بلوای تبریز
رحیم رییسنیا
به قول کسروی «مشروطه را تهران پدید آورد ولی پیشرفت آن را تبریز به گردن گرفت.»1 همو همپیمانی آقایان سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی در اوایل محرم 1323/ اواسط 1283را سرآغاز جنبش مشروطه به شمار آورده است.2 در همین ایام زمینه یک جنبش اجتماعی و سیاسی زیر پوست شهر در حال شکلگیری بود ـ که به جهاتی چون وجود مناسبات اقتصادی گسترده با عثمانی و قفقاز و از طریق آنها با اروپا، بستر پیدایش قشری از روشنفکران متعهد و انتشار و رواج افکار و آرمانهای آزادیخواهانه و اصلاحطلبانه و حتی انقلابی بود و شرکت فعالانهاش در جنبش تحریم تنباکو دلیلی است بر این ادعا و...3 ــ در حال تکوین و هستههای نهادها و سازمانهایی که بعدها در راهبرد جنبش موثر واقع شدند. ولی فعالیتهای پشت پرده حتی تا بیش از یکماه پس از صدور فرمان مشروطه در 14جمادیالثانی 1324/13 مرداد 1285 و برپایی مجلس شورای ملی در تهران، در نتیجه خفقان حاکم بر شهر به دست عمله و اکره محمدعلی میرزای ولیعهد امکان تظاهری نداشت. انگار مشروطهای گنگ و مبهم فعلا در تهران اعلام شده بود که در فرصتی مناسب باید بساطش برچیده شود. ولی وقتی خبرهای کشمکشهای بین دربار و آزادیخواهان
که از انتشارشان در خارج از تهران بهویژه در تبریز بهشدت جلوگیری میشد، به این شهر درز کرد، جنبوجوشی در میان تحولطلبان پدید آمد که بستنشینی در کنسولگری انگلیس، به پیروی از بستنشینی منجر به اعلام مشروطه در سفارت بریتانیا و بستن بازارها و سخنرانیهای شورانگیزانه و روشنگرانه خطیبان آزادیخواه برای گردآمدگان در مسجدی در نزدیکی کنسولگری مذکور را به دنبال آورد که پس از کمابیش 10روز دربار را به تن دردادن به خواست ملت واداشت و تلگراف شاه خطاب به ولیعهدش دایر بر اینکه «به اهالی مملکت آذربایجان تشکیل مجلس شورای اسلامی و نظامنامه آن را به شما اجازه مرحمت فرمودیم وکلای شهر تبریز و سایر ولایات به تهران بیایند و به ترتیبات کار مشغول شوند و نسبت به عموم متحصنین قونسولگری انگلیس عفو عمومی شامل خواهد شد.» در روز 8 شعبان/ 4مهر برای بستنشینان خوانده شد و همان گردآمدگان در کنسولگری و مسجد بیرون آمدند و بازار را باز کردند و به چراغانی و شادمانی پرداختند و خود را در عداد اتباع یک کشور مشروطه به شمار آوردند. اما این تازه اول کار بود. کشمکشهای پایانناپذیر سرانجام به بمباران مجلس در تهران در 23جمادیالاول 1326/ 2 تیرماه
1287 و آغاز مقاومت مسلحانه 11ماهه تبریز در همان روز منجر شد. پس از نزدیک به چهارماه مقاومت مجاهدان تبریز در برابر نیروهای گوناگون اعزامی محمدعلیشاه از هر سوی ایران و سربرداشتن گروهی به مخالفت با مشروطه در بخش شمال و شمالشرقی شهر و استقرار سردمداران آنها در انجمن اسلامیه در همان ایام و بالاخره عقبنشینی نیروهای مهاجم و پراکندهشدن انجمن اسلامیه و درآمدن سراسر شهر و به دنبال آن بسیاری از شهرهای آذربایجان به تصرف نیروهای مشروطهخواه، شهر نفسی بهراحتی کشید و انجمنملی که با حمایت و پاسداری ستارخان برپا شده بود در فرجه آتشبس سهماهه به دستآمده، به بازسازی خرابیها و ساماندهی امور اداری شهر پرداخت تا بار دیگر جنگ و محاصره با شدت هر چه بیشتر از اواسط ذیحجه 26/دی 1287 از سر گرفته شد. در دوره چهارماهه اول جنگ ستارخان در پرتو جانفشانی خود در راه دفاع از جنبش مشروطه، از یک مجاهد داوطلب گمنام به سردار ملی و همرزمش باقرخان به سالار ملت ایران تبدیل شده بودند.
