|

مشروطه در قاب سه نسل

فهرست‌کردن فقط عناوین نوشته‌هایی که مستقیم یا غیرمستقیم به جنبش مشروطه‌خواهی و ریشه‌های شکل‌گیری آن در تاریخ معاصر بپردازد و نوشتن توضیح مختصری بر این نوشته‌ها که بالغ بر هزارکتاب و تعداد بیشتری مقاله، ‌سخنرانی، پایان‌نامه و دیگر آثار تحقیقی است خود در قالب کتابی حجیم می‌گنجد که پیش از این توسط برخی محققان نوشته شده است. برای مقایسه‌ای اجمالی به تحول تاریخ‌نگاری، نگاهی کوتاه به سه کتابی می‌اندازیم که یکی در زمان وقوع انقلاب مشروطه نوشته شده، دیگری 30سال پس از انقلاب و آخری صدسال پس از آن.

تاریخ مشروطه
در دوره رضاشاه و بعد از به‌وجود آمدن دانشگاه در ایران نوع جدیدی از تاریخ‌نگاری علمی تحت‌تاثیر مورخان اروپایی وارد فضای نوشتاری ایران شد. کسروی از جمله اولین مورخینی بود که به این مهم پرداخت. او در مقدمه، اهداف خود را از نوشتن این کتاب عنوان می‌کند: «بررسی رازهای ناکامی جنبش، شناساندن قهرمانان راستین و پیشگیری از واژگونه‌نمایی تاریخ، پیشگیری از چسباندن این جنبش به بیگانگان، یادآوری کوشش کسانی که در آینده کنار گذارده شدند، پیشگیری از نوشته‌شدن تاریخ میهن به دست بیگانه و سرانجام درد فراموشی ایرانیان.» کسروی در زمان امضای فرمان مشروطیت در سنین نوجوانی به‌سر می‌برد و به علت زندگی در تبریز از اوضاع و احوال آن روزها خاطرات زیادی داشت. او 30سال بعد از پایان مشروطه تصمیم گرفت تاریخ مشروطه را بنویسد و برای نوشتن این کتاب به پژوهشی گسترده دست زد و بیشتر منابعی را که در آن زمان در دسترس بود بررسی کرد و کتابی نوشت که هنوز هم یکی از معتبرترین تاریخ‌نگاری‌های دوره مشروطه است. کسروی وقتی مجله پیمان را منتشر می‌کرد، انتشار وقایع مشروطیت آذربایجان را در هر شماره پی گرفت. کتاب در سال ۱۳۱۹ خورشیدی به چاپ رسید. بعدها انتشارات امیرکبیر آن را در دو مجلد منتشر کرد. یکی به‌نام «تاریخ هجده ساله آذربایجان» و دیگری «تاریخ انقلاب مشروطه ایران». این کتاب توسط ایوان سیگل به انگلیسی نیز ترجمه شد. کسروی به‌خوبی با متدولوژی تاریخ‌نگاری مدرن آشنا بود اما به‌علت دسترسی‌نداشتن به اسناد دولتی و همچنین پراکندگی منابع و خاطرات شخصی مشروطه، اشتباهاتی هم در روایت او به چشم می‌خورد. او در مقدمه کتاب، منابع مورد استفاده را اینگونه برشمرده است: تاریخ بیداری ایرانیان (ناظم‌الاسلام)، بلوای تبریز (ویجویه)، انقلاب ایران (براون)، اختناق ایران (شوستر)، چند کتاب دیگر از ادوارد براون و روزنامه‌های آن دوره. کتاب، وقایع مشروطه دوم و آنچه را به ختم مشروطه منجر شد در بر ندارد. با اینکه کسروی تبریزی بوده و در زمان مشروطه نیز در تبریز بوده اما در کتابش تعادلی منطقی بین وقایع تهران و تبریز وجود دارد. کسروی در «تاریخ هجده‌ساله آذربایجان» با محور قراردادن وقایع این منطقه، سیر تاریخی 18ساله مشروطه را دنبال کرده است و با همان شیوه نگارش علاوه بر روایت مستندات تاریخی پس از فتح تهران در جای‌جای کتاب خود به داوری رجال مشروطیت نیز پرداخته و نظرات خود را به صراحت ابراز داشته است. علاوه بر ارزش‌های تاریخی، کتاب تاریخ مشروطه معرف سبکی از نویسندگی است که کسروی در تاریخ‌نگاری و نثر معاصر فارسی بنیاد گذاشته است. او از پیشگامان واژه‌سازی علمی در زبان فارسی بود و می‌کوشید برای اصطلاحات جدید یا نوکردن اصطلاحات قدیمی واژه‌های تازه‌ای بسازد یا بیابد که اغلب ریشه در ادبیات گذشته ایران داشته یا بر اساس قواعد زبان فارسی ساخته شده است. این کوشش برای پالایش زبان فارسی گاهی جمله‌های او را کهنه نشان می‌دهد ولی اغلب باعث پدیدآمدن نوعی نثر جدید فارسی شده که تاریخ‌نگاران بعدی از آن دنباله‌روی کرده‌اند. کتاب کسروی در حالی‌که گاهی لحن گزنده‌ای دارد، تاریخ انفعال و یاس و تسلیم نیست و ترسیمگر چهره قهرمانان، روشنفکران آزادیخواه تهران و اصفهان و مجاهدین ازجان‌گذشته آذربایجان است.

