنبه دانه، کلاه و شال و اره حاصل آن سالهاست که من در آنها بازی میکردم و اکثرا کارگردان آنها آقای رضا بابک و بهرام شاهمحمدلو بودند. ما آن زمان بهعنوان بازیگر کار کودک مشهور شده بودیم. بعد از انقلاب هم من از همان واحد نمایش حقوق اندکی بهعنوان بازیگر میگرفتم و اتفاقا چون روحیه انقلابی داشتم پولی بهعنوان کارگردانی دریافت نمیکردم. 110 قسمت مدرسه موشها، آرایشگاه زیبا و خونه مادربزرگه را با همان حقوق کم بازیگری ساختم و بابت کارگردانی هیچ دستمزدی به من پرداخت نشد. بنابراین میتوان گفت صاحب معنوی و مادی این کارها من هستم البته ادعایی هم ندارم. اولین کاری که در تلویزیون بابت آن پول گرفتم زیزیگولو بود. نمیدانم بودجه مدرسه موشها چقدر بود. تهیهکننده مدرسه موشها خانم منتصر اسدی اصلا روحش هم از مراحل آمادهسازی سریال خبردار نمیشد. متنها آماده میشد. ما تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم و صدا را ضبط میکردیم و با نوار آماده میرفتیم تلویزیون. ما چمدانی داشتیم که وسایل موشها در آن بود. به استودیویی که در آن دکور زده بودند میرفتیم و کار را ضبط میکردیم. البته آن خانم تنها کسی بود که بعدها تشویق شد برای تهیه این برنامه و من را هم خبر نکردند.
در کنار بازتابهای مثبتی که حتما بسیار دریافت کرده بودید، انتقادی هم به شما میشد؟
نه اصلا از همان سری اول، برنامه بهسرعت موفق شد و آنقدر بازتاب خوبی داشت که آن جُنگ اولیه تکرار نشد، اما مدرسه موشها تبدیل به سریال شد.
فیلم سینمایی شهر موشها از کجا شروع شد؟
مرحوم اعلامی که از قبل با خواهرم در تلویزیون همکاری داشت و گویا در تلویزیون برای گروه کودک متن مینوشت بعد از اینکه فیلم «نقطه ضعف» را ساخت با من تماس گرفت و گفت میخواهیم فیلم «شهر موشها» را بسازیم. آن زمان که این پیشنهاد مطرح شد من شاخ درآوردم. با حمید جبلی و کامبیز صمیمیمفخم خدابیامرز و آقای اعلامی و شریکشان آقای گلپایگانی جلسه گذاشتیم تا بخش هنری کار را ما برعهده بگیریم که البته به توافق نرسیدیم. ما گفتیم برای ساخت عروسک و دکور و عروسکگردانی و موسیقی کارگردانی و... 800هزارتومان پول لازم است که آنها قبول نکردند. اما به هر حال، تلنگر این کار در ذهن ما شکل گرفته بود. آقای جبلی و آقای صمیمیمفخم گفتند خودمان این فیلم را بسازیم. با آقای انوار که اولین رییس من در تلویزیون بودند در اینباره صحبت کردیم و ایشان به ما گفتند بهتر است از بنیاد سینمایی فارابی کمک بگیریم. فارابی در آن زمان تازه تاسیس شده بود و در باغ فردوس بود. مدیران فارابی به ما گفتند ما این فیلم را میسازیم و شما دستمزدتان را در آن به شراکت بگذارید. امکانات خوبی هم به نسبت آن زمان در اختیار ما گذاشتند و ما هم توانستیم این فیلم را بسازیم. اما رفتار درستی با ما نداشتند و من از بعضی رفتارها و اتفاقاتی که افتاد بسیار آزردهخاطر شدم. خیلی دوست دارم روزی با آقای بهشتی بنشینم و همه این حرفها را بزنم و بپرسم چرا آن زمان این بلاها را سر من آوردند که باعث شد دیگر فیلم نسازم و دوباره به تلویزیون برگردم. اگر آنطور با من رفتار نمیشد، شاید شهر موشها2 همان زمان ساخته میشد.
آن زمان سیاست وزارت ارشاد و بنیاد فارابی این بود که سینمای کودک و نوجوان را راه بیندازند.
بله کمک کردند و کار راه افتاد.
با تلویزیون برای ساخت فیلم و مساله کپیرایت، چطور توافق کردند؟
آن زمان هنوز این خطکشیها نشده بود. مدیریت فرهنگی یکپارچه بود. آقای انوار اول در تلویزیون بودند و بعد به ارشاد رفتند. زمانی که در بنیاد فارابی حرف ساخت این پروژه پیش آمد مدیران تلویزیون و فارابی که با هم رفاقت هم داشتند ارتباط برقرار کردند و به توافق رسیدند. احتمالا رایت فیلم را خریدند اما حقوق مادی و معنوی من را رعایت نکردند. الان حقوق من در تلویزیون کجاست؟ حتی موسسه سروش که همه کارهای من را تکثیر کرده و میفروشد یک سیدی از کارهایم را به رسم هدیه برای من نفرستاده است.
بنیاد فارابی دیگر به شما پیشنهاد کار نداد؟
دنبال بعضی از همکارانم رفتند. اما دنبال من نیامدند. چون تصور میکردند میتوانند کس دیگری را جایگزین من کنند. البته دوستان من این پیشنهاد را قبول نکردند چون چاقو دسته خودش را نمیبرد. رفتاری که فارابی در آن زمان با من داشت خیلی من را آزرده کرد البته آقای بهشتی بعدها سعی کرد از دل من درآورد. اما این سه فیلمی که در سینما ساختم باعث شد خاطره خوبی از سینما نداشته باشم. سینما از جنس من نیست من روابط داخل سینما را نمیشناسم و نمیتوانم این روابط را تحمل کنم. برای من کار در سینما واقعا دشوار است. اما با کار در تلویزیون هیچ وقت مشکل نداشتم. مشکلات روتین را تحمل کردم اما مدیران تلویزیون الحقوالانصاف همیشه با من راه آمدند و بدون مشکل با آنها کار کردم و حرفم را راحت به مردم منتقل کردم.
«شهر موشها» اسم دو نفر را بهعنوان کارگردان داشت. محمدعلی طالبی چطور اضافه شد؟
چون باید عروسک را به طبیعت میبردم و این یک کار سخت و تجربهنشده بود و از طرف دیگر امکانات و تجهیزات فعلی مثل مانیتور هم وجود نداشت که عروسکگردان عروسکش را در آن ببیند و سر و دستش را کنترل کند برای کمشدن از بار مسوولیت و همچنین تمرکز بیشتر روی کیفیت کار عروسکی لازم دیدم دستیار سینمایی هم داشته باشم. ابتدا مسعود کرامتی که دستیار من بود کامبوزیا پرتوی را پیشنهاد داد اما این همکاری به دلیل گرفتاری کامبوزیا اتفاق نیفتاد و حمید جبلی، علی طالبی را معرفی کرد، من هم پذیرفتم. گویا طالبی قبل از شهر موشها یکی، دو فیلم کوتاه ساخته و در دانشکده هنرهای دراماتیک، سینما خوانده بود. طالبی زمانی به گروه اضافه شد که فیلمنامه نوشته شده و صداها ضبط و ادیت شده بود، عروسکها آماده بود و موسیقی ترانهها هم ضبط شده بود و خوشبختانه همهچیز برای ایشان آماده بود. چند روز قبل از شروع فیلمبرداری طالبی به اتاق من آمد و با لحنی بسیار درخواستآمیز گفت میشود اسم من را هم بهعنوان کارگردان در تیتراژ بنویسی؟ چون برایم خیلی مهم است و آیندهام به این بستگی دارد. از آنجا که عنوان پرطمطراق کارگردانی هیچوقت برای من اهمیت نداشت و الان هم ندارد بهراحتی قبول کردم. فکر میکنم طالبی هم انتظارش را نداشت به این آسانی بپذیرم. تصمیم من حتی باعث تعجب مسوولان بنیاد شد. خوب یادم میآید که پرسیدند این جوانک کیست و برای چی باید اسمش کارگردان باشد. حتی دستمزدش را هم از دستمزد خودم پرداختم. اما متاسفانه در طول کار و پس از آن مسایلی پیش آمد که برای من غمانگیز است و بعد از سی سال اولینبار است که این مسایل را بیان میکنم. با این حال من حرفی ندارم و پیشنهاد میکنم آقای طالبی شهر موشهای3 را بسازد.
آن زمان هنوز جنگ ادامه داشت و «شهر موشها» واکنشهای سیاسی به وجود آورد مثلا گفتند «اسمشو نبر» نماد صهیونیسم است و اینکه موشها هنگام حمله دشمن از شهرشان میروند، سوالبرانگیز است و فکر تسلیم و فرار را القا میکند...
واقعیت این است که من هم فیلمنامه را دوست نداشتم. اما چون تولید شروع شده بود و بعد فیلمنامه کامل شد چاره دیگری نداشتم. در ابتدا خودم هم ناراحت بودم و فکر میکردم چرا موشها باید شهرشان را ول کنند و به شهر دیگری بروند به خصوص که دکور شهر دوم شهر موشها هم بد از آب درآمد. اما چون باید در طبیعت کار میکردیم نیاز به یک فیلمنامه جادهای داشتیم. به هرحال این داستان ناخودآگاه شباهتهایی را با مسالهای که به آن اشاره کردید، به وجود میآورد. اما واقعا قصد و غرضی در کار نبود. ما جوان وبیتجربه بودیم و به نشانههای اینچنینی توجه نداشتیم. الان حواسمان بیشتر جمع شده است. آرزوی قلبی من این است که همه مردم دنیا به خصوص بچهها در آرامش زندگی کنند و وحشت جنگ را تجربه نکنند.
شاید بعضی از کارها برای قالب کوچک تلویزیونی مناسب هستند و وقتی در ظرفی بزرگتر قرار میگیرند تناسبی با آن ندارند. شاید به همین خاطر بود که بعضیها مدرسه موشها را بیشتر از شهر موشها دوست دارند.
من هم همینطور فکر میکنم. من هم مدرسه موشها را بیشتر دوست داشتم و از همه بیشتر خونه مادر بزرگه را دوست دارم.
از تکنولوژیهای جدید در شهر موشها2 چطور استفاده کردید؟
دوست داشتم شهر موشها همچنان توسط عروسکگردان ساخته شود و از جلوههای ویژه کمترین استفاده را کنیم. با این رویکرد، از جلوههای ویژه بیشتر برای بعضی از بکگراندهای شهر و پشتپنجرهها از کروماکی استفاده کردیم و در پلان اول یک پلان مجازی و بینظیر داریم. در بخش جنگ هم کارهای اکشن را بهوسیله جلوههای ویژه انجام دادیم و در یکی، دو صحنه هم از عروسکهای مجازی استفاده کردیم. تقریبا 95درصد کار مستقیما توسط عروسکگردانها اجرا شده است. دوست داشتم کار مثل قالی دستباف باشد نه ماشینی اما متاسفانه در دنیا، دیگر هم این اتفاق نمیافتد و اکثر کارها کامپیوتری است. به نظر من باید روح عروسکی را در فیلم میدیدیم.
حوادث شهر موشها2 مربوط به چه دوره زمانی است؟
تقریبا 15 سال بعد از شهر موشها1. اگر به تاریخ موشی حساب کنیم یک نسل بعد از فیلم اول میشود. از لحاظ امکانات و حال و هوای تخیلی داستان، به سالهای 1960 و 1970 نزدیک است یعنی حدود سالهای40 و 50 به تاریخ ما. زندگی موشها تغییر کرده است و شکل و شمایل شهر عوض شده. موشها شهرنشین شدهاند و روابط شهری را یاد گرفتهاند مثلا تلفن و تلویزیون دارند اما موبایل ندارند.
یعنی از لحاظ منطق زمانی درست درمیآید؟
باید مردم ببینند و قضاوت کنند.
درباره استفاده از شوخیهای روز و کنایههای سیاسی در کار کودک چه نظری دارید؟
فکر میکنم برای دنیای بچهها خوب نیست که شوخیهای روزمره را به آنها نشان دهیم. تاثیر اینها هم زود از بین میرود و نامفهوم میشود. حرفی که ما در این فیلم میزنیم برای همه دورهها و زمانها کاربرد دارد و قابلدرک است. برای امروز و فردا نیست. امیدوارم توانسته باشم این را انتقال بدهم.
فکر میکنید فیلم برای بزرگسالها جذابیت داشته باشد؟
امیدوارم بزرگترها هم خوششان بیاید. اما من فیلم را برای بچهها ساختم.
الان همه نوجوانها غرق در تصویر هستند و تربیت بصری مردم متفاوت شده. فکر میکنید کیفیت فیلم جوابگوی سلیقه جدید هست؟
ما تلاش کردیم از آنچه در بضاعت سینمای ایران بود، استفاده کنیم. قصد رقابت با نمونههای خارجی را نداشتیم.
کلامی هست که برای حسن ختام بگویید؟
یکماه پیش در جلسهای که با آقای ارگانی که برای سلیقهشان احترام قایل هستم، داشتیم، دوباره این سوال دردناک، تکراری و همیشگی مطرح شد که چرا سینمای کودک دچار این رکود شده و به این روز افتاده است. اتفاقاتی که در این چندروزه رخ داد، باعث شد که علت رکود سینمای کودک و اصلا سینمای ایران را متوجه شوم. ما در مسایل بسیار پیشپاافتاده منافع فردی و بیارزش و در بعضی موارد بسیار حقیرانه را به منافع جمعی ترجیح میدهیم.
