|

تنهایی پرهیاهوی انسان در آثار مترجم توانای بیرجندی

شرق: این نوشته در مورد علی عبدالهی شاعر و مترجم توانای بیرجندی است که دامنه شهرتش فراتر از مرزهای زادگاهش تعریف می شود .عبداللهی در سال 1347 در بیرجند به دنیا آمده است. پس از پایان دوره‌‌ ابتدایی در این شهر، به تهران می‌آید و در رشته‌‌ زبان و ادبیات آلمانی تا مقطع کارشناسی ارشد، در دانشگاه‌های بهشتی و تربیت مدرس به تحصیلات خود ادامه می‌دهد. او سال‌ها در دانشگاه‌های آزاد تهران، دولتی اصفهان و تهران نیز تدریس کرده‌است.
خوانندگان ایرانی همچنین از راه ترجمه‌های او با آثار نویسندگان آمریکایی و آلمانی، چون ارسکین کالدول (آهوجان مهمان ماست) یا میشائیل انده (جیم دکمه و 13 قلوهای وحشی) آشنا شده‌اند.
عبداللهی گذشته از این فعالیت‌ها، به برگرداندن آثار تئاتری آلمان به فارسی نیز پرداخته است: نمایشنامه‌‌‌"پارسیفال"، نوشته‌‌ اشنباخ که اثری اساطیری یا گونه‌ای رمانس مربوط به قرون میانه‌‌ اروپا است، از جمله‌‌ این آثارند.
علی عبداللهی، شاعر و مترجم تا به حال سه مجموعه‌‌ شعر منتشر کرده است و در کنار ترجمه‌‌ شعر، رمان و داستان کوتاه از نویسندگان مهمی چون ریلکه، هسه، برشت و گراس متن‌هایی نیز از فیلسوفان بزرگ آلمانی مثل فریدریش نیچه و مارتین هایدگر به فارسی برگردانده است.
نوع نگاه و نحوه انتخاب های علی عبداللهی نشان می دهد که او با دغدغه ها و پرسشگری های خاص خود دست به انتخاب آثار مد نظر در حوزه ادبیات و فلسفه می زند به عنوان مثال انتخاب های هوشمندانه او در حوزه شعر آلمانی علی رغم سختی های خاص این زبان نسبت به سایر زبان های اروپایی از یک سو و چینش موثر از میان آثار کسانی که مهجور مانده اند یا توجه کمتری روی این آثار توسط سایر مترجمان انجام شده است از سوی دیگر موید توانمندی، نکته سنجی و هوشمندی این شاعر و مترجم بیرجندی است که امروزه آثارش نه تنها در میان کتاب خوانان ایرانی شهره است که به دلیل تسلطش بر امر ترجمه خصوصا ترجمه آثار فاخر و پیچیده فلسفه اروپایی مورد توجه و تحسین ناقدان اروپایی و محافل آکادمیک غربی است. در این نوشتار می کوشیم تا خوانشی موثر بر دو اثر مهم فلسفه که توسط علی عبداللهی ترجمه شده اند داشته باشیم این کوشش برای آن است تا علاوه بر ارایه مطلبی موثر و مطلوب برای مخاطبان از برخی مفاهیم فلسفی رمز گشایی شود و امکان جذب مخاطب خصوصا علاقمندان به فلسفه از حوزه بیان و نوشتار این دو فیلسوف مهم و تاثیر گذار قرن بیستم امکان پذیر باشد.