تاریخ بیداری ایرانیان
اولین کتاب نوشته‌شده درباره انقلاب مشروطه است که نوشتن آن دو‌سال پیش از انقلاب آغاز شده است. «تاریخ بیداری ایرانیان» کتابی مبتنی بر خاطره‌نگاری است که رویدادهای مختلف پیش از مشروطه تا بعد از فتح تهران و آغاز مشروطه دوم را دربر می‌گیرد. ناظم‌الاسلام کرمانی، راوی خاطرات، خود یکی از انقلابیون تند و تیز و عضو کمیته انقلاب است و با دیگر انجمن‌ها و فعالان انقلاب و روحانیون، ارتباط گسترده دارد. شرح جزییات و بحث و جدل‌های انقلابیون و تلگراف‌ها و اعلان‌ها و مکاتبات مبادله‌شده بین سران نهضت مخالفان و موافقان در تهران در کتاب به‌خوبی توضیح داده شده است. او در تحلیل خود از وقایع نگاهی هم به دیگر شهرهای درگیر در انقلاب دارد. به همین دلیل موفق می‌شود روند دقیق رویدادها را به‌دقت توضیح دهد. او چند ماه بعد از فتح تهران و آغاز مشروطه دوم، اقدام به انتشار یادداشت‌های شخصی خود کرد و ابتدای هر هفته قسمتی از یادداشت‌ها را به‌صورت پاورقی در روزنامه کوکب که خود منتشر می‌کرد به چاپ رساند. این کتاب در دهه 70 توسط علی‌اکبر سعیدی‌سیرجانی تصحیح و توسط نشر نیلوفر منتشر شد. یکی از مطالب مهم کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان»، بخش پایانی یادداشت‌های مولف است که سعیدی‌سیرجانی آن را گردآوری و تدوین کرده است. در این بخش نیز ثبت وقایع روزانه تا بیستم صفر ۱۳۲۵ ادامه یافته، ولی از این تاریخ تا سوم جمادی‌الاول ۱۳۲۶ در ثبت وقایع، وقفه افتاده است. ظاهرا مولف تا وقایع بیستم صفر ۱۳۲۵ را برای چاپ آماده کرده بوده که با علنی‌شدن مخالفت محمدعلی‌شاه با مجلس و رویارویی شاه و ملت، موقع را برای نشر بقیه جزوه‌ها مقتضی ندانسته و از تنظیم مابقی مطالب خودداری کرده و این سکوت تا جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ادامه داشته است. ناظم‌الاسلام از چهارم جمادی‌الاول ۱۳۲۶ به ثبت وقایع روزانه ادامه داد، ولی این‌بار به سبب پیش‌آمدن اوضاع ویژه‌ای پس از به‌توپ‌بستن مجلس و تعطیلی مشروطه، لحن خود را تغییر داد. یادداشت‌های این دوره غالبا با عباراتی که حاکی از ترس است، نوشته شده است. با وجود برخی انتقادات، «تاریخ بیداری» تبدیل به یکی از مهم‌ترین مراجع در زمینه تاریخ‌نگاری مشروطه برای کتاب‌های بعدی شد.