متاسفانه آن کلینگری را از دست دادهایم؛ در سالهای اولیه بعد از انقلاب این بحثها وجود نداشت. باید رجعت کنیم به سالهای بعد از انقلاب و مفاهیم مشترکی را که بین ما وجود داشت پیدا کنیم. این روزها جنجال و دعوا و ماجراهای بیارزش، ما را درگیر خود کرده است. من واقعا از مخاطبان روزنامهها و مجلات شرم میکنم که این مسایل برای آنها مطرح میشود. متاسفانه گرایش به حرفهای زرد و غوغاسالاری در روزنامهها و مجلات خیلی زیاد شده است. متاسفانه اخباری که اصلا در شأن روزنامهها و مجلات معتبر نیست در آنها منتشر میشود. سقوط اخلاقی را در همهجا میتوانیم ببینیم. ما بهعنوان سردمداران فرهنگی باید مراقب رفتار خودمان باشیم و اگر مشکلی داریم آن را از طریق اصناف خودمان یا مراجع قضایی دنبال کنیم. اینجور جوسازیها به ضرر همه ماست.
بهعنوان اولین سوال میخواهم بپرسم چرا موش؟ موش همیشه نماد موذیگری و ترسوبودن و یادآور آلودگی بوده و همیشه نسبت به آن دافعه وجود داشته. شهرداری برای کشتن موشهای شهر اقدام میکند و مردم توی خانه و انبارشان تلهموش و مرگموش میگذارند. چرا شهر خرگوشها یا گربهها نه؟
فکر و ایده اولیه سریال مدرسه موشها متعلق به من نبود. مدرسه موشها از معدود کارهایی است که ایده اصلی آن را من ندادم. فکر اولیه بیشتر فیلمها و سریالهایی که ساختم متعلق به خودم بوده اما ایده اولیه مدرسه موشها را احمد بهبهانی مطرح و انتخاب کرد. البته تصور میکنم آقای بهبهانی هم تحتتاثیر نمایش عروسکی «مدرسه خرگوشها» به این ایده رسیدند که در یکی از جشنوارههای عروسکی قبل از انقلاب که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار میکرد، به نمایش درآمده بود. اما خود من موشها را دوست دارم. فکر میکنم موجودات بامزه و بانمکی هستند البته نه این موشهایی که در فاضلابها و جویها زندگی و از فاضلاب تغذیه میکنند. منظورم موشهای آزمایشگاهی کوچک هستند. خیلی آنها را دوست دارم و فکر میکنم آناتومی و چهرهشان برای کار عروسکی مناسب است و ظرافتی که در صورت و پوزه آنها هست با کار عروسکی تناسب دارد. علاوه بر این در ادبیات عامیانه ما و در متلها داستانهای زیادی درباره موشها هست مثلا موش و گربه عبید زاکانی یا در متلهای فارسی، داستان آن موشی را داریم که میخواهد ببیند چه کسی از همه قویتر است و در آخر داستان میفهمد خودش از همه قویتر است، چون کوه به او میگوید قویترین فرد، موش کوچکی است که شبها میآید و پیکر عظیم من را میجود.
معروفترین کار نویسنده این مجموعه، آقای بهبهانی، سریال «خانهبهدوش» (معروف به «مراد برقی») قبل از انقلاب بود...
احمد بهبهانی از نویسندگان محبوب و معروف قبل و حتی بعد از انقلاب بود و فیلمنامه چندسریال پرطرفدار از جمله «تلخ و شیرین» را هم نوشت. بعد از انقلاب هم فیلمنامه فیلمهایی مثل «مردی که موش شد» و «نگاهی دیگر» را نوشت که اکثرا فضایی طنز و کمدی دارد. اصولا احمد بهبهانی آدم خیلی طناز، شیرین، خوشصحبت و نکتهسنجی بود. کار کودک را میشناخت و برادرش طاها بهبهانی از اساتید عروسکی و از بدعتگذاران تئاتر عروسکی مدرن بود و خواهرشان هم جزو اولین فارغالتحصیلان رشته عروسکی است.
مدرسه موشها چه سالی شروع شد؟
فکر میکنم سال 60 یا 61 بود الان دقیق یادم نیست. اما تجربه کار عروسکی من بازمیگردد به قبل از انقلاب که حتی در تلویزیون نیز کار عروسکی کرده بودم. مثلا یک برنامه نمایشی هم داشتم که در پنج قسمت پخش شد بهنام «زیر گند کبود» که با لیلی رشیدی و لیلا حاتمی که آنزمان هفت، هشتساله بودند، اجرا کردم که با عروسکها قصه تعریف میشد. یکی دیگر از کارهایم نمایش یک، دو همهباهم بود که برای بچهها به شکل عروسکی کار کردم. پس از انقلاب و در سال 60 قرار بود جنگی در تلویزیون ساخته شود که بچهها را برای رفتن به مدرسه تشویق کند که یکی از آیتمهای آن نمایش عروسکی بود. داریوش مودبیان کارگردان این جنگ بود که کارگردانی آیتم عروسکی را به من پیشنهاد داد. بعد از انقلاب به دلیل سابقه فعالیت هنری پیش از انقلاب نگاه مسوولان به ما طوری بود که انگار از دنیای دیگری آمدیم و با ما به سختی ارتباط برقرار میکردند. اما آقای وحید نیکخواهآزاد که آن زمان مدیر گروه کودک بود شخصا به واحد نمایش آمد و از من دعوت کرد کارگردانی آیتم عروسکی این جنگ را برعهده بگیرم. من هم پذیرفتم. برای ما آن زمان خیلی اتفاق جالبی بود که مدیر گروه کودک شبکه به ما مراجعه کند. آقای احمد بهبهانی متنهای این آیتم را مینوشتند. اما من آنها را بازنویسی میکردم و روی شخصیتپردازیها دوباره کار میکردم. مدتهای طولانی تمرین میکردیم و بسیاری از افراد خوشذوق که الان هم جزو چهرههای معروف و مطرح سینما و تلویزیون هستند مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا در کنار چهرههای دیگر که شاید اشتهارشان به اندازه این سه نفر نباشد اما در حیطه کار حرفهای چیزی از آنها کم ندارند مثل آزاده پورمختار، راضیه برومند، میترا فتحی و... در این مجموعه با من همکاری میکردند. سعید پورصمیمی که در واحد نمایش همکار من بود خیلی به من انرژی داد و البته من هم کمی از او حساب میبردم. او سفارش کرد کار را جدی بگیرم و تا جایی که میتوانم سعی کنم به اثر خوبی تبدیل شود. واقعا فکر میکنم «مدرسه موشها» مرهون تکتک بچهها و از جمله سعید پورصمیمی و آقای نیکخواهآزاد است.
به صدای موشها چطور رسیدید و از لحاظ فنی در آن دوره چگونه صداها را ضبط میکردید؟
از همان ابتدا تصمیم گرفتیم صداها را به طور پلیبک کار کنیم. یعنی از قبل روی صداها کار و تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم که آقای منوچهر ریاحی که از صدابرداران بسیار معروف و متبحر بودند در آنجا کار میکردند، صداها در آنجا ضبط و ادیت میشد. بعد هنگام ضبط آن را بهصورت پلیبک پخش میکردیم و عروسکگردانها همزمان با صدا عروسکها را حرکت میدادند. یادم نیست که چه کسی پیشنهاد داد دور صداها را تند کنیم شاید آقای جبلی گفتند تا به این شکل صداها حالت فانتزی داشته باشد و به موشها نزدیکتر شود. به این کار اصطلاحا پیچ میگویند که بهصورت دیجیتال انجام میشود و آقای آبنار اینکار را در شهر موشها2 انجام دادند. یعنی بدون اینکه تایم صدا تغییر کند فرکانس آن را تغییر میدهند اما آن زمان دور صدا هم تندتر میشد و برای اینکه صداها قابل فهم و درک باشند به بچهها میگفتیم کندتر حرف بزنند که وقتی دور صدا را تند میکردیم، قابلفهم باشد.
وقتی صدا را تند میکردید، شبیه هم نمیشدند؟
نه این اتفاق نمیافتاد. نشانهاش هم این است که کل کاراکترها را با صدای تفکیکشده خودشان به یاد میآوردید. صدای کپل با دمباریک فرق میکند. چون صدای کاراکترها مربوط به لحن و آهنگ گفتار و دیالوگهای آنهاست که شخصیت را میسازد.
موسیقی مدرسه موشها چطور ساخته شد؟ از اولش همان موسیقی مشهورش را که نداشت...
در اوایل انقلاب تا سال 60 تا جایی که یادم میآید هیچیک از کارهای نمایشی در تلویزیون، موسیقی اورجینال نداشتند. بیشتر کارها موسیقی انتخابی داشت. مدرسه موشها هم به این شکل بود. در همان سری اول احساس کردم که باید یک ترانه داشته باشیم. شعر میرم مدرسه، جیبام پر فندق و پسته را به آقای علیقلی دادیم که برای تئاتر «اولدوز و کلاغها» هم موسیقی ساخته بودند. ایشان ملودی سادهای را پیشنهاد داد بعد راضیه برومند که صدای دمدراز را میگفت بدون ساز این ترانه را خواند. در سری بعد خوشبختانه توانستم به مدیران بقبولانم که موسیقی داشته باشیم و چند ترانه را اضافه کردم و آقای علیقلی هم برای آنها موسیقی ساختند و بالاخره ما توانستیم تیتراژ را هم بعد از 40 تا 50 قسمت تغییر دهیم و به صورت اورجینال کار کنیم. شعر «ک مثل کپل» را هم از گروه کودک به ما پیشنهاد دادند وقتی آن را شنیدم، دیدم شعر قشنگی است. به اعتقاد من این شعر سهم زیادی در خاطرات بچهها دارد.
در متنی که نوشته میشد، تغییراتی ایجاد میکردید یا از نویسنده دیگری هم جز آقای بهبهانی استفاده کردید؟
بیشتر متنها را دوباره بازنویسی میکردم. پرسوناژهای متعددی در طول زمان به کار اضافه شد. گاهی هم بچهها پیشنهادهایی میدادند که به آقای بهبهانی منتقل میکردم. بدهبستانهای زیادی بین من، گروه و نویسنده وجود داشت که در طول زمان در اثر بازخورد با نظرات بینندهها منجر به کاملترشدن متنها میشد.
با سلیقه خودتان عروسکها ساخته شدند؟ عروسکگردانها از کجا آمدند؟
مدرسه موشها در چند سری ساخته شد. کار ساخت یکسری تمام میشد و سری بعد را میساختیم. به مرور شخصیت اضافه میشد. مثلا در قسمتهای اول عروسکهای سرمایی، خوشخواب و گوشدراز نبودند و بهتدریج به کار اضافه شدند. من تجربه اندکی در ساخت عروسک داشتم. قبل از انقلاب در اولین گروه تئاتر کودک که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تشکیل شد، عضو بودم. در آن دوره استاد باتک که اهل چک و اسلواکی بود برای تاسیس رشته تئاتر عروسکی در دانشگاه هنرهای دراماتیک به ایران آمد. او یک ورکشاپ آموزشی گذاشت که ما هم در آن شرکت کردیم. حاصل آن ورکشاپ نمایش عروسکیای با نام حادثه در شهر عروسکها بود که خودمان عروسکهای آن را ساختیم. در مدرسه موشها هم خودم به همراه رضا پرنیانزاده کار ساخت عروسکها را انجام دادیم. طراحی آنها با من بود و او کارهای سختتر مثل برش یونولیتها را انجام میداد. عروسکها ابتدایی و انگشتی بودند. من عدهای از جوانان بااستعدادی را که در اوایل انقلاب با گروههای مختلف کار کرده بودند میشناختم. آنها در واحد نمایش دو نمایش «اولدوز و کلاغها» و «یک جفت کفش برای زهرا» را بازی میکردند. بیشتر آنها از کلاسهای تئاتر کانون به تئاتر حرفهای آمده بودند و چون خوشقریحه و باانگیزه بودند آنها را به کار دعوت کردم مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا. برخی دیگر از بچههای عروسکی هم بودند و بعضی دیگر را از دانشکده تئاتر میشناختم مثل آزاده پورمختار، کامبیز صمیمیمفخم، حسن پورشیرازی، مسعود کرامتی، مجید شناور، مهدی میگانی و ناصر غفرانی.
دنیا فنیزاده هم جزو گروه شما بود؟
دنیا فنیزاده خیلی کوچکتر از ماست. شاید از خونه مادربزرگه بود که به گروه ما اضافه شد.
کارها را هفتگی ضبط میکردید؟
ما تقریبا هر سهماه یکبار، یک فصل را ضبط میکردیم.
بنابراین هنگام تولید یکسری از برنامه نمیتوانستید از نظرهای مردم استفاده کنید.
نه بازتابش را میگرفتیم و در سری بعد اعمال میکردیم.
تمام آیتمها در استودیو تولید میشد؟ کار در آن شرایط چطور بود؟ سخت بود؟
همه در استودیو ضبط میشد. در آن زمان در تلویزیون با سه دوربین کار میکردیم که همزمان با ضبط سوییچ میکردند و اگر جایی از کار به هر دلیل خراب میشد و احتیاج به تکرار داشت دوباره باید از همانجا سر ضبط ادیت میکردیم. گاه پیش میآمد که یک قسمت را یکتیک و بدون قطع ضبط میکردیم و به مدت 10دقیقه دست عروسکگردانها بالا بود.