مفهوم زمان اثر برجسته مارتین هایدگر: تلاش برای احیای « جهانی دیگر »
برای فهم این اثر لازم است تا ابتدا مختصات فکری و جایگاه هایدگر در منظومه تعقل و اندیشه ورزی به روشنی بیان شود. مارتین هایدگر ، فیلسوف اندیشمند و شهیر آلمانی تحت تاثیر ادموند هوسرل دست به فهم و تبیین مبانی مد نظر خویش می زند اگر چه هوسرل ادامه منطقی فلسفه کانت خصوصا نقد عقل نظری است اما می کوشد امکان فهم متفاوتی از منطق و دایره واژگانی مدرنسیم ارایه دهد . هوسرل در کنار برخی دیگر از فیلسوفان تاثیر گذار در ساحت اندیشه به شدت معتقد بود که غرب در مسیر حرکت خود دچار یک بحران است و این بحران که در همه ساحت ها از سیاست ، فرهنگ و اقتصاد همه گیر شده است ریشه های آن به فهم انسان از جهان و نسبت این انسان با دنیای پیرامونی بر می گردد . بدیهی است که یک فیلسوف بزرگ ریشه مشکلات را در فلسفه و خوانش انسان از فلسفه بداند . فلسفه هگلی و کانتی باید در بسیاری از ابعاد آن تغییر کند و هوسرل در کتاب پدیدار شناسی خود دست به نقد گسترده فلسفه کانت می زند و بسیاری از مفاهیم تعریف شده در چارچوب منطق ، زبان و پدیدار شناسی را به پرسش می گیرد اما هوسرل علی رغم این نقدها همچنان به مبانی مدرنیسم همچون سوژگی ، عقلانیت و تاریخ متعهد است. حال برای هایدگر که گام به گام راه خود را از فیلسوفان مدرن جدا می کند باید انتظار نقطه عزیمت به جهان دیگری را داشت جهانی که در آن انسان و پرسش های انسانی تغییر می کند زیرا هایدگر معتقد است خروج انسان از بحران های دامن گیر به شکل دیگری از زیستن و اندیشیدن نیاز دارد . او در نقد ششمین فصل پدیدار شناسی هوسرل به منطق استاد پشت پا می زند زیرا معتقد است هر کوششی بر پایه رهیافت های از پیش تعریف شده انسان را در ورطه هولناک از خود بیگانگی و بحران های موجود نگه می دارد و رها می کند . هایدگر جمله کلیدی را از نیچه قرض گرفته است : « جهان ما را نهلیسم فرا گرفته است » و « انسان در این جهان تنها است » اما این تنهایی دلیل آن نیست که یا خداگونه ها را بر روی زمین بجوییم یا همچون شوپنهاور به بوداییسم و آموزه های شرقی متوسل شویم باید پرسش های اصلی را بار دیگر از آغاز یعنی از همان جایی که به انحراف رفتیم دوباره آغاز کنیم. پس هایدگر این گونه طرح پرسش می کند. چرا ما موجوداتی هستنده هستیم به جای این که نباشیم ؟! هستنده بودن و وضعیت هستی نه در مقابل عدم که در مقابل وضعیت نیستی قرار می گیرد . از دیدگاه هایدگر اگر هستی انسان در جهان به مثابه وضعیتی در مقابل اشکال و وضعیت های دیگر قرار گرفته است پس باید عناصر کلیدی وجود داشته باشد که موجودیت هستی هستنده یا هستندگان را پدید آورده باشد. هایدگر از دو عنصر کلیدی یاد می کند یکی زمان و یکی دزاین . از نظر هایدگر زمان سه گونه دارد زمان خطی ، زمان روزمرگی و زمان تاریخی. هستی انسان به زمان تاریخی او گره خورده است و این زمان تاریخی بر اساس واقعیتی هرمونوتیکی بر اساس هر دوره تاریخی متفاوت است. این تفاوت در دوره های تاریخی تنها برای انسان است که او را تابعی از تاریخ و شرایط اجتماعی - تاریخی می کند و تمایز انسان از سایر موجودات از همین جا شکل می گیرد. پس انسان وجود ویژه دارد. دزاین همان وجود ویژه است پس دزاین تابع تاریخ و تاریخ متاثر از رویکردی خاص از زمان است. مفهوم زمان از دیدگاه هایدگر علی رغم سادگی نشان دهنده پیچیدگی عمیق بنیان ها و مفاهیم است . حال با طرح این مقدمه بهتر می توان به علت انتخاب های هوشمندانه عبداللهی پی برد. زیرا این مفاهیم در مرکز فهم انسان از موضوعات فلسفی قرار دارد و می تواند جهان بینی انسان را از جهان هستی متحول کند. این اثر پیچیده با ترجمه خوب و روان عبداللهی اثری است مبتنی بر خوانش های الهیاتی ، اگزیستانسیالیستی ، هرمونوتیکی و پسا ساختار گرایی.