مشروطه ایرانی
یکی دیگر از کتاب‌هایی که در چند سال اخیر درباره مشروطه منتشر شد و با استقبال گسترده مورخان و مخاطبان مواجه شد و بحث‌ها و نقدهای زیادی حول آن شکل گرفت، «مشروطه ایرانی» نوشته ماشاءالله آجودانی است. این کتاب که با چندین نوبت چاپ پی‌درپی به کتابی مرجع در مورد مشروطه تبدیل شده با رویکردی تحقیقی و علمی به تاریخ‌نگاری مشروطه می‌پردازد و با استفاده از اسناد مختلفی که در آرشیو کشورهای مختلف به‌خصوص انگلستان بوده جابه‌جا به تحلیل‌های متفاوتی از آنچه تاکنون در مورد مشروطه گفته شده بود می‌رسد. تخصص و تحصیلات آجودانی در حوزه زبان‌شناسی این امکان را به او می‌دهد تا با بررسی تغییراتی که رخداد مشروطه در زبان و گفتمان ایران ایجاد کرد مهم‌ترین دستاورد مشروطه را این گسست زبانی بداند. گسستی زبانی در تاریخ معاصر ایران که طی پروسه تحول زبان تاریخی و با تاثیر‌گرفتن از واقعیت انضمامی جامعه واژه‌های جدید چون «وطن »و‌ «ملت-دولت» را وارد اندیشه ایرانی‌ها کرد. از نظر آجودانی مشروطه فراتر از یک رویداد سیاسی صرف بود و تاریخ‌نگاری مشروطه باید به همه جنبه‌های این رخداد از زندگی ایرانیان توجه کند. توضیحات کاملی که کتاب درباره ارتباط دین و عرفان می‌دهد و نظرات او در مورد شعر و ادبیات عصر مشروطه از همین جنس است. نویسنده در کتاب سعی در نقد تاریخ‌نگاری تاکنون مرسوم مشروطه دارد و در پیشگفتار کتاب تاکید می‌کند با همه سختی‌هایی که این پروژه درپی داشته و ناراحتی‌هایی که به‌وجود آورده این‌کار را به منظور رسیدن به رویکردی علمی به سرانجام‌ رسانیده و نقدهای جدی را به بسیاری از مورخین و آثار آنها وارد کرده است. به اعتقاد آجودانی قبل از اینکه روحانیون مشروطه‌خواه مشروطه را شرعی کنند، خود روشنفکران مشروطه‌خواه همچون ملکم‌خان این بیان شرعی را به وجود آوردند. او که از حدود 20سال پیش در لندن سکونت دارد معتقد است مشروطه‌خواهان ایرانی درک درستی از مفاهیم سیاست مدرن نداشتند و همین مساله را دلیل شکست این جنبش دانسته است. به‌اعتقاد آجودانی علت‌های اصلی شکست نهضت را نه در توطئه بیگانگان، سودجویی فرصت‌طلبان، عناد روشنفکران عرفی و خود‌باخته بلکه باید در حوزه اندیشه ایرانی و معضلات آن جست‌وجو کرد. آجودانی مطالبات مشروطیت را نامشخص می‌داند. او خواست اصلی و نیروی محرکه مشروطه‌خواهی را خواست عدالت می‌داند. تغییر زبان و ساختارهای اندیشه جامعه در این رهگذر اتفاق می‌افتد اما خواست اصلی به‌ثمر نمی‌نشیند و حکومت مشروطه به‌وجود نمی‌آید. این امر از نظر او چند دلیل عمده دارد؛ از جمله اینکه اصولا در ایران طبقات به‌معنای واقعی شکل نگرفته‌‌اند. زیرا جامعه، پیشامدرن و سنتی است و دوران‌گذار را طی نکرده، پس هنوز طبقه شکل نگرفته است و به همین دلیل، روشنفکر هم نمی‌تواند نقش خود را ایفا کند به‌ ویژه در فقدان طبقه متوسط هم نمی‌توان در انتظار حامیان یک جنبش بود.