یعنی هر نمایش باید بدون توقف اجرا و ضبط میشد؟
بله و من همیشه از این روش ضبط ناراضی بودم و مدام تقاضای تکرار مجدد میکردم که با برخورد شدید تهیهکننده و دیگر عوامل تلویزیون مواجه میشدم. یکبار اختلاف من با تهیهکننده بر سر تکرار یک صحنه منجر به این شد که دکور دوباره زده شود و صحنهای را که راضی نبودم، تکرار شود، دستیار تهیه که از قضا شوهر تهیهکننده هم بود صدایش را بالا برد و به من گفت خانم تو برو فیلمسینمایی بساز و من هم چون دختر حرفگوشکنی بودم حرف او را گوش کردم و به سینما رفتم.
نگاه مسوولان تلویزیون به این برنامه چه بود؟ حمایت و تشویقی در کار بود؟
حمایت و تشویقی که ندیدیم اما تا دلتان بخواهد تنبیه شدیم. آن موقع مثل حالا نبود که مثل آقای ضرغامی مدام همه را تشویق کنند. آن زمان همه از ما طلبکار بودند حتی مدیر وقت تلویزیون معتقد بود من ضعیف هستم و صلاحیت کارگردانی ندارم.
آیا در طول ساخت برنامه، ممیزی هم در کار بود؟
بله. برای مثال ما بحثهای زیادی کردیم تا بتوانیم اسمهای شخصیتها را بگذاریم. مثلا میگفتند گوشدراز و دمدراز نباید باشد چون گذاشتن لقب، بدآموزی دارد و بچهها یاد میگیرند و روی هم اسم میگذارند. آن روزها برخلاف امروزه سعی داشتند همه چیز استرلیزه و پاستوریزه تهیه شود. ما پافشاری زیادی کردیم تا اسم شخصیتها بماند و جابیفتد. همین موضوع کار ما را در خلق شخصیت بسیار سخت میکرد. یادم است در یک قسمت قرار بود کپل شریک غذای دمباریک شود، قرار بود بگوید این لقمه بزرگ مال من، لقمه کوچک مال تو. میگفتند این بدآموزی دارد. هرچه میگفتیم این موش شکمو است و میخواهد آن یکی را گول بزند، قبول نمیکردند. ما هم متن را بنا به فرموده آنها تغییر دادیم اما وقت تصویربرداری کپل لقمه کوچک را به دمباریک داد و گفت دمباریکجون این لقمه بزرگ مال تو! این کوچیکه هم مال من! که البته لقمه بزرگ را خودش برداشته بود.
از حیث بودجه وضع تولید این برنامه چطور بود؟
بودجه زیادی نمیخواست. من که مجانی کار میکردم. یک قرارداد با گروه تئاتر امروز که وابسته به تلویزیون بود و از قبل از انقلاب تشکیل شده بود، داشتم. بعد از اینکه ما به اعتراض نسبت به سیاستهای کانون به طور گروهی از آنجا بیرون آمدیم، داوود رشیدی که در آن زمان رییس گروه فیلم و سریال بود یک گروه تئاتر جنب واحد نمایش به راه انداخت، به نام گروه تئاتر امروز. این گروه برنامههای ویژهای برای بچهها میساخت و تجربیات خیلی خوبی در زمینه کار کودک داشت. هرچند قبل از انقلاب سیاستهای کلی این نبود که از تولیدات داخل حمایت کنند چون برنامههای وارداتی زیاد بود و همانها را هم پخش میکردند. اما به همت داوود رشیدی و همراهی ما و تهیهکنندههای خبره، روشن، آگاه و فرهنگی مانند میترا خامنهای و منیژه شروقی برنامههای بسیار باارزشی برای کودکان تولید شد. کدو قلقلی و دیو، پنبه دانه، کلاه و شال و اره حاصل آن سالهاست که من در آنها بازی میکردم و اکثرا کارگردان آنها آقای رضا بابک و بهرام شاهمحمدلو بودند. ما آن زمان بهعنوان بازیگر کار کودک مشهور شده بودیم. بعد از انقلاب هم من از همان واحد نمایش حقوق اندکی بهعنوان بازیگر میگرفتم و اتفاقا چون روحیه انقلابی داشتم پولی بهعنوان کارگردانی دریافت نمیکردم. 110 قسمت مدرسه موشها، آرایشگاه زیبا و خونه مادربزرگه را با همان حقوق کم بازیگری ساختم و بابت کارگردانی هیچ دستمزدی به من پرداخت نشد. بنابراین میتوان گفت صاحب معنوی و مادی این کارها من هستم البته ادعایی هم ندارم. اولین کاری که در تلویزیون بابت آن پول گرفتم زیزیگولو بود. نمیدانم بودجه مدرسه موشها چقدر بود. تهیهکننده مدرسه موشها خانم منتصر اسدی اصلا روحش هم از مراحل آمادهسازی سریال خبردار نمیشد. متنها آماده میشد. ما تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم و صدا را ضبط میکردیم و با نوار آماده میرفتیم تلویزیون. ما چمدانی داشتیم که وسایل موشها در آن بود. به استودیویی که در آن دکور زده بودند میرفتیم و کار را ضبط میکردیم. البته آن خانم تنها کسی بود که بعدها تشویق شد برای تهیه این برنامه و من را هم خبر نکردند.
در کنار بازتابهای مثبتی که حتما بسیار دریافت کرده بودید، انتقادی هم به شما میشد؟
نه اصلا از همان سری اول، برنامه بهسرعت موفق شد و آنقدر بازتاب خوبی داشت که آن جُنگ اولیه تکرار نشد، اما مدرسه موشها تبدیل به سریال شد.
فیلم سینمایی شهر موشها از کجا شروع شد؟
مرحوم اعلامی که از قبل با خواهرم در تلویزیون همکاری داشت و گویا در تلویزیون برای گروه کودک متن مینوشت بعد از اینکه فیلم «نقطه ضعف» را ساخت با من تماس گرفت و گفت میخواهیم فیلم «شهر موشها» را بسازیم. آن زمان که این پیشنهاد مطرح شد من شاخ درآوردم. با حمید جبلی و کامبیز صمیمیمفخم خدابیامرز و آقای اعلامی و شریکشان آقای گلپایگانی جلسه گذاشتیم تا بخش هنری کار را ما برعهده بگیریم که البته به توافق نرسیدیم. ما گفتیم برای ساخت عروسک و دکور و عروسکگردانی و موسیقی کارگردانی و... 800هزارتومان پول لازم است که آنها قبول نکردند. اما به هر حال، تلنگر این کار در ذهن ما شکل گرفته بود. آقای جبلی و آقای صمیمیمفخم گفتند خودمان این فیلم را بسازیم. با آقای انوار که اولین رییس من در تلویزیون بودند در اینباره صحبت کردیم و ایشان به ما گفتند بهتر است از بنیاد سینمایی فارابی کمک بگیریم. فارابی در آن زمان تازه تاسیس شده بود و در باغ فردوس بود. مدیران فارابی به ما گفتند ما این فیلم را میسازیم و شما دستمزدتان را در آن به شراکت بگذارید. امکانات خوبی هم به نسبت آن زمان در اختیار ما گذاشتند و ما هم توانستیم این فیلم را بسازیم. اما رفتار درستی با ما نداشتند و من از بعضی رفتارها و اتفاقاتی که افتاد بسیار آزردهخاطر شدم. خیلی دوست دارم روزی با آقای بهشتی بنشینم و همه این حرفها را بزنم و بپرسم چرا آن زمان این بلاها را سر من آوردند که باعث شد دیگر فیلم نسازم و دوباره به تلویزیون برگردم. اگر آنطور با من رفتار نمیشد، شاید شهر موشها2 همان زمان ساخته میشد.
آن زمان سیاست وزارت ارشاد و بنیاد فارابی این بود که سینمای کودک و نوجوان را راه بیندازند.
بله کمک کردند و کار راه افتاد.
با تلویزیون برای ساخت فیلم و مساله کپیرایت، چطور توافق کردند؟
آن زمان هنوز این خطکشیها نشده بود. مدیریت فرهنگی یکپارچه بود. آقای انوار اول در تلویزیون بودند و بعد به ارشاد رفتند. زمانی که در بنیاد فارابی حرف ساخت این پروژه پیش آمد مدیران تلویزیون و فارابی که با هم رفاقت هم داشتند ارتباط برقرار کردند و به توافق رسیدند. احتمالا رایت فیلم را خریدند اما حقوق مادی و معنوی من را رعایت نکردند. الان حقوق من در تلویزیون کجاست؟ حتی موسسه سروش که همه کارهای من را تکثیر کرده و میفروشد یک سیدی از کارهایم را به رسم هدیه برای من نفرستاده است.
بنیاد فارابی دیگر به شما پیشنهاد کار نداد؟
دنبال بعضی از همکارانم رفتند. اما دنبال من نیامدند. چون تصور میکردند میتوانند کس دیگری را جایگزین من کنند. البته دوستان من این پیشنهاد را قبول نکردند چون چاقو دسته خودش را نمیبرد. رفتاری که فارابی در آن زمان با من داشت خیلی من را آزرده کرد البته آقای بهشتی بعدها سعی کرد از دل من درآورد. اما این سه فیلمی که در سینما ساختم باعث شد خاطره خوبی از سینما نداشته باشم. سینما از جنس من نیست من روابط داخل سینما را نمیشناسم و نمیتوانم این روابط را تحمل کنم. برای من کار در سینما واقعا دشوار است. اما با کار در تلویزیون هیچ وقت مشکل نداشتم. مشکلات روتین را تحمل کردم اما مدیران تلویزیون الحقوالانصاف همیشه با من راه آمدند و بدون مشکل با آنها کار کردم و حرفم را راحت به مردم منتقل کردم.
«شهر موشها» اسم دو نفر را بهعنوان کارگردان داشت. محمدعلی طالبی چطور اضافه شد؟
چون باید عروسک را به طبیعت میبردم و این یک کار سخت و تجربهنشده بود و از طرف دیگر امکانات و تجهیزات فعلی مثل مانیتور هم وجود نداشت که عروسکگردان عروسکش را در آن ببیند و سر و دستش را کنترل کند برای کمشدن از بار مسوولیت و همچنین تمرکز بیشتر روی کیفیت کار عروسکی لازم دیدم دستیار سینمایی هم داشته باشم. ابتدا مسعود کرامتی که دستیار من بود کامبوزیا پرتوی را پیشنهاد داد اما این همکاری به دلیل گرفتاری کامبوزیا اتفاق نیفتاد و حمید جبلی، علی طالبی را معرفی کرد، من هم پذیرفتم. گویا طالبی قبل از شهر موشها یکی، دو فیلم کوتاه ساخته و در دانشکده هنرهای دراماتیک، سینما خوانده بود. طالبی زمانی به گروه اضافه شد که فیلمنامه نوشته شده و صداها ضبط و ادیت شده بود، عروسکها آماده بود و موسیقی ترانهها هم ضبط شده بود و خوشبختانه همهچیز برای ایشان آماده بود. چند روز قبل از شروع فیلمبرداری طالبی به اتاق من آمد و با لحنی بسیار درخواستآمیز گفت میشود اسم من را هم بهعنوان کارگردان در تیتراژ بنویسی؟ چون برایم خیلی مهم است و آیندهام به این بستگی دارد. از آنجا که عنوان پرطمطراق کارگردانی هیچوقت برای من اهمیت نداشت و الان هم ندارد بهراحتی قبول کردم. فکر میکنم طالبی هم انتظارش را نداشت به این آسانی بپذیرم. تصمیم من حتی باعث تعجب مسوولان بنیاد شد. خوب یادم میآید که پرسیدند این جوانک کیست و برای چی باید اسمش کارگردان باشد. حتی دستمزدش را هم از دستمزد خودم پرداختم. اما متاسفانه در طول کار و پس از آن مسایلی پیش آمد که برای من غمانگیز است و بعد از سی سال اولینبار است که این مسایل را بیان میکنم. با این حال من حرفی ندارم و پیشنهاد میکنم آقای طالبی شهر موشهای3 را بسازد.
آن زمان هنوز جنگ ادامه داشت و «شهر موشها» واکنشهای سیاسی به وجود آورد مثلا گفتند «اسمشو نبر» نماد صهیونیسم است و اینکه موشها هنگام حمله دشمن از شهرشان میروند، سوالبرانگیز است و فکر تسلیم و فرار را القا میکند...
واقعیت این است که من هم فیلمنامه را دوست نداشتم. اما چون تولید شروع شده بود و بعد فیلمنامه کامل شد چاره دیگری نداشتم. در ابتدا خودم هم ناراحت بودم و فکر میکردم چرا موشها باید شهرشان را ول کنند و به شهر دیگری بروند به خصوص که دکور شهر دوم شهر موشها هم بد از آب درآمد. اما چون باید در طبیعت کار میکردیم نیاز به یک فیلمنامه جادهای داشتیم. به هرحال این داستان ناخودآگاه شباهتهایی را با مسالهای که به آن اشاره کردید، به وجود میآورد. اما واقعا قصد و غرضی در کار نبود. ما جوان وبیتجربه بودیم و به نشانههای اینچنینی توجه نداشتیم. الان حواسمان بیشتر جمع شده است. آرزوی قلبی من این است که همه مردم دنیا به خصوص بچهها در آرامش زندگی کنند و وحشت جنگ را تجربه نکنند.