نخستین تاریخ مشروطه آذربایجان هم اثری است به نام «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» که دربردارنده یادداشتهای روزانه یک قدک (کرباسرنگی) فروش در دوره جنگهای چهارماهه است. به نوشته نویسنده اثر مورد بحث «پس از اتمام عمل شهر و فراغت اهالی، بعضی از دوستان وطنپرست و مجاهد ملتدوست درصدد طبع و نشر آن احوالات که در حقیقت از عمده تواریخ آذربایجان» محسوب میشود، برمیآیند و «با اجازه مدیرمحترم اداره جلیله معارف» در «غره (اول) ذیالحجهالحرام سنه 1326» به زیور طبع آراسته میشود. ناگفته نماند بهگفته یکی از نوادگان حاجیمحمود کتابچی [حقیقت]، ناشر «بلوای تبریز»، همان زندهیاد بوده که بعدها در دوره استیلای مرگبار حاجی شجاعالدوله حلقه نوکری روس به گوش کرده، به همان اتهام به حضور آن خونآشام خوفناک برده میشود و در نتیجه دادن پاسخی ظریف و سنجیده، از دام مجازات و شاید هم دوشقهشدن به جرم چاپ و نشر یک کتاب تاریخی که در صفحات آخر آن (ص 258) اشارهای هم به تحرکات او که هنوز صمدخان سعیدالممالک نامیده میشد رفته، جان بدر برده است. مولف کتاب هم پادافره خدمت به حافظه تاریخی ملی را به این صورت دریافت کرده است: «در این روزها به شادروان حاجیمحمدباقر ویجویهای گزند سختی رسید، این مرد که یکی از هواخواهان مشروطه بود، ... پیشآمدهای چهارماهه را نوشته و بهنام بلوای تبریز کتابی ساخت و در همان هنگام آن را به چاپرسانید که ما (کسروی) در تاریخ مشروطه کوتاهشده نگارشهای او را آوردهایم... کدخدای ویجویه او را خواسته، پس از دشنام و سرزنش و آزار، پیرمرد ناتوان را به بند انداخت و سپس پسرش احمدآقا را خواسته، در پیش چشم پدر چوب بسیاری زد. به اینها بس نکرده با زور و فشار پول و خواسته از ایشان گرفت و چون این آگاهی به بیگلربیگی رسید به کدخدا برآشفت و او را از کار برانداخت و حاجیمحمدباقر و پسرش را از بند آزاد گردانید و پول و افزار که داده بودند به خودشان بازگردانید؛ ولی چون در دستگاه صمدخان هیچ کاری بیپول پیش نرفتی، خود بیگلربیگی یکصدوچهلتومان از حاجمحمدباقر گرفت. پیرمرد بیچاره پس از رهایی در شهر نمانده [مثل دهها مبارز راه آزادی که در آن روزها اگر شانس رستن از چنگال اعدامهای گروهی را مییافتند راه پرخطر پناهگاه ترکیه را در پیش میگرفتند] به آهنگ استانبول بیرون رفت.»4
مدیر اداره معارف آذربایجان در آن تاریخ هم که به انتشار «بلوای تبریز» کمک کرده سیدحسین عدالت بوده است. وی در دوره پیش از انقلاب از تشکیلدهندگان «حوزهای از اشخاص بیدار و متجدد تبریز، از بنیانگذاران کتابخانه (کتابفروشی) تربیت با همیاری روشنفکرانی چون سیدحسن تقیزاده، محمدعلی تربیت، سیدمحمد شبستری (ابوالضیاء) و یوسف اعتصامالملک، پدر پروین اعتصامی5 و از نخستین روزنامهنگاران مستقل و غیررسمی آذربایجان و ایران بوده است». او پس از بیرونآمدن از بست کنسولگری انگلیس نام روزنامهاش را که تا پیش از بستنشینی «الحدید» بوده به میمنت اعلام مشروطه در آذربایجان به «عدالت» تغییر داده، از شماره 15سال دوم (11شعبان 1324/ 7 مهر 1285) با همین نام جدید منتشر میکند و خود نیز بعدها نام از آن میگیرد.
به منظور به دستدادن نمونهای از شیوه نگارش «اقلالحاج محمدباقر ویجویه» جمعبندی وی از مرحله نخست مقاومت مسلحانه تبریز را که موضوع اصلی کتابش بوده، در اینجا نقل میکنیم:
«چون اصل نظر حقیر... در این بود که تاریخ بلوای تبریز را ثبت و ضبط نمایم، در هفدهم رمضانالمبارک [1326] که لشکر دولتی متفرق و اهالی شتربان و سرخاب، که در زیر تسلط استبداد مانده بودند، خلاصی یافتند، در همانجا تمام نمایم... بالجمله در این مدت چهارماه انقلاب تبریز که نه اهالی را آرامی بود و نه استراحت، سهچیز در ظاهر صورت باعث این فتحهای نمایان گردید، اگرچه در باطن امر امام عصر عجلاللهفرجه معین بودند. اولی احکامات حججالاسلام نجفالاشرف که روزبهروز با انواع وسایل میرسید. دویمی شجاعت و دلیری جناب سردار ملت و جناب سالار ملت و مجاهدین باغیرت که هیچوقت ذره خوف در دل دریامثالشان نشده، با کمال شجاعت و رشادت در مقابل لشکر جرّار بیحد ایستادگی فرمودند تا گوی شرافت را از میدان دلاوری بربودند. سیمی، اتحاد و اتفاق اهالی باغیرت تبریز که تلخی خنظل ضررهای اتصالی را به جان خود شیرین نمودند و ابدا روی خودشان را از ضررهای جانی و مالی ترش نکردند و به دادن پول و جان به یکدیگر سبقت نمودند تا اینکه در این عالم نام نیک نهادند که بعد از این روزگار به روزگار مذاکره خواهد شد. اجمالا دانسته شود که در مدت چهارماه در تبریز آنچه ضبط (ثبت) شده است چهارهزارو 332توپ انداخته شده، به قول بعضیها اندک تفاوت دارد و به قرار تخمین چهارهزارو500نفر از طرفین مقتول شده، به قول بعضیها قدری کم و زیاد. و تخمینا 300هزارتومان مخارج این دعوا شده که همه را اهالی تبریز داده. و به قدر بیستکرور (10میلیون) مال و عمارت به غارت رفته و خراب شده، به غیر از اینکه اهالی تبریز همهاش اهل تجارت و صنایع و کسبند، از تجارت در مدت چهارماه بازماندهاند، با این همه ضررها بسیار ممنونیت دارند که در آخر امر به حقوق ملیه خود صاحب شدیم و اهالی ایران را نگذاشتیم به زیر بیدق استبداد روند... »6