آواره و سایه اش اثر فاخر نیچه با ترجمه روان علی عبداللهی : تلاش برای احیای « انسانی دیگر »
برای فهم نیچه و ارزش فلسفی آثارش باید تا قرن 19 به عقب برگردیم قرن نوزدهم به قرن طولانی آثار ، اندیشه ها و افکار مشهور است. قرنی که با اوج گیری جنبش های استقلال طلبانه آغاز می شود تجربیات آنارشیست ها را با خود به همراه دارد ، همگان شاهد سکولار شدن اخلاق و سیاست هستند و مارکسیسم و لیبرالیسم دو روایت کلان قرن نوزده سال های آغازین یارگیری های بزرگ را شروع نمودند در چنین شرایطی نیچه ایدئولوژی های بزرگ را به شکل بن بست های دامن گیر می بیند و در شکل فیلسوفی تمام عیار و هوشمند در نهایت پیچیدگی و ظرافت نظریه ای را مطرح می کند که سال ها بعد در قرن بیستم آبشخور منتقدین مدرنیسم و پسا مدرن ها می شود نیچه مدرنیته را در همه اشکال ماهوی آن از سیاست ، جامعه شناسی و اقتصاد گرفته تا فلسفه و اخلاقیات محصول ادامه و تداوم سنت می بیند . نیچه معتقد است عقلانیت و اومانیسم نه تنها جهان جدیدی خلق نکردند که خود در شکل تداوم متافیزیک و جوهره های سنت ظاهر شده است . در واقع عقل از نظر او چون ریشه در واقعیت های عینی ندارد نوعی بروز متافیزیک است . پس مدرنیسم نتوانسته است دنیایی جدید با موقعیت جدید برای انسان جدید به وجود آورد . او علت اصلی این مساله را در اخلاقیات مسیحی حاکم بر غرب در همه هزاره گذشته می داند که در جهان مدرن نیز در همان اشکال با پوسته متفاوتی ادامه یافته است . محصول این اخلاقیات حاکم از نظر او پدید آمدن وضعیتی است که نیچه ازآن به عنوان « انسان های میانی » نام می برد . طبقه ای از انسان ها که به زعم او ترسو میانه رو و گله صفت اند. از دیدگاه نیچه این انسان ها با این ویژگی ها نمی توانند جامعه ای مقتدر و متعهد خلق کنند از همین روست که نیچه آرزوی تولد « ابر انسان » را در سر می پرواند . انسانی که با خلق و خوی اخلاق مسیحی و گله صفتی پا به این دنیا نگذاشته باشد. نیچه معتقد است که در شرایط متفاوت انسان هایی با قدرت تفکر ، صراحت ، شجاعت جایگزین انسان های طبقه میانه می شوند و معمولا این شرایط در زمان جنگ بروز می کند . تقدیس او از جنگ اگر چه دستاویزی برای نظام های فاشیستی و نازیستی در طول زمان بوده است اما باید منظومه تفکر این فیلسوف را فراتر از این دید و اسباب و علل نقد او به مدرنیته را جدی تر از این مورد تحلیل قرار داد. اگر چه بسیاری از بنیان های معرفتی اندیشه او در " چنین گفت زرتشت " نهادینه شده است اما آواره و سایه اش از این منظر قابل اتکا و اعتنا است که تصویرگر خود فردریش نیچه در قرن پر تلاطم انقلاب ها و جریان های سیاسی و فلسفی است. انسانی که در این جهان تنها است و تنهایی نیچه او را به مرزهای نیستی و آوارگی می کشاند . آواره ای که حالا در پی مرگ خدا چراغ نجاتش را خود به دست گرفته است و تنها با سایه اش گفتگو می کند تا مرتب و مکرر حکایت گفتگوی زرتشت با قدیس پیر در آن جنگل را به ما یاد آوری کند : چه بسا این قدیس پیر دیر زمانی است در این جنگل می زید اما هنوز این را نشنیده است که می گویند خدا مرده است. اندیشه نیچه ما را تا ادامه مرزهای جدید آگاهی و پرسشگری پیش می برد و صورتی دیگر از تعهد های انسانی فارغ از نگاه ایدئولوژی های کلان را یادآور می شود.