شاید بعضی از کارها برای قالب کوچک تلویزیونی مناسب هستند و وقتی در ظرفی بزرگتر قرار میگیرند تناسبی با آن ندارند. شاید به همین خاطر بود که بعضیها مدرسه موشها را بیشتر از شهر موشها دوست دارند.
من هم همینطور فکر میکنم. من هم مدرسه موشها را بیشتر دوست داشتم و از همه بیشتر خونه مادر بزرگه را دوست دارم.
از تکنولوژیهای جدید در شهر موشها2 چطور استفاده کردید؟
دوست داشتم شهر موشها همچنان توسط عروسکگردان ساخته شود و از جلوههای ویژه کمترین استفاده را کنیم. با این رویکرد، از جلوههای ویژه بیشتر برای بعضی از بکگراندهای شهر و پشتپنجرهها از کروماکی استفاده کردیم و در پلان اول یک پلان مجازی و بینظیر داریم. در بخش جنگ هم کارهای اکشن را بهوسیله جلوههای ویژه انجام دادیم و در یکی، دو صحنه هم از عروسکهای مجازی استفاده کردیم. تقریبا 95درصد کار مستقیما توسط عروسکگردانها اجرا شده است. دوست داشتم کار مثل قالی دستباف باشد نه ماشینی اما متاسفانه در دنیا، دیگر هم این اتفاق نمیافتد و اکثر کارها کامپیوتری است. به نظر من باید روح عروسکی را در فیلم میدیدیم.
حوادث شهر موشها2 مربوط به چه دوره زمانی است؟
تقریبا 15 سال بعد از شهر موشها1. اگر به تاریخ موشی حساب کنیم یک نسل بعد از فیلم اول میشود. از لحاظ امکانات و حال و هوای تخیلی داستان، به سالهای 1960 و 1970 نزدیک است یعنی حدود سالهای40 و 50 به تاریخ ما. زندگی موشها تغییر کرده است و شکل و شمایل شهر عوض شده. موشها شهرنشین شدهاند و روابط شهری را یاد گرفتهاند مثلا تلفن و تلویزیون دارند اما موبایل ندارند.
یعنی از لحاظ منطق زمانی درست درمیآید؟
باید مردم ببینند و قضاوت کنند.
درباره استفاده از شوخیهای روز و کنایههای سیاسی در کار کودک چه نظری دارید؟
فکر میکنم برای دنیای بچهها خوب نیست که شوخیهای روزمره را به آنها نشان دهیم. تاثیر اینها هم زود از بین میرود و نامفهوم میشود. حرفی که ما در این فیلم میزنیم برای همه دورهها و زمانها کاربرد دارد و قابلدرک است. برای امروز و فردا نیست. امیدوارم توانسته باشم این را انتقال بدهم.
فکر میکنید فیلم برای بزرگسالها جذابیت داشته باشد؟
امیدوارم بزرگترها هم خوششان بیاید. اما من فیلم را برای بچهها ساختم.
الان همه نوجوانها غرق در تصویر هستند و تربیت بصری مردم متفاوت شده. فکر میکنید کیفیت فیلم جوابگوی سلیقه جدید هست؟
ما تلاش کردیم از آنچه در بضاعت سینمای ایران بود، استفاده کنیم. قصد رقابت با نمونههای خارجی را نداشتیم.
کلامی هست که برای حسن ختام بگویید؟
یکماه پیش در جلسهای که با آقای ارگانی که برای سلیقهشان احترام قایل هستم، داشتیم، دوباره این سوال دردناک، تکراری و همیشگی مطرح شد که چرا سینمای کودک دچار این رکود شده و به این روز افتاده است. اتفاقاتی که در این چندروزه رخ داد، باعث شد که علت رکود سینمای کودک و اصلا سینمای ایران را متوجه شوم. ما در مسایل بسیار پیشپاافتاده منافع فردی و بیارزش و در بعضی موارد بسیار حقیرانه را به منافع جمعی ترجیح میدهیم.
متاسفانه آن کلینگری را از دست دادهایم؛ در سالهای اولیه بعد از انقلاب این بحثها وجود نداشت. باید رجعت کنیم به سالهای بعد از انقلاب و مفاهیم مشترکی را که بین ما وجود داشت پیدا کنیم. این روزها جنجال و دعوا و ماجراهای بیارزش، ما را درگیر خود کرده است. من واقعا از مخاطبان روزنامهها و مجلات شرم میکنم که این مسایل برای آنها مطرح میشود. متاسفانه گرایش به حرفهای زرد و غوغاسالاری در روزنامهها و مجلات خیلی زیاد شده است. متاسفانه اخباری که اصلا در شأن روزنامهها و مجلات معتبر نیست در آنها منتشر میشود. سقوط اخلاقی را در همهجا میتوانیم ببینیم. ما بهعنوان سردمداران فرهنگی باید مراقب رفتار خودمان باشیم و اگر مشکلی داریم آن را از طریق اصناف خودمان یا مراجع قضایی دنبال کنیم. اینجور جوسازیها به ضرر همه ماست.
شرق: گفتوگو با مرضیه برومند، کارگردان سریال مدرسه موشها در دهه 60 و کارگردان عروسکی فیلم سینمایی شهر موشها1 در سال 1364 و کارگردان فیلم سینمایی شهر موشها2 در سال 1393، 10 روز پیش از اکران فیلم انجام شده است. برومند در این گفتوگو از سرآغاز شکلگیری ایده و ساخت مدرسه موشها از 30 سال پیش با گروهی چندنفره تا ساخت فیلمی که با همکاری بیش از 300 نفر تهیه و ساخته شده، سخن گفته است.
بهعنوان اولین سوال میخواهم بپرسم چرا موش؟ موش همیشه نماد موذیگری و ترسوبودن و یادآور آلودگی بوده و همیشه نسبت به آن دافعه وجود داشته. شهرداری برای کشتن موشهای شهر اقدام میکند و مردم توی خانه و انبارشان تلهموش و مرگموش میگذارند. چرا شهر خرگوشها یا گربهها نه؟
فکر و ایده اولیه سریال مدرسه موشها متعلق به من نبود. مدرسه موشها از معدود کارهایی است که ایده اصلی آن را من ندادم. فکر اولیه بیشتر فیلمها و سریالهایی که ساختم متعلق به خودم بوده اما ایده اولیه مدرسه موشها را احمد بهبهانی مطرح و انتخاب کرد. البته تصور میکنم آقای بهبهانی هم تحتتاثیر نمایش عروسکی «مدرسه خرگوشها» به این ایده رسیدند که در یکی از جشنوارههای عروسکی قبل از انقلاب که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار میکرد، به نمایش درآمده بود. اما خود من موشها را دوست دارم. فکر میکنم موجودات بامزه و بانمکی هستند البته نه این موشهایی که در فاضلابها و جویها زندگی و از فاضلاب تغذیه میکنند. منظورم موشهای آزمایشگاهی کوچک هستند. خیلی آنها را دوست دارم و فکر میکنم آناتومی و چهرهشان برای کار عروسکی مناسب است و ظرافتی که در صورت و پوزه آنها هست با کار عروسکی تناسب دارد. علاوه بر این در ادبیات عامیانه ما و در متلها داستانهای زیادی درباره موشها هست مثلا موش و گربه عبید زاکانی یا در متلهای فارسی، داستان آن موشی را داریم که میخواهد ببیند چه کسی از همه قویتر است و در آخر داستان میفهمد خودش از همه قویتر است، چون کوه به او میگوید قویترین فرد، موش کوچکی است که شبها میآید و پیکر عظیم من را میجود.
معروفترین کار نویسنده این مجموعه، آقای بهبهانی، سریال «خانهبهدوش» (معروف به «مراد برقی») قبل از انقلاب بود...
احمد بهبهانی از نویسندگان محبوب و معروف قبل و حتی بعد از انقلاب بود و فیلمنامه چندسریال پرطرفدار از جمله «تلخ و شیرین» را هم نوشت. بعد از انقلاب هم فیلمنامه فیلمهایی مثل «مردی که موش شد» و «نگاهی دیگر» را نوشت که اکثرا فضایی طنز و کمدی دارد. اصولا احمد بهبهانی آدم خیلی طناز، شیرین، خوشصحبت و نکتهسنجی بود. کار کودک را میشناخت و برادرش طاها بهبهانی از اساتید عروسکی و از بدعتگذاران تئاتر عروسکی مدرن بود و خواهرشان هم جزو اولین فارغالتحصیلان رشته عروسکی است.
مدرسه موشها چه سالی شروع شد؟
فکر میکنم سال 60 یا 61 بود الان دقیق یادم نیست. اما تجربه کار عروسکی من بازمیگردد به قبل از انقلاب که حتی در تلویزیون نیز کار عروسکی کرده بودم. مثلا یک برنامه نمایشی هم داشتم که در پنج قسمت پخش شد بهنام «زیر گند کبود» که با لیلی رشیدی و لیلا حاتمی که آنزمان هفت، هشتساله بودند، اجرا کردم که با عروسکها قصه تعریف میشد. یکی دیگر از کارهایم نمایش یک، دو همهباهم بود که برای بچهها به شکل عروسکی کار کردم. پس از انقلاب و در سال 60 قرار بود جنگی در تلویزیون ساخته شود که بچهها را برای رفتن به مدرسه تشویق کند که یکی از آیتمهای آن نمایش عروسکی بود. داریوش مودبیان کارگردان این جنگ بود که کارگردانی آیتم عروسکی را به من پیشنهاد داد. بعد از انقلاب به دلیل سابقه فعالیت هنری پیش از انقلاب نگاه مسوولان به ما طوری بود که انگار از دنیای دیگری آمدیم و با ما به سختی ارتباط برقرار میکردند. اما آقای وحید نیکخواهآزاد که آن زمان مدیر گروه کودک بود شخصا به واحد نمایش آمد و از من دعوت کرد کارگردانی آیتم عروسکی این جنگ را برعهده بگیرم. من هم پذیرفتم. برای ما آن زمان خیلی اتفاق جالبی بود که مدیر گروه کودک شبکه به ما مراجعه کند. آقای احمد بهبهانی متنهای این آیتم را مینوشتند. اما من آنها را بازنویسی میکردم و روی شخصیتپردازیها دوباره کار میکردم. مدتهای طولانی تمرین میکردیم و بسیاری از افراد خوشذوق که الان هم جزو چهرههای معروف و مطرح سینما و تلویزیون هستند مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا در کنار چهرههای دیگر که شاید اشتهارشان به اندازه این سه نفر نباشد اما در حیطه کار حرفهای چیزی از آنها کم ندارند مثل آزاده پورمختار، راضیه برومند، میترا فتحی و... در این مجموعه با من همکاری میکردند. سعید پورصمیمی که در واحد نمایش همکار من بود خیلی به من انرژی داد و البته من هم کمی از او حساب میبردم. او سفارش کرد کار را جدی بگیرم و تا جایی که میتوانم سعی کنم به اثر خوبی تبدیل شود. واقعا فکر میکنم «مدرسه موشها» مرهون تکتک بچهها و از جمله سعید پورصمیمی و آقای نیکخواهآزاد است.
به صدای موشها چطور رسیدید و از لحاظ فنی در آن دوره چگونه صداها را ضبط میکردید؟
از همان ابتدا تصمیم گرفتیم صداها را به طور پلیبک کار کنیم. یعنی از قبل روی صداها کار و تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم که آقای منوچهر ریاحی که از صدابرداران بسیار معروف و متبحر بودند در آنجا کار میکردند، صداها در آنجا ضبط و ادیت میشد. بعد هنگام ضبط آن را بهصورت پلیبک پخش میکردیم و عروسکگردانها همزمان با صدا عروسکها را حرکت میدادند. یادم نیست که چه کسی پیشنهاد داد دور صداها را تند کنیم شاید آقای جبلی گفتند تا به این شکل صداها حالت فانتزی داشته باشد و به موشها نزدیکتر شود. به این کار اصطلاحا پیچ میگویند که بهصورت دیجیتال انجام میشود و آقای آبنار اینکار را در شهر موشها2 انجام دادند. یعنی بدون اینکه تایم صدا تغییر کند فرکانس آن را تغییر میدهند اما آن زمان دور صدا هم تندتر میشد و برای اینکه صداها قابل فهم و درک باشند به بچهها میگفتیم کندتر حرف بزنند که وقتی دور صدا را تند میکردیم، قابلفهم باشد.
وقتی صدا را تند میکردید، شبیه هم نمیشدند؟
نه این اتفاق نمیافتاد. نشانهاش هم این است که کل کاراکترها را با صدای تفکیکشده خودشان به یاد میآوردید. صدای کپل با دمباریک فرق میکند. چون صدای کاراکترها مربوط به لحن و آهنگ گفتار و دیالوگهای آنهاست که شخصیت را میسازد.
موسیقی مدرسه موشها چطور ساخته شد؟ از اولش همان موسیقی مشهورش را که نداشت...