علی کاتبی، نویسنده، مترجم و ویراستار زحمتکشی که ویرایش دقیق و اطمینانبخش او بر ارزش و اعتبار تالیفات و ترجمههای زیادی افزوده، با توجه به اینکه پدرش نوه دختری حاجیمحمدباقر ویجویه بوده، اما از قرار معلوم با وجود علاقهای که به اثر پدربزرگ داشته، حسرت یافتن و خواندن آن را با خود به گور برده بوده، 59 سال پس از چاپ نخست آن در زمستان 1286، زمانی که صمد بهرنگی و تنی چند از یارانش که کاتبی هم یکی از آنها بود، در سال 1345 دستاندرکار انتشار مهد آزادی آدینه بودند، بخشهایی از آن را با ویرایش خود منتشر کرد. جالب توجه آنکه شماری از همان یاران در مردادماه همان سال ویژهنامه انقلاب مشروطیت را به مناسبت شصتمین سالگرد اعلان آن انتشار دادند و «آذربایجان در جنبش مشروطه» بهرنگی، «زمینه اقتصادی و اجتماعی جنبش مشروطه» رییسنیا - که در سال 1347 همراه مقالهای از داریوش آشوری به صورت کتاب منتشر و بارها تجدیدچاپ شد - از مقالات چاپشده در همان ویژهنامه بودند. انتشار «بلوای تبریز» به تصحیح علی کاتبی که به صورت پاورقی در مهد آزادی آدینه منتشر میشد، با توقیف آن نشریه ناتمام ماند تا آن کتاب به صورت کامل به تصحیح ایشان در 1347، یعنی 61 سال پس از چاپ نخستین آن در بحبوحه انقلاب مشروطیت و قیام تبریز به صورت چاپ سنگی، با چاپ حروفی به همت انتشارات ابنسینای تبریز منتشر شد. پس از آنهم همان تصحیح یکی،دوبار از طرف انتشارات امیرکبیر تجدید چاپ شد. دستکم دوچاپ دیگر از بلوای تبریز هم به کوشش دو کوششگر تبریزی در سالهای اخیر انتشار یافته است. آقای کاتبی در دو،سهصفحه اولیه یکی از این دو چاپ متوجه اشتباهات فاحشی شده، یادداشتی که در آن خصوص نوشته بود، در «سهند» تبریز به چاپ رسیده است.
بلوای تبریز، چاپ سنگی غیر از یک خریطه (نقشه) محلات زیر نفوذ مشروطهخواهان و عوامل استبداد، دارای 10تصویر ترسیمشده با الهام از حوادث دوره مورد بحث است که نمونههایی از آنها پیشرویتان است.
منابع:
1- احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1346، ص 115.
2- همان، ص 49-48؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام سعیدیسیرجانی، بخش اول، تهران 1346، ص 33-32.
3- نک: رحیم رییسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرنبیستم، تبریز 1374.
4- احمد کسروی، تاریخ هجدهساله آذربایجان، تهران 1340، ص406.
5- سیدحسن تقیزاده، زندگی طوفانی، به کوشش ایرج افشار، تهران 1372، صص 27، 29.
6- حاجمحمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، تبریز 1326ق، ص 263-262.
نخستین تاریخ مشروطه آذربایجان هم اثری است به نام «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» که دربردارنده یادداشتهای روزانه یک قدک (کرباسرنگی) فروش در دوره جنگهای چهارماهه است. به نوشته نویسنده اثر مورد بحث «پس از اتمام عمل شهر و فراغت اهالی، بعضی از دوستان وطنپرست و مجاهد ملتدوست درصدد طبع و نشر آن احوالات که در حقیقت از عمده تواریخ آذربایجان» محسوب میشود، برمیآیند و «با اجازه مدیرمحترم اداره جلیله معارف» در «غره (اول) ذیالحجهالحرام سنه 1326» به زیور طبع آراسته میشود. ناگفته نماند بهگفته یکی از نوادگان حاجیمحمود کتابچی [حقیقت]، ناشر «بلوای تبریز»، همان زندهیاد بوده که بعدها در دوره استیلای مرگبار حاجی شجاعالدوله حلقه نوکری روس به گوش کرده، به همان اتهام به حضور آن خونآشام خوفناک برده میشود و در نتیجه دادن پاسخی ظریف و سنجیده، از دام مجازات و شاید هم دوشقهشدن به جرم چاپ و نشر یک کتاب تاریخی که در صفحات آخر آن (ص 258) اشارهای هم به تحرکات او که هنوز صمدخان سعیدالممالک نامیده میشد رفته، جان بدر برده است. مولف کتاب هم پادافره خدمت به حافظه تاریخی ملی را به این صورت دریافت کرده است: «در این روزها به شادروان حاجیمحمدباقر ویجویهای گزند سختی رسید، این مرد که یکی از هواخواهان مشروطه بود، ... پیشآمدهای چهارماهه را نوشته و بهنام بلوای تبریز کتابی ساخت و در همان هنگام آن را به چاپرسانید که ما (کسروی) در تاریخ مشروطه کوتاهشده نگارشهای او را آوردهایم... کدخدای ویجویه او را خواسته، پس از دشنام و سرزنش و آزار، پیرمرد ناتوان را به بند انداخت و سپس پسرش احمدآقا را خواسته، در پیش چشم پدر چوب بسیاری زد. به اینها بس نکرده با زور و فشار پول و خواسته از ایشان گرفت و چون این آگاهی به بیگلربیگی رسید به کدخدا برآشفت و او را از کار برانداخت و حاجیمحمدباقر و پسرش را از بند آزاد گردانید و پول و افزار که داده بودند به خودشان بازگردانید؛ ولی چون در دستگاه صمدخان هیچ کاری بیپول پیش نرفتی، خود بیگلربیگی یکصدوچهلتومان از حاجمحمدباقر گرفت. پیرمرد بیچاره پس از رهایی در شهر نمانده [مثل دهها مبارز راه آزادی که در آن روزها اگر شانس رستن از چنگال اعدامهای گروهی را مییافتند راه پرخطر پناهگاه ترکیه را در پیش میگرفتند] به آهنگ استانبول بیرون رفت.»4
مدیر اداره معارف آذربایجان در آن تاریخ هم که به انتشار «بلوای تبریز» کمک کرده سیدحسین عدالت بوده است. وی در دوره پیش از انقلاب از تشکیلدهندگان «حوزهای از اشخاص بیدار و متجدد تبریز، از بنیانگذاران کتابخانه (کتابفروشی) تربیت با همیاری روشنفکرانی چون سیدحسن تقیزاده، محمدعلی تربیت، سیدمحمد شبستری (ابوالضیاء) و یوسف اعتصامالملک، پدر پروین اعتصامی5 و از نخستین روزنامهنگاران مستقل و غیررسمی آذربایجان و ایران بوده است». او پس از بیرونآمدن از بست کنسولگری انگلیس نام روزنامهاش را که تا پیش از بستنشینی «الحدید» بوده به میمنت اعلام مشروطه در آذربایجان به «عدالت» تغییر داده، از شماره 15سال دوم (11شعبان 1324/ 7 مهر 1285) با همین نام جدید منتشر میکند و خود نیز بعدها نام از آن میگیرد.