شرق: این نوشته در مورد علی عبدالهی شاعر و مترجم توانای بیرجندی است که دامنه شهرتش فراتر از مرزهای زادگاهش تعریف می شود .عبداللهی در سال 1347 در بیرجند به دنیا آمده است. پس از پایان دوره‌‌ ابتدایی در این شهر، به تهران می‌آید و در رشته‌‌ زبان و ادبیات آلمانی تا مقطع کارشناسی ارشد، در دانشگاه‌های بهشتی و تربیت مدرس به تحصیلات خود ادامه می‌دهد. او سال‌ها در دانشگاه‌های آزاد تهران، دولتی اصفهان و تهران نیز تدریس کرده‌است.
خوانندگان ایرانی همچنین از راه ترجمه‌های او با آثار نویسندگان آمریکایی و آلمانی، چون ارسکین کالدول (آهوجان مهمان ماست) یا میشائیل انده (جیم دکمه و 13 قلوهای وحشی) آشنا شده‌اند.
عبداللهی گذشته از این فعالیت‌ها، به برگرداندن آثار تئاتری آلمان به فارسی نیز پرداخته است: نمایشنامه‌‌‌"پارسیفال"، نوشته‌‌ اشنباخ که اثری اساطیری یا گونه‌ای رمانس مربوط به قرون میانه‌‌ اروپا است، از جمله‌‌ این آثارند.
علی عبداللهی، شاعر و مترجم تا به حال سه مجموعه‌‌ شعر منتشر کرده است و در کنار ترجمه‌‌ شعر، رمان و داستان کوتاه از نویسندگان مهمی چون ریلکه، هسه، برشت و گراس متن‌هایی نیز از فیلسوفان بزرگ آلمانی مثل فریدریش نیچه و مارتین هایدگر به فارسی برگردانده است.
نوع نگاه و نحوه انتخاب های علی عبداللهی نشان می دهد که او با دغدغه ها و پرسشگری های خاص خود دست به انتخاب آثار مد نظر در حوزه ادبیات و فلسفه می زند به عنوان مثال انتخاب های هوشمندانه او در حوزه شعر آلمانی علی رغم سختی های خاص این زبان نسبت به سایر زبان های اروپایی از یک سو و چینش موثر از میان آثار کسانی که مهجور مانده اند یا توجه کمتری روی این آثار توسط سایر مترجمان انجام شده است از سوی دیگر موید توانمندی، نکته سنجی و هوشمندی این شاعر و مترجم بیرجندی است که امروزه آثارش نه تنها در میان کتاب خوانان ایرانی شهره است که به دلیل تسلطش بر امر ترجمه خصوصا ترجمه آثار فاخر و پیچیده فلسفه اروپایی مورد توجه و تحسین ناقدان اروپایی و محافل آکادمیک غربی است. در این نوشتار می کوشیم تا خوانشی موثر بر دو اثر مهم فلسفه که توسط علی عبداللهی ترجمه شده اند داشته باشیم این کوشش برای آن است تا علاوه بر ارایه مطلبی موثر و مطلوب برای مخاطبان از برخی مفاهیم فلسفی رمز گشایی شود و امکان جذب مخاطب خصوصا علاقمندان به فلسفه از حوزه بیان و نوشتار این دو فیلسوف مهم و تاثیر گذار قرن بیستم امکان پذیر باشد.