فهرست‌کردن فقط عناوین نوشته‌هایی که مستقیم یا غیرمستقیم به جنبش مشروطه‌خواهی و ریشه‌های شکل‌گیری آن در تاریخ معاصر بپردازد و نوشتن توضیح مختصری بر این نوشته‌ها که بالغ بر هزارکتاب و تعداد بیشتری مقاله، ‌سخنرانی، پایان‌نامه و دیگر آثار تحقیقی است خود در قالب کتابی حجیم می‌گنجد که پیش از این توسط برخی محققان نوشته شده است. برای مقایسه‌ای اجمالی به تحول تاریخ‌نگاری، نگاهی کوتاه به سه کتابی می‌اندازیم که یکی در زمان وقوع انقلاب مشروطه نوشته شده، دیگری 30سال پس از انقلاب و آخری صدسال پس از آن.

تاریخ مشروطه
در دوره رضاشاه و بعد از به‌وجود آمدن دانشگاه در ایران نوع جدیدی از تاریخ‌نگاری علمی تحت‌تاثیر مورخان اروپایی وارد فضای نوشتاری ایران شد. کسروی از جمله اولین مورخینی بود که به این مهم پرداخت. او در مقدمه، اهداف خود را از نوشتن این کتاب عنوان می‌کند: «بررسی رازهای ناکامی جنبش، شناساندن قهرمانان راستین و پیشگیری از واژگونه‌نمایی تاریخ، پیشگیری از چسباندن این جنبش به بیگانگان، یادآوری کوشش کسانی که در آینده کنار گذارده شدند، پیشگیری از نوشته‌شدن تاریخ میهن به دست بیگانه و سرانجام درد فراموشی ایرانیان.» کسروی در زمان امضای فرمان مشروطیت در سنین نوجوانی به‌سر می‌برد و به علت زندگی در تبریز از اوضاع و احوال آن روزها خاطرات زیادی داشت. او 30سال بعد از پایان مشروطه تصمیم گرفت تاریخ مشروطه را بنویسد و برای نوشتن این کتاب به پژوهشی گسترده دست زد و بیشتر منابعی را که در آن زمان در دسترس بود بررسی کرد و کتابی نوشت که هنوز هم یکی از معتبرترین تاریخ‌نگاری‌های دوره مشروطه است. کسروی وقتی مجله پیمان را منتشر می‌کرد، انتشار وقایع مشروطیت آذربایجان را در هر شماره پی گرفت. کتاب در سال ۱۳۱۹ خورشیدی به چاپ رسید. بعدها انتشارات امیرکبیر آن را در دو مجلد منتشر کرد. یکی به‌نام «تاریخ هجده ساله آذربایجان» و دیگری «تاریخ انقلاب مشروطه ایران». این کتاب توسط ایوان سیگل به انگلیسی نیز ترجمه شد. کسروی به‌خوبی با متدولوژی تاریخ‌نگاری مدرن آشنا بود اما به‌علت دسترسی‌نداشتن به اسناد دولتی و همچنین پراکندگی منابع و خاطرات شخصی مشروطه، اشتباهاتی هم در روایت او به چشم می‌خورد. او در مقدمه کتاب، منابع مورد استفاده را اینگونه برشمرده است: تاریخ بیداری ایرانیان (ناظم‌الاسلام)، بلوای تبریز (ویجویه)، انقلاب ایران (براون)، اختناق ایران (شوستر)، چند کتاب دیگر از ادوارد براون و روزنامه‌های آن دوره. کتاب، وقایع مشروطه دوم و آنچه را به ختم مشروطه منجر شد در بر ندارد. با اینکه کسروی تبریزی بوده و در زمان مشروطه نیز در تبریز بوده اما در کتابش تعادلی منطقی بین وقایع تهران و تبریز وجود دارد. کسروی در «تاریخ هجده‌ساله آذربایجان» با محور قراردادن وقایع این منطقه، سیر تاریخی 18ساله مشروطه را دنبال کرده است و با همان شیوه نگارش علاوه بر روایت مستندات تاریخی پس از فتح تهران در جای‌جای کتاب خود به داوری رجال مشروطیت نیز پرداخته و نظرات خود را به صراحت ابراز داشته است. علاوه بر ارزش‌های تاریخی، کتاب تاریخ مشروطه معرف سبکی از نویسندگی است که کسروی در تاریخ‌نگاری و نثر معاصر فارسی بنیاد گذاشته است. او از پیشگامان واژه‌سازی علمی در زبان فارسی بود و می‌کوشید برای اصطلاحات جدید یا نوکردن اصطلاحات قدیمی واژه‌های تازه‌ای بسازد یا بیابد که اغلب ریشه در ادبیات گذشته ایران داشته یا بر اساس قواعد زبان فارسی ساخته شده است. این کوشش برای پالایش زبان فارسی گاهی جمله‌های او را کهنه نشان می‌دهد ولی اغلب باعث پدیدآمدن نوعی نثر جدید فارسی شده که تاریخ‌نگاران بعدی از آن دنباله‌روی کرده‌اند. کتاب کسروی در حالی‌که گاهی لحن گزنده‌ای دارد، تاریخ انفعال و یاس و تسلیم نیست و ترسیمگر چهره قهرمانان، روشنفکران آزادیخواه تهران و اصفهان و مجاهدین ازجان‌گذشته آذربایجان است.