به منظور به دستدادن نمونهای از شیوه نگارش «اقلالحاج محمدباقر ویجویه» جمعبندی وی از مرحله نخست مقاومت مسلحانه تبریز را که موضوع اصلی کتابش بوده، در اینجا نقل میکنیم:
«چون اصل نظر حقیر... در این بود که تاریخ بلوای تبریز را ثبت و ضبط نمایم، در هفدهم رمضانالمبارک [1326] که لشکر دولتی متفرق و اهالی شتربان و سرخاب، که در زیر تسلط استبداد مانده بودند، خلاصی یافتند، در همانجا تمام نمایم... بالجمله در این مدت چهارماه انقلاب تبریز که نه اهالی را آرامی بود و نه استراحت، سهچیز در ظاهر صورت باعث این فتحهای نمایان گردید، اگرچه در باطن امر امام عصر عجلاللهفرجه معین بودند. اولی احکامات حججالاسلام نجفالاشرف که روزبهروز با انواع وسایل میرسید. دویمی شجاعت و دلیری جناب سردار ملت و جناب سالار ملت و مجاهدین باغیرت که هیچوقت ذره خوف در دل دریامثالشان نشده، با کمال شجاعت و رشادت در مقابل لشکر جرّار بیحد ایستادگی فرمودند تا گوی شرافت را از میدان دلاوری بربودند. سیمی، اتحاد و اتفاق اهالی باغیرت تبریز که تلخی خنظل ضررهای اتصالی را به جان خود شیرین نمودند و ابدا روی خودشان را از ضررهای جانی و مالی ترش نکردند و به دادن پول و جان به یکدیگر سبقت نمودند تا اینکه در این عالم نام نیک نهادند که بعد از این روزگار به روزگار مذاکره خواهد شد. اجمالا دانسته شود که در مدت چهارماه در تبریز آنچه ضبط (ثبت) شده است چهارهزارو 332توپ انداخته شده، به قول بعضیها اندک تفاوت دارد و به قرار تخمین چهارهزارو500نفر از طرفین مقتول شده، به قول بعضیها قدری کم و زیاد. و تخمینا 300هزارتومان مخارج این دعوا شده که همه را اهالی تبریز داده. و به قدر بیستکرور (10میلیون) مال و عمارت به غارت رفته و خراب شده، به غیر از اینکه اهالی تبریز همهاش اهل تجارت و صنایع و کسبند، از تجارت در مدت چهارماه بازماندهاند، با این همه ضررها بسیار ممنونیت دارند که در آخر امر به حقوق ملیه خود صاحب شدیم و اهالی ایران را نگذاشتیم به زیر بیدق استبداد روند... »6
علی کاتبی، نویسنده، مترجم و ویراستار زحمتکشی که ویرایش دقیق و اطمینانبخش او بر ارزش و اعتبار تالیفات و ترجمههای زیادی افزوده، با توجه به اینکه پدرش نوه دختری حاجیمحمدباقر ویجویه بوده، اما از قرار معلوم با وجود علاقهای که به اثر پدربزرگ داشته، حسرت یافتن و خواندن آن را با خود به گور برده بوده، 59 سال پس از چاپ نخست آن در زمستان 1286، زمانی که صمد بهرنگی و تنی چند از یارانش که کاتبی هم یکی از آنها بود، در سال 1345 دستاندرکار انتشار مهد آزادی آدینه بودند، بخشهایی از آن را با ویرایش خود منتشر کرد. جالب توجه آنکه شماری از همان یاران در مردادماه همان سال ویژهنامه انقلاب مشروطیت را به مناسبت شصتمین سالگرد اعلان آن انتشار دادند و «آذربایجان در جنبش مشروطه» بهرنگی، «زمینه اقتصادی و اجتماعی جنبش مشروطه» رییسنیا - که در سال 1347 همراه مقالهای از داریوش آشوری به صورت کتاب منتشر و بارها تجدیدچاپ شد - از مقالات چاپشده در همان ویژهنامه بودند. انتشار «بلوای تبریز» به تصحیح علی کاتبی که به صورت پاورقی در مهد آزادی آدینه منتشر میشد، با توقیف آن نشریه ناتمام ماند تا آن کتاب به صورت کامل به تصحیح ایشان در 1347، یعنی 61 سال پس از چاپ نخستین آن در بحبوحه انقلاب مشروطیت و قیام تبریز به صورت چاپ سنگی، با چاپ حروفی به همت انتشارات ابنسینای تبریز منتشر شد. پس از آنهم همان تصحیح یکی،دوبار از طرف انتشارات امیرکبیر تجدید چاپ شد. دستکم دوچاپ دیگر از بلوای تبریز هم به کوشش دو کوششگر تبریزی در سالهای اخیر انتشار یافته است. آقای کاتبی در دو،سهصفحه اولیه یکی از این دو چاپ متوجه اشتباهات فاحشی شده، یادداشتی که در آن خصوص نوشته بود، در «سهند» تبریز به چاپ رسیده است.