مفهوم زمان اثر برجسته مارتین هایدگر: تلاش برای احیای « جهانی دیگر »
برای فهم این اثر لازم است تا ابتدا مختصات فکری و جایگاه هایدگر در منظومه تعقل و اندیشه ورزی به روشنی بیان شود. مارتین هایدگر ، فیلسوف اندیشمند و شهیر آلمانی تحت تاثیر ادموند هوسرل دست به فهم و تبیین مبانی مد نظر خویش می زند اگر چه هوسرل ادامه منطقی فلسفه کانت خصوصا نقد عقل نظری است اما می کوشد امکان فهم متفاوتی از منطق و دایره واژگانی مدرنسیم ارایه دهد . هوسرل در کنار برخی دیگر از فیلسوفان تاثیر گذار در ساحت اندیشه به شدت معتقد بود که غرب در مسیر حرکت خود دچار یک بحران است و این بحران که در همه ساحت ها از سیاست ، فرهنگ و اقتصاد همه گیر شده است ریشه های آن به فهم انسان از جهان و نسبت این انسان با دنیای پیرامونی بر می گردد . بدیهی است که یک فیلسوف بزرگ ریشه مشکلات را در فلسفه و خوانش انسان از فلسفه بداند . فلسفه هگلی و کانتی باید در بسیاری از ابعاد آن تغییر کند و هوسرل در کتاب پدیدار شناسی خود دست به نقد گسترده فلسفه کانت می زند و بسیاری از مفاهیم تعریف شده در چارچوب منطق ، زبان و پدیدار شناسی را به پرسش می گیرد اما هوسرل علی رغم این نقدها همچنان به مبانی مدرنیسم همچون سوژگی ، عقلانیت و تاریخ متعهد است. حال برای هایدگر که گام به گام راه خود را از فیلسوفان مدرن جدا می کند باید انتظار نقطه عزیمت به جهان دیگری را داشت جهانی که در آن انسان و پرسش های انسانی تغییر می کند زیرا هایدگر معتقد است خروج انسان از بحران های دامن گیر به شکل دیگری از زیستن و اندیشیدن نیاز دارد . او در نقد ششمین فصل پدیدار شناسی هوسرل به منطق استاد پشت پا می زند زیرا معتقد است هر کوششی بر پایه رهیافت های از پیش تعریف شده انسان را در ورطه هولناک از خود بیگانگی و بحران های موجود نگه می دارد و رها می کند . هایدگر جمله کلیدی را از نیچه قرض گرفته است : « جهان ما را نهلیسم فرا گرفته است » و « انسان در این جهان تنها است » اما این تنهایی دلیل آن نیست که یا خداگونه ها را بر روی زمین بجوییم یا همچون شوپنهاور به بوداییسم و آموزه های شرقی متوسل شویم باید پرسش های اصلی را بار دیگر از آغاز یعنی از همان جایی که به انحراف رفتیم دوباره آغاز کنیم. پس هایدگر این گونه طرح پرسش می کند. چرا ما موجوداتی هستنده هستیم به جای این که نباشیم ؟! هستنده بودن و وضعیت هستی نه در مقابل عدم که در مقابل وضعیت نیستی قرار می گیرد . از دیدگاه هایدگر اگر هستی انسان در جهان به مثابه وضعیتی در مقابل اشکال و وضعیت های دیگر قرار گرفته است پس باید عناصر کلیدی وجود داشته باشد که موجودیت هستی هستنده یا هستندگان را پدید آورده باشد. هایدگر از دو عنصر کلیدی یاد می کند یکی زمان و یکی دزاین . از نظر هایدگر زمان سه گونه دارد زمان خطی ، زمان روزمرگی و زمان تاریخی. هستی انسان به زمان تاریخی او گره خورده است و این زمان تاریخی بر اساس واقعیتی هرمونوتیکی بر اساس هر دوره تاریخی متفاوت است. این تفاوت در دوره های تاریخی تنها برای انسان است که او را تابعی از تاریخ و شرایط اجتماعی - تاریخی می کند و تمایز انسان از سایر موجودات از همین جا شکل می گیرد. پس انسان وجود ویژه دارد. دزاین همان وجود ویژه است پس دزاین تابع تاریخ و تاریخ متاثر از رویکردی خاص از زمان است. مفهوم زمان از دیدگاه هایدگر علی رغم سادگی نشان دهنده پیچیدگی عمیق بنیان ها و مفاهیم است . حال با طرح این مقدمه بهتر می توان به علت انتخاب های هوشمندانه عبداللهی پی برد. زیرا این مفاهیم در مرکز فهم انسان از موضوعات فلسفی قرار دارد و می تواند جهان بینی انسان را از جهان هستی متحول کند. این اثر پیچیده با ترجمه خوب و روان عبداللهی اثری است مبتنی بر خوانش های الهیاتی ، اگزیستانسیالیستی ، هرمونوتیکی و پسا ساختار گرایی.