تاریخ بیداری ایرانیان
اولین کتاب نوشته‌شده درباره انقلاب مشروطه است که نوشتن آن دو‌سال پیش از انقلاب آغاز شده است. «تاریخ بیداری ایرانیان» کتابی مبتنی بر خاطره‌نگاری است که رویدادهای مختلف پیش از مشروطه تا بعد از فتح تهران و آغاز مشروطه دوم را دربر می‌گیرد. ناظم‌الاسلام کرمانی، راوی خاطرات، خود یکی از انقلابیون تند و تیز و عضو کمیته انقلاب است و با دیگر انجمن‌ها و فعالان انقلاب و روحانیون، ارتباط گسترده دارد. شرح جزییات و بحث و جدل‌های انقلابیون و تلگراف‌ها و اعلان‌ها و مکاتبات مبادله‌شده بین سران نهضت مخالفان و موافقان در تهران در کتاب به‌خوبی توضیح داده شده است. او در تحلیل خود از وقایع نگاهی هم به دیگر شهرهای درگیر در انقلاب دارد. به همین دلیل موفق می‌شود روند دقیق رویدادها را به‌دقت توضیح دهد. او چند ماه بعد از فتح تهران و آغاز مشروطه دوم، اقدام به انتشار یادداشت‌های شخصی خود کرد و ابتدای هر هفته قسمتی از یادداشت‌ها را به‌صورت پاورقی در روزنامه کوکب که خود منتشر می‌کرد به چاپ رساند. این کتاب در دهه 70 توسط علی‌اکبر سعیدی‌سیرجانی تصحیح و توسط نشر نیلوفر منتشر شد. یکی از مطالب مهم کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان»، بخش پایانی یادداشت‌های مولف است که سعیدی‌سیرجانی آن را گردآوری و تدوین کرده است. در این بخش نیز ثبت وقایع روزانه تا بیستم صفر ۱۳۲۵ ادامه یافته، ولی از این تاریخ تا سوم جمادی‌الاول ۱۳۲۶ در ثبت وقایع، وقفه افتاده است. ظاهرا مولف تا وقایع بیستم صفر ۱۳۲۵ را برای چاپ آماده کرده بوده که با علنی‌شدن مخالفت محمدعلی‌شاه با مجلس و رویارویی شاه و ملت، موقع را برای نشر بقیه جزوه‌ها مقتضی ندانسته و از تنظیم مابقی مطالب خودداری کرده و این سکوت تا جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ادامه داشته است. ناظم‌الاسلام از چهارم جمادی‌الاول ۱۳۲۶ به ثبت وقایع روزانه ادامه داد، ولی این‌بار به سبب پیش‌آمدن اوضاع ویژه‌ای پس از به‌توپ‌بستن مجلس و تعطیلی مشروطه، لحن خود را تغییر داد. یادداشت‌های این دوره غالبا با عباراتی که حاکی از ترس است، نوشته شده است. با وجود برخی انتقادات، «تاریخ بیداری» تبدیل به یکی از مهم‌ترین مراجع در زمینه تاریخ‌نگاری مشروطه برای کتاب‌های بعدی شد.