بلوای تبریز، چاپ سنگی غیر از یک خریطه (نقشه) محلات زیر نفوذ مشروطهخواهان و عوامل استبداد، دارای 10تصویر ترسیمشده با الهام از حوادث دوره مورد بحث است که نمونههایی از آنها پیشرویتان است.
منابع:
1- احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1346، ص 115.
2- همان، ص 49-48؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام سعیدیسیرجانی، بخش اول، تهران 1346، ص 33-32.
3- نک: رحیم رییسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرنبیستم، تبریز 1374.
4- احمد کسروی، تاریخ هجدهساله آذربایجان، تهران 1340، ص406.
5- سیدحسن تقیزاده، زندگی طوفانی، به کوشش ایرج افشار، تهران 1372، صص 27، 29.
6- حاجمحمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، تبریز 1326ق، ص 263-262.
به قول کسروی «مشروطه را تهران پدید آورد ولی پیشرفت آن را تبریز به گردن گرفت.»1 همو همپیمانی آقایان سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی در اوایل محرم 1323/ اواسط 1283را سرآغاز جنبش مشروطه به شمار آورده است.2 در همین ایام زمینه یک جنبش اجتماعی و سیاسی زیر پوست شهر در حال شکلگیری بود ـ که به جهاتی چون وجود مناسبات اقتصادی گسترده با عثمانی و قفقاز و از طریق آنها با اروپا، بستر پیدایش قشری از روشنفکران متعهد و انتشار و رواج افکار و آرمانهای آزادیخواهانه و اصلاحطلبانه و حتی انقلابی بود و شرکت فعالانهاش در جنبش تحریم تنباکو دلیلی است بر این ادعا و...3 ــ در حال تکوین و هستههای نهادها و سازمانهایی که بعدها در راهبرد جنبش موثر واقع شدند. ولی فعالیتهای پشت پرده حتی تا بیش از یکماه پس از صدور فرمان مشروطه در 14جمادیالثانی 1324/13 مرداد 1285 و برپایی مجلس شورای ملی در تهران، در نتیجه خفقان حاکم بر شهر به دست عمله و اکره محمدعلی میرزای ولیعهد امکان تظاهری نداشت. انگار مشروطهای گنگ و مبهم فعلا در تهران اعلام شده بود که در فرصتی مناسب باید بساطش برچیده شود. ولی وقتی خبرهای کشمکشهای بین دربار و آزادیخواهان
که از انتشارشان در خارج از تهران بهویژه در تبریز بهشدت جلوگیری میشد، به این شهر درز کرد، جنبوجوشی در میان تحولطلبان پدید آمد که بستنشینی در کنسولگری انگلیس، به پیروی از بستنشینی منجر به اعلام مشروطه در سفارت بریتانیا و بستن بازارها و سخنرانیهای شورانگیزانه و روشنگرانه خطیبان آزادیخواه برای گردآمدگان در مسجدی در نزدیکی کنسولگری مذکور را به دنبال آورد که پس از کمابیش 10روز دربار را به تن دردادن به خواست ملت واداشت و تلگراف شاه خطاب به ولیعهدش دایر بر اینکه «به اهالی مملکت آذربایجان تشکیل مجلس شورای اسلامی و نظامنامه آن را به شما اجازه مرحمت فرمودیم وکلای شهر تبریز و سایر ولایات به تهران بیایند و به ترتیبات کار مشغول شوند و نسبت به عموم متحصنین قونسولگری انگلیس عفو عمومی شامل خواهد شد.» در روز 8 شعبان/ 4مهر برای بستنشینان خوانده شد و همان گردآمدگان در کنسولگری و مسجد بیرون آمدند و بازار را باز کردند و به چراغانی و شادمانی پرداختند و خود را در عداد اتباع یک کشور مشروطه به شمار آوردند. اما این تازه اول کار بود. کشمکشهای پایانناپذیر سرانجام به بمباران مجلس در تهران در 23جمادیالاول 1326/ 2 تیرماه
1287 و آغاز مقاومت مسلحانه 11ماهه تبریز در همان روز منجر شد. پس از نزدیک به چهارماه مقاومت مجاهدان تبریز در برابر نیروهای گوناگون اعزامی محمدعلیشاه از هر سوی ایران و سربرداشتن گروهی به مخالفت با مشروطه در بخش شمال و شمالشرقی شهر و استقرار سردمداران آنها در انجمن اسلامیه در همان ایام و بالاخره عقبنشینی نیروهای مهاجم و پراکندهشدن انجمن اسلامیه و درآمدن سراسر شهر و به دنبال آن بسیاری از شهرهای آذربایجان به تصرف نیروهای مشروطهخواه، شهر نفسی بهراحتی کشید و انجمنملی که با حمایت و پاسداری ستارخان برپا شده بود در فرجه آتشبس سهماهه به دستآمده، به بازسازی خرابیها و ساماندهی امور اداری شهر پرداخت تا بار دیگر جنگ و محاصره با شدت هر چه بیشتر از اواسط ذیحجه 26/دی 1287 از سر گرفته شد. در دوره چهارماهه اول جنگ ستارخان در پرتو جانفشانی خود در راه دفاع از جنبش مشروطه، از یک مجاهد داوطلب گمنام به سردار ملی و همرزمش باقرخان به سالار ملت ایران تبدیل شده بودند.