در اوایل انقلاب تا سال 60 تا جایی که یادم میآید هیچیک از کارهای نمایشی در تلویزیون، موسیقی اورجینال نداشتند. بیشتر کارها موسیقی انتخابی داشت. مدرسه موشها هم به این شکل بود. در همان سری اول احساس کردم که باید یک ترانه داشته باشیم. شعر میرم مدرسه، جیبام پر فندق و پسته را به آقای علیقلی دادیم که برای تئاتر «اولدوز و کلاغها» هم موسیقی ساخته بودند. ایشان ملودی سادهای را پیشنهاد داد بعد راضیه برومند که صدای دمدراز را میگفت بدون ساز این ترانه را خواند. در سری بعد خوشبختانه توانستم به مدیران بقبولانم که موسیقی داشته باشیم و چند ترانه را اضافه کردم و آقای علیقلی هم برای آنها موسیقی ساختند و بالاخره ما توانستیم تیتراژ را هم بعد از 40 تا 50 قسمت تغییر دهیم و به صورت اورجینال کار کنیم. شعر «ک مثل کپل» را هم از گروه کودک به ما پیشنهاد دادند وقتی آن را شنیدم، دیدم شعر قشنگی است. به اعتقاد من این شعر سهم زیادی در خاطرات بچهها دارد.
در متنی که نوشته میشد، تغییراتی ایجاد میکردید یا از نویسنده دیگری هم جز آقای بهبهانی استفاده کردید؟
بیشتر متنها را دوباره بازنویسی میکردم. پرسوناژهای متعددی در طول زمان به کار اضافه شد. گاهی هم بچهها پیشنهادهایی میدادند که به آقای بهبهانی منتقل میکردم. بدهبستانهای زیادی بین من، گروه و نویسنده وجود داشت که در طول زمان در اثر بازخورد با نظرات بینندهها منجر به کاملترشدن متنها میشد.
با سلیقه خودتان عروسکها ساخته شدند؟ عروسکگردانها از کجا آمدند؟
مدرسه موشها در چند سری ساخته شد. کار ساخت یکسری تمام میشد و سری بعد را میساختیم. به مرور شخصیت اضافه میشد. مثلا در قسمتهای اول عروسکهای سرمایی، خوشخواب و گوشدراز نبودند و بهتدریج به کار اضافه شدند. من تجربه اندکی در ساخت عروسک داشتم. قبل از انقلاب در اولین گروه تئاتر کودک که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تشکیل شد، عضو بودم. در آن دوره استاد باتک که اهل چک و اسلواکی بود برای تاسیس رشته تئاتر عروسکی در دانشگاه هنرهای دراماتیک به ایران آمد. او یک ورکشاپ آموزشی گذاشت که ما هم در آن شرکت کردیم. حاصل آن ورکشاپ نمایش عروسکیای با نام حادثه در شهر عروسکها بود که خودمان عروسکهای آن را ساختیم. در مدرسه موشها هم خودم به همراه رضا پرنیانزاده کار ساخت عروسکها را انجام دادیم. طراحی آنها با من بود و او کارهای سختتر مثل برش یونولیتها را انجام میداد. عروسکها ابتدایی و انگشتی بودند. من عدهای از جوانان بااستعدادی را که در اوایل انقلاب با گروههای مختلف کار کرده بودند میشناختم. آنها در واحد نمایش دو نمایش «اولدوز و کلاغها» و «یک جفت کفش برای زهرا» را بازی میکردند. بیشتر آنها از کلاسهای تئاتر کانون به تئاتر حرفهای آمده بودند و چون خوشقریحه و باانگیزه بودند آنها را به کار دعوت کردم مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا. برخی دیگر از بچههای عروسکی هم بودند و بعضی دیگر را از دانشکده تئاتر میشناختم مثل آزاده پورمختار، کامبیز صمیمیمفخم، حسن پورشیرازی، مسعود کرامتی، مجید شناور، مهدی میگانی و ناصر غفرانی.
دنیا فنیزاده هم جزو گروه شما بود؟
دنیا فنیزاده خیلی کوچکتر از ماست. شاید از خونه مادربزرگه بود که به گروه ما اضافه شد.
کارها را هفتگی ضبط میکردید؟
ما تقریبا هر سهماه یکبار، یک فصل را ضبط میکردیم.
بنابراین هنگام تولید یکسری از برنامه نمیتوانستید از نظرهای مردم استفاده کنید.
نه بازتابش را میگرفتیم و در سری بعد اعمال میکردیم.
تمام آیتمها در استودیو تولید میشد؟ کار در آن شرایط چطور بود؟ سخت بود؟
همه در استودیو ضبط میشد. در آن زمان در تلویزیون با سه دوربین کار میکردیم که همزمان با ضبط سوییچ میکردند و اگر جایی از کار به هر دلیل خراب میشد و احتیاج به تکرار داشت دوباره باید از همانجا سر ضبط ادیت میکردیم. گاه پیش میآمد که یک قسمت را یکتیک و بدون قطع ضبط میکردیم و به مدت 10دقیقه دست عروسکگردانها بالا بود.
یعنی هر نمایش باید بدون توقف اجرا و ضبط میشد؟
بله و من همیشه از این روش ضبط ناراضی بودم و مدام تقاضای تکرار مجدد میکردم که با برخورد شدید تهیهکننده و دیگر عوامل تلویزیون مواجه میشدم. یکبار اختلاف من با تهیهکننده بر سر تکرار یک صحنه منجر به این شد که دکور دوباره زده شود و صحنهای را که راضی نبودم، تکرار شود، دستیار تهیه که از قضا شوهر تهیهکننده هم بود صدایش را بالا برد و به من گفت خانم تو برو فیلمسینمایی بساز و من هم چون دختر حرفگوشکنی بودم حرف او را گوش کردم و به سینما رفتم.
نگاه مسوولان تلویزیون به این برنامه چه بود؟ حمایت و تشویقی در کار بود؟
حمایت و تشویقی که ندیدیم اما تا دلتان بخواهد تنبیه شدیم. آن موقع مثل حالا نبود که مثل آقای ضرغامی مدام همه را تشویق کنند. آن زمان همه از ما طلبکار بودند حتی مدیر وقت تلویزیون معتقد بود من ضعیف هستم و صلاحیت کارگردانی ندارم.
آیا در طول ساخت برنامه، ممیزی هم در کار بود؟
بله. برای مثال ما بحثهای زیادی کردیم تا بتوانیم اسمهای شخصیتها را بگذاریم. مثلا میگفتند گوشدراز و دمدراز نباید باشد چون گذاشتن لقب، بدآموزی دارد و بچهها یاد میگیرند و روی هم اسم میگذارند. آن روزها برخلاف امروزه سعی داشتند همه چیز استرلیزه و پاستوریزه تهیه شود. ما پافشاری زیادی کردیم تا اسم شخصیتها بماند و جابیفتد. همین موضوع کار ما را در خلق شخصیت بسیار سخت میکرد. یادم است در یک قسمت قرار بود کپل شریک غذای دمباریک شود، قرار بود بگوید این لقمه بزرگ مال من، لقمه کوچک مال تو. میگفتند این بدآموزی دارد. هرچه میگفتیم این موش شکمو است و میخواهد آن یکی را گول بزند، قبول نمیکردند. ما هم متن را بنا به فرموده آنها تغییر دادیم اما وقت تصویربرداری کپل لقمه کوچک را به دمباریک داد و گفت دمباریکجون این لقمه بزرگ مال تو! این کوچیکه هم مال من! که البته لقمه بزرگ را خودش برداشته بود.
از حیث بودجه وضع تولید این برنامه چطور بود؟
بودجه زیادی نمیخواست. من که مجانی کار میکردم. یک قرارداد با گروه تئاتر امروز که وابسته به تلویزیون بود و از قبل از انقلاب تشکیل شده بود، داشتم. بعد از اینکه ما به اعتراض نسبت به سیاستهای کانون به طور گروهی از آنجا بیرون آمدیم، داوود رشیدی که در آن زمان رییس گروه فیلم و سریال بود یک گروه تئاتر جنب واحد نمایش به راه انداخت، به نام گروه تئاتر امروز. این گروه برنامههای ویژهای برای بچهها میساخت و تجربیات خیلی خوبی در زمینه کار کودک داشت. هرچند قبل از انقلاب سیاستهای کلی این نبود که از تولیدات داخل حمایت کنند چون برنامههای وارداتی زیاد بود و همانها را هم پخش میکردند. اما به همت داوود رشیدی و همراهی ما و تهیهکنندههای خبره، روشن، آگاه و فرهنگی مانند میترا خامنهای و منیژه شروقی برنامههای بسیار باارزشی برای کودکان تولید شد. کدو قلقلی و دیو، پنبه دانه، کلاه و شال و اره حاصل آن سالهاست که من در آنها بازی میکردم و اکثرا کارگردان آنها آقای رضا بابک و بهرام شاهمحمدلو بودند. ما آن زمان بهعنوان بازیگر کار کودک مشهور شده بودیم. بعد از انقلاب هم من از همان واحد نمایش حقوق اندکی بهعنوان بازیگر میگرفتم و اتفاقا چون روحیه انقلابی داشتم پولی بهعنوان کارگردانی دریافت نمیکردم. 110 قسمت مدرسه موشها، آرایشگاه زیبا و خونه مادربزرگه را با همان حقوق کم بازیگری ساختم و بابت کارگردانی هیچ دستمزدی به من پرداخت نشد. بنابراین میتوان گفت صاحب معنوی و مادی این کارها من هستم البته ادعایی هم ندارم. اولین کاری که در تلویزیون بابت آن پول گرفتم زیزیگولو بود. نمیدانم بودجه مدرسه موشها چقدر بود. تهیهکننده مدرسه موشها خانم منتصر اسدی اصلا روحش هم از مراحل آمادهسازی سریال خبردار نمیشد. متنها آماده میشد. ما تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم و صدا را ضبط میکردیم و با نوار آماده میرفتیم تلویزیون. ما چمدانی داشتیم که وسایل موشها در آن بود. به استودیویی که در آن دکور زده بودند میرفتیم و کار را ضبط میکردیم. البته آن خانم تنها کسی بود که بعدها تشویق شد برای تهیه این برنامه و من را هم خبر نکردند.
در کنار بازتابهای مثبتی که حتما بسیار دریافت کرده بودید، انتقادی هم به شما میشد؟
نه اصلا از همان سری اول، برنامه بهسرعت موفق شد و آنقدر بازتاب خوبی داشت که آن جُنگ اولیه تکرار نشد، اما مدرسه موشها تبدیل به سریال شد.
فیلم سینمایی شهر موشها از کجا شروع شد؟
مرحوم اعلامی که از قبل با خواهرم در تلویزیون همکاری داشت و گویا در تلویزیون برای گروه کودک متن مینوشت بعد از اینکه فیلم «نقطه ضعف» را ساخت با من تماس گرفت و گفت میخواهیم فیلم «شهر موشها» را بسازیم. آن زمان که این پیشنهاد مطرح شد من شاخ درآوردم. با حمید جبلی و کامبیز صمیمیمفخم خدابیامرز و آقای اعلامی و شریکشان آقای گلپایگانی جلسه گذاشتیم تا بخش هنری کار را ما برعهده بگیریم که البته به توافق نرسیدیم. ما گفتیم برای ساخت عروسک و دکور و عروسکگردانی و موسیقی کارگردانی و... 800هزارتومان پول لازم است که آنها قبول نکردند. اما به هر حال، تلنگر این کار در ذهن ما شکل گرفته بود. آقای جبلی و آقای صمیمیمفخم گفتند خودمان این فیلم را بسازیم. با آقای انوار که اولین رییس من در تلویزیون بودند در اینباره صحبت کردیم و ایشان به ما گفتند بهتر است از بنیاد سینمایی فارابی کمک بگیریم. فارابی در آن زمان تازه تاسیس شده بود و در باغ فردوس بود. مدیران فارابی به ما گفتند ما این فیلم را میسازیم و شما دستمزدتان را در آن به شراکت بگذارید. امکانات خوبی هم به نسبت آن زمان در اختیار ما گذاشتند و ما هم توانستیم این فیلم را بسازیم. اما رفتار درستی با ما نداشتند و من از بعضی رفتارها و اتفاقاتی که افتاد بسیار آزردهخاطر شدم. خیلی دوست دارم روزی با آقای بهشتی بنشینم و همه این حرفها را بزنم و بپرسم چرا آن زمان این بلاها را سر من آوردند که باعث شد دیگر فیلم نسازم و دوباره به تلویزیون برگردم. اگر آنطور با من رفتار نمیشد، شاید شهر موشها2 همان زمان ساخته میشد.
آن زمان سیاست وزارت ارشاد و بنیاد فارابی این بود که سینمای کودک و نوجوان را راه بیندازند.
بله کمک کردند و کار راه افتاد.
با تلویزیون برای ساخت فیلم و مساله کپیرایت، چطور توافق کردند؟
آن زمان هنوز این خطکشیها نشده بود. مدیریت فرهنگی یکپارچه بود. آقای انوار اول در تلویزیون بودند و بعد به ارشاد رفتند. زمانی که در بنیاد فارابی حرف ساخت این پروژه پیش آمد مدیران تلویزیون و فارابی که با هم رفاقت هم داشتند ارتباط برقرار کردند و به توافق رسیدند. احتمالا رایت فیلم را خریدند اما حقوق مادی و معنوی من را رعایت نکردند. الان حقوق من در تلویزیون کجاست؟ حتی موسسه سروش که همه کارهای من را تکثیر کرده و میفروشد یک سیدی از کارهایم را به رسم هدیه برای من نفرستاده است.