مشروطه ایرانی
یکی دیگر از کتاب‌هایی که در چند سال اخیر درباره مشروطه منتشر شد و با استقبال گسترده مورخان و مخاطبان مواجه شد و بحث‌ها و نقدهای زیادی حول آن شکل گرفت، «مشروطه ایرانی» نوشته ماشاءالله آجودانی است. این کتاب که با چندین نوبت چاپ پی‌درپی به کتابی مرجع در مورد مشروطه تبدیل شده با رویکردی تحقیقی و علمی به تاریخ‌نگاری مشروطه می‌پردازد و با استفاده از اسناد مختلفی که در آرشیو کشورهای مختلف به‌خصوص انگلستان بوده جابه‌جا به تحلیل‌های متفاوتی از آنچه تاکنون در مورد مشروطه گفته شده بود می‌رسد. تخصص و تحصیلات آجودانی در حوزه زبان‌شناسی این امکان را به او می‌دهد تا با بررسی تغییراتی که رخداد مشروطه در زبان و گفتمان ایران ایجاد کرد مهم‌ترین دستاورد مشروطه را این گسست زبانی بداند. گسستی زبانی در تاریخ معاصر ایران که طی پروسه تحول زبان تاریخی و با تاثیر‌گرفتن از واقعیت انضمامی جامعه واژه‌های جدید چون «وطن »و‌ «ملت-دولت» را وارد اندیشه ایرانی‌ها کرد. از نظر آجودانی مشروطه فراتر از یک رویداد سیاسی صرف بود و تاریخ‌نگاری مشروطه باید به همه جنبه‌های این رخداد از زندگی ایرانیان توجه کند. توضیحات کاملی که کتاب درباره ارتباط دین و عرفان می‌دهد و نظرات او در مورد شعر و ادبیات عصر مشروطه از همین جنس است. نویسنده در کتاب سعی در نقد تاریخ‌نگاری تاکنون مرسوم مشروطه دارد و در پیشگفتار کتاب تاکید می‌کند با همه سختی‌هایی که این پروژه درپی داشته و ناراحتی‌هایی که به‌وجود آورده این‌کار را به منظور رسیدن به رویکردی علمی به سرانجام‌ رسانیده و نقدهای جدی را به بسیاری از مورخین و آثار آنها وارد کرده است. به اعتقاد آجودانی قبل از اینکه روحانیون مشروطه‌خواه مشروطه را شرعی کنند، خود روشنفکران مشروطه‌خواه همچون ملکم‌خان این بیان شرعی را به وجود آوردند. او که از حدود 20سال پیش در لندن سکونت دارد معتقد است مشروطه‌خواهان ایرانی درک درستی از مفاهیم سیاست مدرن نداشتند و همین مساله را دلیل شکست این جنبش دانسته است. به‌اعتقاد آجودانی علت‌های اصلی شکست نهضت را نه در توطئه بیگانگان، سودجویی فرصت‌طلبان، عناد روشنفکران عرفی و خود‌باخته بلکه باید در حوزه اندیشه ایرانی و معضلات آن جست‌وجو کرد. آجودانی مطالبات مشروطیت را نامشخص می‌داند. او خواست اصلی و نیروی محرکه مشروطه‌خواهی را خواست عدالت می‌داند. تغییر زبان و ساختارهای اندیشه جامعه در این رهگذر اتفاق می‌افتد اما خواست اصلی به‌ثمر نمی‌نشیند و حکومت مشروطه به‌وجود نمی‌آید. این امر از نظر او چند دلیل عمده دارد؛ از جمله اینکه اصولا در ایران طبقات به‌معنای واقعی شکل نگرفته‌‌اند. زیرا جامعه، پیشامدرن و سنتی است و دوران‌گذار را طی نکرده، پس هنوز طبقه شکل نگرفته است و به همین دلیل، روشنفکر هم نمی‌تواند نقش خود را ایفا کند به‌ ویژه در فقدان طبقه متوسط هم نمی‌توان در انتظار حامیان یک جنبش بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.