نخستین تاریخ مشروطه آذربایجان هم اثری است به نام «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» که دربردارنده یادداشتهای روزانه یک قدک (کرباسرنگی) فروش در دوره جنگهای چهارماهه است. به نوشته نویسنده اثر مورد بحث «پس از اتمام عمل شهر و فراغت اهالی، بعضی از دوستان وطنپرست و مجاهد ملتدوست درصدد طبع و نشر آن احوالات که در حقیقت از عمده تواریخ آذربایجان» محسوب میشود، برمیآیند و «با اجازه مدیرمحترم اداره جلیله معارف» در «غره (اول) ذیالحجهالحرام سنه 1326» به زیور طبع آراسته میشود. ناگفته نماند بهگفته یکی از نوادگان حاجیمحمود کتابچی [حقیقت]، ناشر «بلوای تبریز»، همان زندهیاد بوده که بعدها در دوره استیلای مرگبار حاجی شجاعالدوله حلقه نوکری روس به گوش کرده، به همان اتهام به حضور آن خونآشام خوفناک برده میشود و در نتیجه دادن پاسخی ظریف و سنجیده، از دام مجازات و شاید هم دوشقهشدن به جرم چاپ و نشر یک کتاب تاریخی که در صفحات آخر آن (ص 258) اشارهای هم به تحرکات او که هنوز صمدخان سعیدالممالک نامیده میشد رفته، جان بدر برده است. مولف کتاب هم پادافره خدمت به حافظه تاریخی ملی را به این صورت دریافت کرده است: «در این روزها به شادروان حاجیمحمدباقر ویجویهای گزند سختی رسید، این مرد که یکی از هواخواهان مشروطه بود، ... پیشآمدهای چهارماهه را نوشته و بهنام بلوای تبریز کتابی ساخت و در همان هنگام آن را به چاپرسانید که ما (کسروی) در تاریخ مشروطه کوتاهشده نگارشهای او را آوردهایم... کدخدای ویجویه او را خواسته، پس از دشنام و سرزنش و آزار، پیرمرد ناتوان را به بند انداخت و سپس پسرش احمدآقا را خواسته، در پیش چشم پدر چوب بسیاری زد. به اینها بس نکرده با زور و فشار پول و خواسته از ایشان گرفت و چون این آگاهی به بیگلربیگی رسید به کدخدا برآشفت و او را از کار برانداخت و حاجیمحمدباقر و پسرش را از بند آزاد گردانید و پول و افزار که داده بودند به خودشان بازگردانید؛ ولی چون در دستگاه صمدخان هیچ کاری بیپول پیش نرفتی، خود بیگلربیگی یکصدوچهلتومان از حاجمحمدباقر گرفت. پیرمرد بیچاره پس از رهایی در شهر نمانده [مثل دهها مبارز راه آزادی که در آن روزها اگر شانس رستن از چنگال اعدامهای گروهی را مییافتند راه پرخطر پناهگاه ترکیه را در پیش میگرفتند] به آهنگ استانبول بیرون رفت.»4
مدیر اداره معارف آذربایجان در آن تاریخ هم که به انتشار «بلوای تبریز» کمک کرده سیدحسین عدالت بوده است. وی در دوره پیش از انقلاب از تشکیلدهندگان «حوزهای از اشخاص بیدار و متجدد تبریز، از بنیانگذاران کتابخانه (کتابفروشی) تربیت با همیاری روشنفکرانی چون سیدحسن تقیزاده، محمدعلی تربیت، سیدمحمد شبستری (ابوالضیاء) و یوسف اعتصامالملک، پدر پروین اعتصامی5 و از نخستین روزنامهنگاران مستقل و غیررسمی آذربایجان و ایران بوده است». او پس از بیرونآمدن از بست کنسولگری انگلیس نام روزنامهاش را که تا پیش از بستنشینی «الحدید» بوده به میمنت اعلام مشروطه در آذربایجان به «عدالت» تغییر داده، از شماره 15سال دوم (11شعبان 1324/ 7 مهر 1285) با همین نام جدید منتشر میکند و خود نیز بعدها نام از آن میگیرد.