بنیاد فارابی دیگر به شما پیشنهاد کار نداد؟
دنبال بعضی از همکارانم رفتند. اما دنبال من نیامدند. چون تصور میکردند میتوانند کس دیگری را جایگزین من کنند. البته دوستان من این پیشنهاد را قبول نکردند چون چاقو دسته خودش را نمیبرد. رفتاری که فارابی در آن زمان با من داشت خیلی من را آزرده کرد البته آقای بهشتی بعدها سعی کرد از دل من درآورد. اما این سه فیلمی که در سینما ساختم باعث شد خاطره خوبی از سینما نداشته باشم. سینما از جنس من نیست من روابط داخل سینما را نمیشناسم و نمیتوانم این روابط را تحمل کنم. برای من کار در سینما واقعا دشوار است. اما با کار در تلویزیون هیچ وقت مشکل نداشتم. مشکلات روتین را تحمل کردم اما مدیران تلویزیون الحقوالانصاف همیشه با من راه آمدند و بدون مشکل با آنها کار کردم و حرفم را راحت به مردم منتقل کردم.
«شهر موشها» اسم دو نفر را بهعنوان کارگردان داشت. محمدعلی طالبی چطور اضافه شد؟
چون باید عروسک را به طبیعت میبردم و این یک کار سخت و تجربهنشده بود و از طرف دیگر امکانات و تجهیزات فعلی مثل مانیتور هم وجود نداشت که عروسکگردان عروسکش را در آن ببیند و سر و دستش را کنترل کند برای کمشدن از بار مسوولیت و همچنین تمرکز بیشتر روی کیفیت کار عروسکی لازم دیدم دستیار سینمایی هم داشته باشم. ابتدا مسعود کرامتی که دستیار من بود کامبوزیا پرتوی را پیشنهاد داد اما این همکاری به دلیل گرفتاری کامبوزیا اتفاق نیفتاد و حمید جبلی، علی طالبی را معرفی کرد، من هم پذیرفتم. گویا طالبی قبل از شهر موشها یکی، دو فیلم کوتاه ساخته و در دانشکده هنرهای دراماتیک، سینما خوانده بود. طالبی زمانی به گروه اضافه شد که فیلمنامه نوشته شده و صداها ضبط و ادیت شده بود، عروسکها آماده بود و موسیقی ترانهها هم ضبط شده بود و خوشبختانه همهچیز برای ایشان آماده بود. چند روز قبل از شروع فیلمبرداری طالبی به اتاق من آمد و با لحنی بسیار درخواستآمیز گفت میشود اسم من را هم بهعنوان کارگردان در تیتراژ بنویسی؟ چون برایم خیلی مهم است و آیندهام به این بستگی دارد. از آنجا که عنوان پرطمطراق کارگردانی هیچوقت برای من اهمیت نداشت و الان هم ندارد بهراحتی قبول کردم. فکر میکنم طالبی هم انتظارش را نداشت به این آسانی بپذیرم. تصمیم من حتی باعث تعجب مسوولان بنیاد شد. خوب یادم میآید که پرسیدند این جوانک کیست و برای چی باید اسمش کارگردان باشد. حتی دستمزدش را هم از دستمزد خودم پرداختم. اما متاسفانه در طول کار و پس از آن مسایلی پیش آمد که برای من غمانگیز است و بعد از سی سال اولینبار است که این مسایل را بیان میکنم. با این حال من حرفی ندارم و پیشنهاد میکنم آقای طالبی شهر موشهای3 را بسازد.
آن زمان هنوز جنگ ادامه داشت و «شهر موشها» واکنشهای سیاسی به وجود آورد مثلا گفتند «اسمشو نبر» نماد صهیونیسم است و اینکه موشها هنگام حمله دشمن از شهرشان میروند، سوالبرانگیز است و فکر تسلیم و فرار را القا میکند...
واقعیت این است که من هم فیلمنامه را دوست نداشتم. اما چون تولید شروع شده بود و بعد فیلمنامه کامل شد چاره دیگری نداشتم. در ابتدا خودم هم ناراحت بودم و فکر میکردم چرا موشها باید شهرشان را ول کنند و به شهر دیگری بروند به خصوص که دکور شهر دوم شهر موشها هم بد از آب درآمد. اما چون باید در طبیعت کار میکردیم نیاز به یک فیلمنامه جادهای داشتیم. به هرحال این داستان ناخودآگاه شباهتهایی را با مسالهای که به آن اشاره کردید، به وجود میآورد. اما واقعا قصد و غرضی در کار نبود. ما جوان وبیتجربه بودیم و به نشانههای اینچنینی توجه نداشتیم. الان حواسمان بیشتر جمع شده است. آرزوی قلبی من این است که همه مردم دنیا به خصوص بچهها در آرامش زندگی کنند و وحشت جنگ را تجربه نکنند.
شاید بعضی از کارها برای قالب کوچک تلویزیونی مناسب هستند و وقتی در ظرفی بزرگتر قرار میگیرند تناسبی با آن ندارند. شاید به همین خاطر بود که بعضیها مدرسه موشها را بیشتر از شهر موشها دوست دارند.
من هم همینطور فکر میکنم. من هم مدرسه موشها را بیشتر دوست داشتم و از همه بیشتر خونه مادر بزرگه را دوست دارم.
از تکنولوژیهای جدید در شهر موشها2 چطور استفاده کردید؟
دوست داشتم شهر موشها همچنان توسط عروسکگردان ساخته شود و از جلوههای ویژه کمترین استفاده را کنیم. با این رویکرد، از جلوههای ویژه بیشتر برای بعضی از بکگراندهای شهر و پشتپنجرهها از کروماکی استفاده کردیم و در پلان اول یک پلان مجازی و بینظیر داریم. در بخش جنگ هم کارهای اکشن را بهوسیله جلوههای ویژه انجام دادیم و در یکی، دو صحنه هم از عروسکهای مجازی استفاده کردیم. تقریبا 95درصد کار مستقیما توسط عروسکگردانها اجرا شده است. دوست داشتم کار مثل قالی دستباف باشد نه ماشینی اما متاسفانه در دنیا، دیگر هم این اتفاق نمیافتد و اکثر کارها کامپیوتری است. به نظر من باید روح عروسکی را در فیلم میدیدیم.
حوادث شهر موشها2 مربوط به چه دوره زمانی است؟
تقریبا 15 سال بعد از شهر موشها1. اگر به تاریخ موشی حساب کنیم یک نسل بعد از فیلم اول میشود. از لحاظ امکانات و حال و هوای تخیلی داستان، به سالهای 1960 و 1970 نزدیک است یعنی حدود سالهای40 و 50 به تاریخ ما. زندگی موشها تغییر کرده است و شکل و شمایل شهر عوض شده. موشها شهرنشین شدهاند و روابط شهری را یاد گرفتهاند مثلا تلفن و تلویزیون دارند اما موبایل ندارند.
یعنی از لحاظ منطق زمانی درست درمیآید؟
باید مردم ببینند و قضاوت کنند.
درباره استفاده از شوخیهای روز و کنایههای سیاسی در کار کودک چه نظری دارید؟
فکر میکنم برای دنیای بچهها خوب نیست که شوخیهای روزمره را به آنها نشان دهیم. تاثیر اینها هم زود از بین میرود و نامفهوم میشود. حرفی که ما در این فیلم میزنیم برای همه دورهها و زمانها کاربرد دارد و قابلدرک است. برای امروز و فردا نیست. امیدوارم توانسته باشم این را انتقال بدهم.
فکر میکنید فیلم برای بزرگسالها جذابیت داشته باشد؟
امیدوارم بزرگترها هم خوششان بیاید. اما من فیلم را برای بچهها ساختم.
الان همه نوجوانها غرق در تصویر هستند و تربیت بصری مردم متفاوت شده. فکر میکنید کیفیت فیلم جوابگوی سلیقه جدید هست؟
ما تلاش کردیم از آنچه در بضاعت سینمای ایران بود، استفاده کنیم. قصد رقابت با نمونههای خارجی را نداشتیم.
کلامی هست که برای حسن ختام بگویید؟
یکماه پیش در جلسهای که با آقای ارگانی که برای سلیقهشان احترام قایل هستم، داشتیم، دوباره این سوال دردناک، تکراری و همیشگی مطرح شد که چرا سینمای کودک دچار این رکود شده و به این روز افتاده است. اتفاقاتی که در این چندروزه رخ داد، باعث شد که علت رکود سینمای کودک و اصلا سینمای ایران را متوجه شوم. ما در مسایل بسیار پیشپاافتاده منافع فردی و بیارزش و در بعضی موارد بسیار حقیرانه را به منافع جمعی ترجیح میدهیم.
متاسفانه آن کلینگری را از دست دادهایم؛ در سالهای اولیه بعد از انقلاب این بحثها وجود نداشت. باید رجعت کنیم به سالهای بعد از انقلاب و مفاهیم مشترکی را که بین ما وجود داشت پیدا کنیم. این روزها جنجال و دعوا و ماجراهای بیارزش، ما را درگیر خود کرده است. من واقعا از مخاطبان روزنامهها و مجلات شرم میکنم که این مسایل برای آنها مطرح میشود. متاسفانه گرایش به حرفهای زرد و غوغاسالاری در روزنامهها و مجلات خیلی زیاد شده است. متاسفانه اخباری که اصلا در شأن روزنامهها و مجلات معتبر نیست در آنها منتشر میشود. سقوط اخلاقی را در همهجا میتوانیم ببینیم. ما بهعنوان سردمداران فرهنگی باید مراقب رفتار خودمان باشیم و اگر مشکلی داریم آن را از طریق اصناف خودمان یا مراجع قضایی دنبال کنیم. اینجور جوسازیها به ضرر همه ماست.
بهعنوان اولین سوال میخواهم بپرسم چرا موش؟ موش همیشه نماد موذیگری و ترسوبودن و یادآور آلودگی بوده و همیشه نسبت به آن دافعه وجود داشته. شهرداری برای کشتن موشهای شهر اقدام میکند و مردم توی خانه و انبارشان تلهموش و مرگموش میگذارند. چرا شهر خرگوشها یا گربهها نه؟
فکر و ایده اولیه سریال مدرسه موشها متعلق به من نبود. مدرسه موشها از معدود کارهایی است که ایده اصلی آن را من ندادم. فکر اولیه بیشتر فیلمها و سریالهایی که ساختم متعلق به خودم بوده اما ایده اولیه مدرسه موشها را احمد بهبهانی مطرح و انتخاب کرد. البته تصور میکنم آقای بهبهانی هم تحتتاثیر نمایش عروسکی «مدرسه خرگوشها» به این ایده رسیدند که در یکی از جشنوارههای عروسکی قبل از انقلاب که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار میکرد، به نمایش درآمده بود. اما خود من موشها را دوست دارم. فکر میکنم موجودات بامزه و بانمکی هستند البته نه این موشهایی که در فاضلابها و جویها زندگی و از فاضلاب تغذیه میکنند. منظورم موشهای آزمایشگاهی کوچک هستند. خیلی آنها را دوست دارم و فکر میکنم آناتومی و چهرهشان برای کار عروسکی مناسب است و ظرافتی که در صورت و پوزه آنها هست با کار عروسکی تناسب دارد. علاوه بر این در ادبیات عامیانه ما و در متلها داستانهای زیادی درباره موشها هست مثلا موش و گربه عبید زاکانی یا در متلهای فارسی، داستان آن موشی را داریم که میخواهد ببیند چه کسی از همه قویتر است و در آخر داستان میفهمد خودش از همه قویتر است، چون کوه به او میگوید قویترین فرد، موش کوچکی است که شبها میآید و پیکر عظیم من را میجود.
معروفترین کار نویسنده این مجموعه، آقای بهبهانی، سریال «خانهبهدوش» (معروف به «مراد برقی») قبل از انقلاب بود...
احمد بهبهانی از نویسندگان محبوب و معروف قبل و حتی بعد از انقلاب بود و فیلمنامه چندسریال پرطرفدار از جمله «تلخ و شیرین» را هم نوشت. بعد از انقلاب هم فیلمنامه فیلمهایی مثل «مردی که موش شد» و «نگاهی دیگر» را نوشت که اکثرا فضایی طنز و کمدی دارد. اصولا احمد بهبهانی آدم خیلی طناز، شیرین، خوشصحبت و نکتهسنجی بود. کار کودک را میشناخت و برادرش طاها بهبهانی از اساتید عروسکی و از بدعتگذاران تئاتر عروسکی مدرن بود و خواهرشان هم جزو اولین فارغالتحصیلان رشته عروسکی است.