آواره و سایه اش اثر فاخر نیچه با ترجمه روان علی عبداللهی : تلاش برای احیای « انسانی دیگر »
برای فهم نیچه و ارزش فلسفی آثارش باید تا قرن 19 به عقب برگردیم قرن نوزدهم به قرن طولانی آثار ، اندیشه ها و افکار مشهور است. قرنی که با اوج گیری جنبش های استقلال طلبانه آغاز می شود تجربیات آنارشیست ها را با خود به همراه دارد ، همگان شاهد سکولار شدن اخلاق و سیاست هستند و مارکسیسم و لیبرالیسم دو روایت کلان قرن نوزده سال های آغازین یارگیری های بزرگ را شروع نمودند در چنین شرایطی نیچه ایدئولوژی های بزرگ را به شکل بن بست های دامن گیر می بیند و در شکل فیلسوفی تمام عیار و هوشمند در نهایت پیچیدگی و ظرافت نظریه ای را مطرح می کند که سال ها بعد در قرن بیستم آبشخور منتقدین مدرنیسم و پسا مدرن ها می شود نیچه مدرنیته را در همه اشکال ماهوی آن از سیاست ، جامعه شناسی و اقتصاد گرفته تا فلسفه و اخلاقیات محصول ادامه و تداوم سنت می بیند . نیچه معتقد است عقلانیت و اومانیسم نه تنها جهان جدیدی خلق نکردند که خود در شکل تداوم متافیزیک و جوهره های سنت ظاهر شده است . در واقع عقل از نظر او چون ریشه در واقعیت های عینی ندارد نوعی بروز متافیزیک است . پس مدرنیسم نتوانسته است دنیایی جدید با موقعیت جدید برای انسان جدید به وجود آورد . او علت اصلی این مساله را در اخلاقیات مسیحی حاکم بر غرب در همه هزاره گذشته می داند که در جهان مدرن نیز در همان اشکال با پوسته متفاوتی ادامه یافته است . محصول این اخلاقیات حاکم از نظر او پدید آمدن وضعیتی است که نیچه ازآن به عنوان « انسان های میانی » نام می برد . طبقه ای از انسان ها که به زعم او ترسو میانه رو و گله صفت اند. از دیدگاه نیچه این انسان ها با این ویژگی ها نمی توانند جامعه ای مقتدر و متعهد خلق کنند از همین روست که نیچه آرزوی تولد « ابر انسان » را در سر می پرواند . انسانی که با خلق و خوی اخلاق مسیحی و گله صفتی پا به این دنیا نگذاشته باشد. نیچه معتقد است که در شرایط متفاوت انسان هایی با قدرت تفکر ، صراحت ، شجاعت جایگزین انسان های طبقه میانه می شوند و معمولا این شرایط در زمان جنگ بروز می کند . تقدیس او از جنگ اگر چه دستاویزی برای نظام های فاشیستی و نازیستی در طول زمان بوده است اما باید منظومه تفکر این فیلسوف را فراتر از این دید و اسباب و علل نقد او به مدرنیته را جدی تر از این مورد تحلیل قرار داد. اگر چه بسیاری از بنیان های معرفتی اندیشه او در " چنین گفت زرتشت " نهادینه شده است اما آواره و سایه اش از این منظر قابل اتکا و اعتنا است که تصویرگر خود فردریش نیچه در قرن پر تلاطم انقلاب ها و جریان های سیاسی و فلسفی است. انسانی که در این جهان تنها است و تنهایی نیچه او را به مرزهای نیستی و آوارگی می کشاند . آواره ای که حالا در پی مرگ خدا چراغ نجاتش را خود به دست گرفته است و تنها با سایه اش گفتگو می کند تا مرتب و مکرر حکایت گفتگوی زرتشت با قدیس پیر در آن جنگل را به ما یاد آوری کند : چه بسا این قدیس پیر دیر زمانی است در این جنگل می زید اما هنوز این را نشنیده است که می گویند خدا مرده است. اندیشه نیچه ما را تا ادامه مرزهای جدید آگاهی و پرسشگری پیش می برد و صورتی دیگر از تعهد های انسانی فارغ از نگاه ایدئولوژی های کلان را یادآور می شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.