به منظور به دستدادن نمونهای از شیوه نگارش «اقلالحاج محمدباقر ویجویه» جمعبندی وی از مرحله نخست مقاومت مسلحانه تبریز را که موضوع اصلی کتابش بوده، در اینجا نقل میکنیم:
«چون اصل نظر حقیر... در این بود که تاریخ بلوای تبریز را ثبت و ضبط نمایم، در هفدهم رمضانالمبارک [1326] که لشکر دولتی متفرق و اهالی شتربان و سرخاب، که در زیر تسلط استبداد مانده بودند، خلاصی یافتند، در همانجا تمام نمایم... بالجمله در این مدت چهارماه انقلاب تبریز که نه اهالی را آرامی بود و نه استراحت، سهچیز در ظاهر صورت باعث این فتحهای نمایان گردید، اگرچه در باطن امر امام عصر عجلاللهفرجه معین بودند. اولی احکامات حججالاسلام نجفالاشرف که روزبهروز با انواع وسایل میرسید. دویمی شجاعت و دلیری جناب سردار ملت و جناب سالار ملت و مجاهدین باغیرت که هیچوقت ذره خوف در دل دریامثالشان نشده، با کمال شجاعت و رشادت در مقابل لشکر جرّار بیحد ایستادگی فرمودند تا گوی شرافت را از میدان دلاوری بربودند. سیمی، اتحاد و اتفاق اهالی باغیرت تبریز که تلخی خنظل ضررهای اتصالی را به جان خود شیرین نمودند و ابدا روی خودشان را از ضررهای جانی و مالی ترش نکردند و به دادن پول و جان به یکدیگر سبقت نمودند تا اینکه در این عالم نام نیک نهادند که بعد از این روزگار به روزگار مذاکره خواهد شد. اجمالا دانسته شود که در مدت چهارماه در تبریز آنچه ضبط (ثبت) شده است چهارهزارو 332توپ انداخته شده، به قول بعضیها اندک تفاوت دارد و به قرار تخمین چهارهزارو500نفر از طرفین مقتول شده، به قول بعضیها قدری کم و زیاد. و تخمینا 300هزارتومان مخارج این دعوا شده که همه را اهالی تبریز داده. و به قدر بیستکرور (10میلیون) مال و عمارت به غارت رفته و خراب شده، به غیر از اینکه اهالی تبریز همهاش اهل تجارت و صنایع و کسبند، از تجارت در مدت چهارماه بازماندهاند، با این همه ضررها بسیار ممنونیت دارند که در آخر امر به حقوق ملیه خود صاحب شدیم و اهالی ایران را نگذاشتیم به زیر بیدق استبداد روند... »6
علی کاتبی، نویسنده، مترجم و ویراستار زحمتکشی که ویرایش دقیق و اطمینانبخش او بر ارزش و اعتبار تالیفات و ترجمههای زیادی افزوده، با توجه به اینکه پدرش نوه دختری حاجیمحمدباقر ویجویه بوده، اما از قرار معلوم با وجود علاقهای که به اثر پدربزرگ داشته، حسرت یافتن و خواندن آن را با خود به گور برده بوده، 59 سال پس از چاپ نخست آن در زمستان 1286، زمانی که صمد بهرنگی و تنی چند از یارانش که کاتبی هم یکی از آنها بود، در سال 1345 دستاندرکار انتشار مهد آزادی آدینه بودند، بخشهایی از آن را با ویرایش خود منتشر کرد. جالب توجه آنکه شماری از همان یاران در مردادماه همان سال ویژهنامه انقلاب مشروطیت را به مناسبت شصتمین سالگرد اعلان آن انتشار دادند و «آذربایجان در جنبش مشروطه» بهرنگی، «زمینه اقتصادی و اجتماعی جنبش مشروطه» رییسنیا - که در سال 1347 همراه مقالهای از داریوش آشوری به صورت کتاب منتشر و بارها تجدیدچاپ شد - از مقالات چاپشده در همان ویژهنامه بودند. انتشار «بلوای تبریز» به تصحیح علی کاتبی که به صورت پاورقی در مهد آزادی آدینه منتشر میشد، با توقیف آن نشریه ناتمام ماند تا آن کتاب به صورت کامل به تصحیح ایشان در 1347، یعنی 61 سال پس از چاپ نخستین آن در بحبوحه انقلاب مشروطیت و قیام تبریز به صورت چاپ سنگی، با چاپ حروفی به همت انتشارات ابنسینای تبریز منتشر شد. پس از آنهم همان تصحیح یکی،دوبار از طرف انتشارات امیرکبیر تجدید چاپ شد. دستکم دوچاپ دیگر از بلوای تبریز هم به کوشش دو کوششگر تبریزی در سالهای اخیر انتشار یافته است. آقای کاتبی در دو،سهصفحه اولیه یکی از این دو چاپ متوجه اشتباهات فاحشی شده، یادداشتی که در آن خصوص نوشته بود، در «سهند» تبریز به چاپ رسیده است.
بلوای تبریز، چاپ سنگی غیر از یک خریطه (نقشه) محلات زیر نفوذ مشروطهخواهان و عوامل استبداد، دارای 10تصویر ترسیمشده با الهام از حوادث دوره مورد بحث است که نمونههایی از آنها پیشرویتان است.
منابع:
1- احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1346، ص 115.
2- همان، ص 49-48؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام سعیدیسیرجانی، بخش اول، تهران 1346، ص 33-32.
3- نک: رحیم رییسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرنبیستم، تبریز 1374.
4- احمد کسروی، تاریخ هجدهساله آذربایجان، تهران 1340، ص406.
5- سیدحسن تقیزاده، زندگی طوفانی، به کوشش ایرج افشار، تهران 1372، صص 27، 29.
6- حاجمحمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، تبریز 1326ق، ص 263-262.