مدرسه موشها چه سالی شروع شد؟
فکر میکنم سال 60 یا 61 بود الان دقیق یادم نیست. اما تجربه کار عروسکی من بازمیگردد به قبل از انقلاب که حتی در تلویزیون نیز کار عروسکی کرده بودم. مثلا یک برنامه نمایشی هم داشتم که در پنج قسمت پخش شد بهنام «زیر گند کبود» که با لیلی رشیدی و لیلا حاتمی که آنزمان هفت، هشتساله بودند، اجرا کردم که با عروسکها قصه تعریف میشد. یکی دیگر از کارهایم نمایش یک، دو همهباهم بود که برای بچهها به شکل عروسکی کار کردم. پس از انقلاب و در سال 60 قرار بود جنگی در تلویزیون ساخته شود که بچهها را برای رفتن به مدرسه تشویق کند که یکی از آیتمهای آن نمایش عروسکی بود. داریوش مودبیان کارگردان این جنگ بود که کارگردانی آیتم عروسکی را به من پیشنهاد داد. بعد از انقلاب به دلیل سابقه فعالیت هنری پیش از انقلاب نگاه مسوولان به ما طوری بود که انگار از دنیای دیگری آمدیم و با ما به سختی ارتباط برقرار میکردند. اما آقای وحید نیکخواهآزاد که آن زمان مدیر گروه کودک بود شخصا به واحد نمایش آمد و از من دعوت کرد کارگردانی آیتم عروسکی این جنگ را برعهده بگیرم. من هم پذیرفتم. برای ما آن زمان خیلی اتفاق جالبی بود که مدیر گروه کودک شبکه به ما مراجعه کند. آقای احمد بهبهانی متنهای این آیتم را مینوشتند. اما من آنها را بازنویسی میکردم و روی شخصیتپردازیها دوباره کار میکردم. مدتهای طولانی تمرین میکردیم و بسیاری از افراد خوشذوق که الان هم جزو چهرههای معروف و مطرح سینما و تلویزیون هستند مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا در کنار چهرههای دیگر که شاید اشتهارشان به اندازه این سه نفر نباشد اما در حیطه کار حرفهای چیزی از آنها کم ندارند مثل آزاده پورمختار، راضیه برومند، میترا فتحی و... در این مجموعه با من همکاری میکردند. سعید پورصمیمی که در واحد نمایش همکار من بود خیلی به من انرژی داد و البته من هم کمی از او حساب میبردم. او سفارش کرد کار را جدی بگیرم و تا جایی که میتوانم سعی کنم به اثر خوبی تبدیل شود. واقعا فکر میکنم «مدرسه موشها» مرهون تکتک بچهها و از جمله سعید پورصمیمی و آقای نیکخواهآزاد است.
به صدای موشها چطور رسیدید و از لحاظ فنی در آن دوره چگونه صداها را ضبط میکردید؟
از همان ابتدا تصمیم گرفتیم صداها را به طور پلیبک کار کنیم. یعنی از قبل روی صداها کار و تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم که آقای منوچهر ریاحی که از صدابرداران بسیار معروف و متبحر بودند در آنجا کار میکردند، صداها در آنجا ضبط و ادیت میشد. بعد هنگام ضبط آن را بهصورت پلیبک پخش میکردیم و عروسکگردانها همزمان با صدا عروسکها را حرکت میدادند. یادم نیست که چه کسی پیشنهاد داد دور صداها را تند کنیم شاید آقای جبلی گفتند تا به این شکل صداها حالت فانتزی داشته باشد و به موشها نزدیکتر شود. به این کار اصطلاحا پیچ میگویند که بهصورت دیجیتال انجام میشود و آقای آبنار اینکار را در شهر موشها2 انجام دادند. یعنی بدون اینکه تایم صدا تغییر کند فرکانس آن را تغییر میدهند اما آن زمان دور صدا هم تندتر میشد و برای اینکه صداها قابل فهم و درک باشند به بچهها میگفتیم کندتر حرف بزنند که وقتی دور صدا را تند میکردیم، قابلفهم باشد.
وقتی صدا را تند میکردید، شبیه هم نمیشدند؟
نه این اتفاق نمیافتاد. نشانهاش هم این است که کل کاراکترها را با صدای تفکیکشده خودشان به یاد میآوردید. صدای کپل با دمباریک فرق میکند. چون صدای کاراکترها مربوط به لحن و آهنگ گفتار و دیالوگهای آنهاست که شخصیت را میسازد.
موسیقی مدرسه موشها چطور ساخته شد؟ از اولش همان موسیقی مشهورش را که نداشت...
در اوایل انقلاب تا سال 60 تا جایی که یادم میآید هیچیک از کارهای نمایشی در تلویزیون، موسیقی اورجینال نداشتند. بیشتر کارها موسیقی انتخابی داشت. مدرسه موشها هم به این شکل بود. در همان سری اول احساس کردم که باید یک ترانه داشته باشیم. شعر میرم مدرسه، جیبام پر فندق و پسته را به آقای علیقلی دادیم که برای تئاتر «اولدوز و کلاغها» هم موسیقی ساخته بودند. ایشان ملودی سادهای را پیشنهاد داد بعد راضیه برومند که صدای دمدراز را میگفت بدون ساز این ترانه را خواند. در سری بعد خوشبختانه توانستم به مدیران بقبولانم که موسیقی داشته باشیم و چند ترانه را اضافه کردم و آقای علیقلی هم برای آنها موسیقی ساختند و بالاخره ما توانستیم تیتراژ را هم بعد از 40 تا 50 قسمت تغییر دهیم و به صورت اورجینال کار کنیم. شعر «ک مثل کپل» را هم از گروه کودک به ما پیشنهاد دادند وقتی آن را شنیدم، دیدم شعر قشنگی است. به اعتقاد من این شعر سهم زیادی در خاطرات بچهها دارد.
در متنی که نوشته میشد، تغییراتی ایجاد میکردید یا از نویسنده دیگری هم جز آقای بهبهانی استفاده کردید؟
بیشتر متنها را دوباره بازنویسی میکردم. پرسوناژهای متعددی در طول زمان به کار اضافه شد. گاهی هم بچهها پیشنهادهایی میدادند که به آقای بهبهانی منتقل میکردم. بدهبستانهای زیادی بین من، گروه و نویسنده وجود داشت که در طول زمان در اثر بازخورد با نظرات بینندهها منجر به کاملترشدن متنها میشد.
با سلیقه خودتان عروسکها ساخته شدند؟ عروسکگردانها از کجا آمدند؟
مدرسه موشها در چند سری ساخته شد. کار ساخت یکسری تمام میشد و سری بعد را میساختیم. به مرور شخصیت اضافه میشد. مثلا در قسمتهای اول عروسکهای سرمایی، خوشخواب و گوشدراز نبودند و بهتدریج به کار اضافه شدند. من تجربه اندکی در ساخت عروسک داشتم. قبل از انقلاب در اولین گروه تئاتر کودک که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تشکیل شد، عضو بودم. در آن دوره استاد باتک که اهل چک و اسلواکی بود برای تاسیس رشته تئاتر عروسکی در دانشگاه هنرهای دراماتیک به ایران آمد. او یک ورکشاپ آموزشی گذاشت که ما هم در آن شرکت کردیم. حاصل آن ورکشاپ نمایش عروسکیای با نام حادثه در شهر عروسکها بود که خودمان عروسکهای آن را ساختیم. در مدرسه موشها هم خودم به همراه رضا پرنیانزاده کار ساخت عروسکها را انجام دادیم. طراحی آنها با من بود و او کارهای سختتر مثل برش یونولیتها را انجام میداد. عروسکها ابتدایی و انگشتی بودند. من عدهای از جوانان بااستعدادی را که در اوایل انقلاب با گروههای مختلف کار کرده بودند میشناختم. آنها در واحد نمایش دو نمایش «اولدوز و کلاغها» و «یک جفت کفش برای زهرا» را بازی میکردند. بیشتر آنها از کلاسهای تئاتر کانون به تئاتر حرفهای آمده بودند و چون خوشقریحه و باانگیزه بودند آنها را به کار دعوت کردم مثل ایرج طهماسب، حمید جبلی و فاطمه معتمدآریا. برخی دیگر از بچههای عروسکی هم بودند و بعضی دیگر را از دانشکده تئاتر میشناختم مثل آزاده پورمختار، کامبیز صمیمیمفخم، حسن پورشیرازی، مسعود کرامتی، مجید شناور، مهدی میگانی و ناصر غفرانی.
دنیا فنیزاده هم جزو گروه شما بود؟
دنیا فنیزاده خیلی کوچکتر از ماست. شاید از خونه مادربزرگه بود که به گروه ما اضافه شد.
کارها را هفتگی ضبط میکردید؟
ما تقریبا هر سهماه یکبار، یک فصل را ضبط میکردیم.
بنابراین هنگام تولید یکسری از برنامه نمیتوانستید از نظرهای مردم استفاده کنید.
نه بازتابش را میگرفتیم و در سری بعد اعمال میکردیم.
تمام آیتمها در استودیو تولید میشد؟ کار در آن شرایط چطور بود؟ سخت بود؟
همه در استودیو ضبط میشد. در آن زمان در تلویزیون با سه دوربین کار میکردیم که همزمان با ضبط سوییچ میکردند و اگر جایی از کار به هر دلیل خراب میشد و احتیاج به تکرار داشت دوباره باید از همانجا سر ضبط ادیت میکردیم. گاه پیش میآمد که یک قسمت را یکتیک و بدون قطع ضبط میکردیم و به مدت 10دقیقه دست عروسکگردانها بالا بود.
یعنی هر نمایش باید بدون توقف اجرا و ضبط میشد؟
بله و من همیشه از این روش ضبط ناراضی بودم و مدام تقاضای تکرار مجدد میکردم که با برخورد شدید تهیهکننده و دیگر عوامل تلویزیون مواجه میشدم. یکبار اختلاف من با تهیهکننده بر سر تکرار یک صحنه منجر به این شد که دکور دوباره زده شود و صحنهای را که راضی نبودم، تکرار شود، دستیار تهیه که از قضا شوهر تهیهکننده هم بود صدایش را بالا برد و به من گفت خانم تو برو فیلمسینمایی بساز و من هم چون دختر حرفگوشکنی بودم حرف او را گوش کردم و به سینما رفتم.
نگاه مسوولان تلویزیون به این برنامه چه بود؟ حمایت و تشویقی در کار بود؟
حمایت و تشویقی که ندیدیم اما تا دلتان بخواهد تنبیه شدیم. آن موقع مثل حالا نبود که مثل آقای ضرغامی مدام همه را تشویق کنند. آن زمان همه از ما طلبکار بودند حتی مدیر وقت تلویزیون معتقد بود من ضعیف هستم و صلاحیت کارگردانی ندارم.
آیا در طول ساخت برنامه، ممیزی هم در کار بود؟
بله. برای مثال ما بحثهای زیادی کردیم تا بتوانیم اسمهای شخصیتها را بگذاریم. مثلا میگفتند گوشدراز و دمدراز نباید باشد چون گذاشتن لقب، بدآموزی دارد و بچهها یاد میگیرند و روی هم اسم میگذارند. آن روزها برخلاف امروزه سعی داشتند همه چیز استرلیزه و پاستوریزه تهیه شود. ما پافشاری زیادی کردیم تا اسم شخصیتها بماند و جابیفتد. همین موضوع کار ما را در خلق شخصیت بسیار سخت میکرد. یادم است در یک قسمت قرار بود کپل شریک غذای دمباریک شود، قرار بود بگوید این لقمه بزرگ مال من، لقمه کوچک مال تو. میگفتند این بدآموزی دارد. هرچه میگفتیم این موش شکمو است و میخواهد آن یکی را گول بزند، قبول نمیکردند. ما هم متن را بنا به فرموده آنها تغییر دادیم اما وقت تصویربرداری کپل لقمه کوچک را به دمباریک داد و گفت دمباریکجون این لقمه بزرگ مال تو! این کوچیکه هم مال من! که البته لقمه بزرگ را خودش برداشته بود.
از حیث بودجه وضع تولید این برنامه چطور بود؟
بودجه زیادی نمیخواست. من که مجانی کار میکردم. یک قرارداد با گروه تئاتر امروز که وابسته به تلویزیون بود و از قبل از انقلاب تشکیل شده بود، داشتم. بعد از اینکه ما به اعتراض نسبت به سیاستهای کانون به طور گروهی از آنجا بیرون آمدیم، داوود رشیدی که در آن زمان رییس گروه فیلم و سریال بود یک گروه تئاتر جنب واحد نمایش به راه انداخت، به نام گروه تئاتر امروز. این گروه برنامههای ویژهای برای بچهها میساخت و تجربیات خیلی خوبی در زمینه کار کودک داشت. هرچند قبل از انقلاب سیاستهای کلی این نبود که از تولیدات داخل حمایت کنند چون برنامههای وارداتی زیاد بود و همانها را هم پخش میکردند. اما به همت داوود رشیدی و همراهی ما و تهیهکنندههای خبره، روشن، آگاه و فرهنگی مانند میترا خامنهای و منیژه شروقی برنامههای بسیار باارزشی برای کودکان تولید شد. کدو قلقلی و دیو، پنبه دانه، کلاه و شال و اره حاصل آن سالهاست که من در آنها بازی میکردم و اکثرا کارگردان آنها آقای رضا بابک و بهرام شاهمحمدلو بودند. ما آن زمان بهعنوان بازیگر کار کودک مشهور شده بودیم. بعد از انقلاب هم من از همان واحد نمایش حقوق اندکی بهعنوان بازیگر میگرفتم و اتفاقا چون روحیه انقلابی داشتم پولی بهعنوان کارگردانی دریافت نمیکردم. 110 قسمت مدرسه موشها، آرایشگاه زیبا و خونه مادربزرگه را با همان حقوق کم بازیگری ساختم و بابت کارگردانی هیچ دستمزدی به من پرداخت نشد. بنابراین میتوان گفت صاحب معنوی و مادی این کارها من هستم البته ادعایی هم ندارم. اولین کاری که در تلویزیون بابت آن پول گرفتم زیزیگولو بود. نمیدانم بودجه مدرسه موشها چقدر بود. تهیهکننده مدرسه موشها خانم منتصر اسدی اصلا روحش هم از مراحل آمادهسازی سریال خبردار نمیشد. متنها آماده میشد. ما تمرین میکردیم و بعد به استودیو بل میرفتیم و صدا را ضبط میکردیم و با نوار آماده میرفتیم تلویزیون. ما چمدانی داشتیم که وسایل موشها در آن بود. به استودیویی که در آن دکور زده بودند میرفتیم و کار را ضبط میکردیم. البته آن خانم تنها کسی بود که بعدها تشویق شد برای تهیه این برنامه و من را هم خبر نکردند.
در کنار بازتابهای مثبتی که حتما بسیار دریافت کرده بودید، انتقادی هم به شما میشد؟
نه اصلا از همان سری اول، برنامه بهسرعت موفق شد و آنقدر بازتاب خوبی داشت که آن جُنگ اولیه تکرار نشد، اما مدرسه موشها تبدیل به سریال شد.
فیلم سینمایی شهر موشها از کجا شروع شد؟
مرحوم اعلامی که از قبل با خواهرم در تلویزیون همکاری داشت و گویا در تلویزیون برای گروه کودک متن مینوشت بعد از اینکه فیلم «نقطه ضعف» را ساخت با من تماس گرفت و گفت میخواهیم فیلم «شهر موشها» را بسازیم. آن زمان که این پیشنهاد مطرح شد من شاخ درآوردم. با حمید جبلی و کامبیز صمیمیمفخم خدابیامرز و آقای اعلامی و شریکشان آقای گلپایگانی جلسه گذاشتیم تا بخش هنری کار را ما برعهده بگیریم که البته به توافق نرسیدیم. ما گفتیم برای ساخت عروسک و دکور و عروسکگردانی و موسیقی کارگردانی و... 800هزارتومان پول لازم است که آنها قبول نکردند. اما به هر حال، تلنگر این کار در ذهن ما شکل گرفته بود. آقای جبلی و آقای صمیمیمفخم گفتند خودمان این فیلم را بسازیم. با آقای انوار که اولین رییس من در تلویزیون بودند در اینباره صحبت کردیم و ایشان به ما گفتند بهتر است از بنیاد سینمایی فارابی کمک بگیریم. فارابی در آن زمان تازه تاسیس شده بود و در باغ فردوس بود. مدیران فارابی به ما گفتند ما این فیلم را میسازیم و شما دستمزدتان را در آن به شراکت بگذارید. امکانات خوبی هم به نسبت آن زمان در اختیار ما گذاشتند و ما هم توانستیم این فیلم را بسازیم. اما رفتار درستی با ما نداشتند و من از بعضی رفتارها و اتفاقاتی که افتاد بسیار آزردهخاطر شدم. خیلی دوست دارم روزی با آقای بهشتی بنشینم و همه این حرفها را بزنم و بپرسم چرا آن زمان این بلاها را سر من آوردند که باعث شد دیگر فیلم نسازم و دوباره به تلویزیون برگردم. اگر آنطور با من رفتار نمیشد، شاید شهر موشها2 همان زمان ساخته میشد.
آن زمان سیاست وزارت ارشاد و بنیاد فارابی این بود که سینمای کودک و نوجوان را راه بیندازند.
بله کمک کردند و کار راه افتاد.
با تلویزیون برای ساخت فیلم و مساله کپیرایت، چطور توافق کردند؟
آن زمان هنوز این خطکشیها نشده بود. مدیریت فرهنگی یکپارچه بود. آقای انوار اول در تلویزیون بودند و بعد به ارشاد رفتند. زمانی که در بنیاد فارابی حرف ساخت این پروژه پیش آمد مدیران تلویزیون و فارابی که با هم رفاقت هم داشتند ارتباط برقرار کردند و به توافق رسیدند. احتمالا رایت فیلم را خریدند اما حقوق مادی و معنوی من را رعایت نکردند. الان حقوق من در تلویزیون کجاست؟ حتی موسسه سروش که همه کارهای من را تکثیر کرده و میفروشد یک سیدی از کارهایم را به رسم هدیه برای من نفرستاده است.
بنیاد فارابی دیگر به شما پیشنهاد کار نداد؟
دنبال بعضی از همکارانم رفتند. اما دنبال من نیامدند. چون تصور میکردند میتوانند کس دیگری را جایگزین من کنند. البته دوستان من این پیشنهاد را قبول نکردند چون چاقو دسته خودش را نمیبرد. رفتاری که فارابی در آن زمان با من داشت خیلی من را آزرده کرد البته آقای بهشتی بعدها سعی کرد از دل من درآورد. اما این سه فیلمی که در سینما ساختم باعث شد خاطره خوبی از سینما نداشته باشم. سینما از جنس من نیست من روابط داخل سینما را نمیشناسم و نمیتوانم این روابط را تحمل کنم. برای من کار در سینما واقعا دشوار است. اما با کار در تلویزیون هیچ وقت مشکل نداشتم. مشکلات روتین را تحمل کردم اما مدیران تلویزیون الحقوالانصاف همیشه با من راه آمدند و بدون مشکل با آنها کار کردم و حرفم را راحت به مردم منتقل کردم.
«شهر موشها» اسم دو نفر را بهعنوان کارگردان داشت. محمدعلی طالبی چطور اضافه شد؟
چون باید عروسک را به طبیعت میبردم و این یک کار سخت و تجربهنشده بود و از طرف دیگر امکانات و تجهیزات فعلی مثل مانیتور هم وجود نداشت که عروسکگردان عروسکش را در آن ببیند و سر و دستش را کنترل کند برای کمشدن از بار مسوولیت و همچنین تمرکز بیشتر روی کیفیت کار عروسکی لازم دیدم دستیار سینمایی هم داشته باشم. ابتدا مسعود کرامتی که دستیار من بود کامبوزیا پرتوی را پیشنهاد داد اما این همکاری به دلیل گرفتاری کامبوزیا اتفاق نیفتاد و حمید جبلی، علی طالبی را معرفی کرد، من هم پذیرفتم. گویا طالبی قبل از شهر موشها یکی، دو فیلم کوتاه ساخته و در دانشکده هنرهای دراماتیک، سینما خوانده بود. طالبی زمانی به گروه اضافه شد که فیلمنامه نوشته شده و صداها ضبط و ادیت شده بود، عروسکها آماده بود و موسیقی ترانهها هم ضبط شده بود و خوشبختانه همهچیز برای ایشان آماده بود. چند روز قبل از شروع فیلمبرداری طالبی به اتاق من آمد و با لحنی بسیار درخواستآمیز گفت میشود اسم من را هم بهعنوان کارگردان در تیتراژ بنویسی؟ چون برایم خیلی مهم است و آیندهام به این بستگی دارد. از آنجا که عنوان پرطمطراق کارگردانی هیچوقت برای من اهمیت نداشت و الان هم ندارد بهراحتی قبول کردم. فکر میکنم طالبی هم انتظارش را نداشت به این آسانی بپذیرم. تصمیم من حتی باعث تعجب مسوولان بنیاد شد. خوب یادم میآید که پرسیدند این جوانک کیست و برای چی باید اسمش کارگردان باشد. حتی دستمزدش را هم از دستمزد خودم پرداختم. اما متاسفانه در طول کار و پس از آن مسایلی پیش آمد که برای من غمانگیز است و بعد از سی سال اولینبار است که این مسایل را بیان میکنم. با این حال من حرفی ندارم و پیشنهاد میکنم آقای طالبی شهر موشهای3 را بسازد.
آن زمان هنوز جنگ ادامه داشت و «شهر موشها» واکنشهای سیاسی به وجود آورد مثلا گفتند «اسمشو نبر» نماد صهیونیسم است و اینکه موشها هنگام حمله دشمن از شهرشان میروند، سوالبرانگیز است و فکر تسلیم و فرار را القا میکند...
واقعیت این است که من هم فیلمنامه را دوست نداشتم. اما چون تولید شروع شده بود و بعد فیلمنامه کامل شد چاره دیگری نداشتم. در ابتدا خودم هم ناراحت بودم و فکر میکردم چرا موشها باید شهرشان را ول کنند و به شهر دیگری بروند به خصوص که دکور شهر دوم شهر موشها هم بد از آب درآمد. اما چون باید در طبیعت کار میکردیم نیاز به یک فیلمنامه جادهای داشتیم. به هرحال این داستان ناخودآگاه شباهتهایی را با مسالهای که به آن اشاره کردید، به وجود میآورد. اما واقعا قصد و غرضی در کار نبود. ما جوان وبیتجربه بودیم و به نشانههای اینچنینی توجه نداشتیم. الان حواسمان بیشتر جمع شده است. آرزوی قلبی من این است که همه مردم دنیا به خصوص بچهها در آرامش زندگی کنند و وحشت جنگ را تجربه نکنند.
شاید بعضی از کارها برای قالب کوچک تلویزیونی مناسب هستند و وقتی در ظرفی بزرگتر قرار میگیرند تناسبی با آن ندارند. شاید به همین خاطر بود که بعضیها مدرسه موشها را بیشتر از شهر موشها دوست دارند.
من هم همینطور فکر میکنم. من هم مدرسه موشها را بیشتر دوست داشتم و از همه بیشتر خونه مادر بزرگه را دوست دارم.
از تکنولوژیهای جدید در شهر موشها2 چطور استفاده کردید؟
دوست داشتم شهر موشها همچنان توسط عروسکگردان ساخته شود و از جلوههای ویژه کمترین استفاده را کنیم. با این رویکرد، از جلوههای ویژه بیشتر برای بعضی از بکگراندهای شهر و پشتپنجرهها از کروماکی استفاده کردیم و در پلان اول یک پلان مجازی و بینظیر داریم. در بخش جنگ هم کارهای اکشن را بهوسیله جلوههای ویژه انجام دادیم و در یکی، دو صحنه هم از عروسکهای مجازی استفاده کردیم. تقریبا 95درصد کار مستقیما توسط عروسکگردانها اجرا شده است. دوست داشتم کار مثل قالی دستباف باشد نه ماشینی اما متاسفانه در دنیا، دیگر هم این اتفاق نمیافتد و اکثر کارها کامپیوتری است. به نظر من باید روح عروسکی را در فیلم میدیدیم.
حوادث شهر موشها2 مربوط به چه دوره زمانی است؟
تقریبا 15 سال بعد از شهر موشها1. اگر به تاریخ موشی حساب کنیم یک نسل بعد از فیلم اول میشود. از لحاظ امکانات و حال و هوای تخیلی داستان، به سالهای 1960 و 1970 نزدیک است یعنی حدود سالهای40 و 50 به تاریخ ما. زندگی موشها تغییر کرده است و شکل و شمایل شهر عوض شده. موشها شهرنشین شدهاند و روابط شهری را یاد گرفتهاند مثلا تلفن و تلویزیون دارند اما موبایل ندارند.
یعنی از لحاظ منطق زمانی درست درمیآید؟
باید مردم ببینند و قضاوت کنند.
درباره استفاده از شوخیهای روز و کنایههای سیاسی در کار کودک چه نظری دارید؟
فکر میکنم برای دنیای بچهها خوب نیست که شوخیهای روزمره را به آنها نشان دهیم. تاثیر اینها هم زود از بین میرود و نامفهوم میشود. حرفی که ما در این فیلم میزنیم برای همه دورهها و زمانها کاربرد دارد و قابلدرک است. برای امروز و فردا نیست. امیدوارم توانسته باشم این را انتقال بدهم.
فکر میکنید فیلم برای بزرگسالها جذابیت داشته باشد؟
امیدوارم بزرگترها هم خوششان بیاید. اما من فیلم را برای بچهها ساختم.
الان همه نوجوانها غرق در تصویر هستند و تربیت بصری مردم متفاوت شده. فکر میکنید کیفیت فیلم جوابگوی سلیقه جدید هست؟
ما تلاش کردیم از آنچه در بضاعت سینمای ایران بود، استفاده کنیم. قصد رقابت با نمونههای خارجی را نداشتیم.
کلامی هست که برای حسن ختام بگویید؟
یکماه پیش در جلسهای که با آقای ارگانی که برای سلیقهشان احترام قایل هستم، داشتیم، دوباره این سوال دردناک، تکراری و همیشگی مطرح شد که چرا سینمای کودک دچار این رکود شده و به این روز افتاده است. اتفاقاتی که در این چندروزه رخ داد، باعث شد که علت رکود سینمای کودک و اصلا سینمای ایران را متوجه شوم. ما در مسایل بسیار پیشپاافتاده منافع فردی و بیارزش و در بعضی موارد بسیار حقیرانه را به منافع جمعی ترجیح میدهیم.
متاسفانه آن کلینگری را از دست دادهایم؛ در سالهای اولیه بعد از انقلاب این بحثها وجود نداشت. باید رجعت کنیم به سالهای بعد از انقلاب و مفاهیم مشترکی را که بین ما وجود داشت پیدا کنیم. این روزها جنجال و دعوا و ماجراهای بیارزش، ما را درگیر خود کرده است. من واقعا از مخاطبان روزنامهها و مجلات شرم میکنم که این مسایل برای آنها مطرح میشود. متاسفانه گرایش به حرفهای زرد و غوغاسالاری در روزنامهها و مجلات خیلی زیاد شده است. متاسفانه اخباری که اصلا در شأن روزنامهها و مجلات معتبر نیست در آنها منتشر میشود. سقوط اخلاقی را در همهجا میتوانیم ببینیم. ما بهعنوان سردمداران فرهنگی باید مراقب رفتار خودمان باشیم و اگر مشکلی داریم آن را از طریق اصناف خودمان یا مراجع قضایی دنبال کنیم. اینجور جوسازیها به ضرر همه ماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.