نخستین تاریخ مشروطه آذربایجان هم اثری است به نام «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» که دربردارنده یادداشتهای روزانه یک قدک (کرباسرنگی) فروش در دوره جنگهای چهارماهه است. به نوشته نویسنده اثر مورد بحث «پس از اتمام عمل شهر و فراغت اهالی، بعضی از دوستان وطنپرست و مجاهد ملتدوست درصدد طبع و نشر آن احوالات که در حقیقت از عمده تواریخ آذربایجان» محسوب میشود، برمیآیند و «با اجازه مدیرمحترم اداره جلیله معارف» در «غره (اول) ذیالحجهالحرام سنه 1326» به زیور طبع آراسته میشود. ناگفته نماند بهگفته یکی از نوادگان حاجیمحمود کتابچی [حقیقت]، ناشر «بلوای تبریز»، همان زندهیاد بوده که بعدها در دوره استیلای مرگبار حاجی شجاعالدوله حلقه نوکری روس به گوش کرده، به همان اتهام به حضور آن خونآشام خوفناک برده میشود و در نتیجه دادن پاسخی ظریف و سنجیده، از دام مجازات و شاید هم دوشقهشدن به جرم چاپ و نشر یک کتاب تاریخی که در صفحات آخر آن (ص 258) اشارهای هم به تحرکات او که هنوز صمدخان سعیدالممالک نامیده میشد رفته، جان بدر برده است. مولف کتاب هم پادافره خدمت به حافظه تاریخی ملی را به این صورت دریافت کرده است: «در این روزها به شادروان حاجیمحمدباقر ویجویهای گزند سختی رسید، این مرد که یکی از هواخواهان مشروطه بود، ... پیشآمدهای چهارماهه را نوشته و بهنام بلوای تبریز کتابی ساخت و در همان هنگام آن را به چاپرسانید که ما (کسروی) در تاریخ مشروطه کوتاهشده نگارشهای او را آوردهایم... کدخدای ویجویه او را خواسته، پس از دشنام و سرزنش و آزار، پیرمرد ناتوان را به بند انداخت و سپس پسرش احمدآقا را خواسته، در پیش چشم پدر چوب بسیاری زد. به اینها بس نکرده با زور و فشار پول و خواسته از ایشان گرفت و چون این آگاهی به بیگلربیگی رسید به کدخدا برآشفت و او را از کار برانداخت و حاجیمحمدباقر و پسرش را از بند آزاد گردانید و پول و افزار که داده بودند به خودشان بازگردانید؛ ولی چون در دستگاه صمدخان هیچ کاری بیپول پیش نرفتی، خود بیگلربیگی یکصدوچهلتومان از حاجمحمدباقر گرفت. پیرمرد بیچاره پس از رهایی در شهر نمانده [مثل دهها مبارز راه آزادی که در آن روزها اگر شانس رستن از چنگال اعدامهای گروهی را مییافتند راه پرخطر پناهگاه ترکیه را در پیش میگرفتند] به آهنگ استانبول بیرون رفت.»4
مدیر اداره معارف آذربایجان در آن تاریخ هم که به انتشار «بلوای تبریز» کمک کرده سیدحسین عدالت بوده است. وی در دوره پیش از انقلاب از تشکیلدهندگان «حوزهای از اشخاص بیدار و متجدد تبریز، از بنیانگذاران کتابخانه (کتابفروشی) تربیت با همیاری روشنفکرانی چون سیدحسن تقیزاده، محمدعلی تربیت، سیدمحمد شبستری (ابوالضیاء) و یوسف اعتصامالملک، پدر پروین اعتصامی5 و از نخستین روزنامهنگاران مستقل و غیررسمی آذربایجان و ایران بوده است». او پس از بیرونآمدن از بست کنسولگری انگلیس نام روزنامهاش را که تا پیش از بستنشینی «الحدید» بوده به میمنت اعلام مشروطه در آذربایجان به «عدالت» تغییر داده، از شماره 15سال دوم (11شعبان 1324/ 7 مهر 1285) با همین نام جدید منتشر میکند و خود نیز بعدها نام از آن میگیرد.
به منظور به دستدادن نمونهای از شیوه نگارش «اقلالحاج محمدباقر ویجویه» جمعبندی وی از مرحله نخست مقاومت مسلحانه تبریز را که موضوع اصلی کتابش بوده، در اینجا نقل میکنیم:
«چون اصل نظر حقیر... در این بود که تاریخ بلوای تبریز را ثبت و ضبط نمایم، در هفدهم رمضانالمبارک [1326] که لشکر دولتی متفرق و اهالی شتربان و سرخاب، که در زیر تسلط استبداد مانده بودند، خلاصی یافتند، در همانجا تمام نمایم... بالجمله در این مدت چهارماه انقلاب تبریز که نه اهالی را آرامی بود و نه استراحت، سهچیز در ظاهر صورت باعث این فتحهای نمایان گردید، اگرچه در باطن امر امام عصر عجلاللهفرجه معین بودند. اولی احکامات حججالاسلام نجفالاشرف که روزبهروز با انواع وسایل میرسید. دویمی شجاعت و دلیری جناب سردار ملت و جناب سالار ملت و مجاهدین باغیرت که هیچوقت ذره خوف در دل دریامثالشان نشده، با کمال شجاعت و رشادت در مقابل لشکر جرّار بیحد ایستادگی فرمودند تا گوی شرافت را از میدان دلاوری بربودند. سیمی، اتحاد و اتفاق اهالی باغیرت تبریز که تلخی خنظل ضررهای اتصالی را به جان خود شیرین نمودند و ابدا روی خودشان را از ضررهای جانی و مالی ترش نکردند و به دادن پول و جان به یکدیگر سبقت نمودند تا اینکه در این عالم نام نیک نهادند که بعد از این روزگار به روزگار مذاکره خواهد شد. اجمالا دانسته شود که در مدت چهارماه در تبریز آنچه ضبط (ثبت) شده است چهارهزارو 332توپ انداخته شده، به قول بعضیها اندک تفاوت دارد و به قرار تخمین چهارهزارو500نفر از طرفین مقتول شده، به قول بعضیها قدری کم و زیاد. و تخمینا 300هزارتومان مخارج این دعوا شده که همه را اهالی تبریز داده. و به قدر بیستکرور (10میلیون) مال و عمارت به غارت رفته و خراب شده، به غیر از اینکه اهالی تبریز همهاش اهل تجارت و صنایع و کسبند، از تجارت در مدت چهارماه بازماندهاند، با این همه ضررها بسیار ممنونیت دارند که در آخر امر به حقوق ملیه خود صاحب شدیم و اهالی ایران را نگذاشتیم به زیر بیدق استبداد روند... »6
علی کاتبی، نویسنده، مترجم و ویراستار زحمتکشی که ویرایش دقیق و اطمینانبخش او بر ارزش و اعتبار تالیفات و ترجمههای زیادی افزوده، با توجه به اینکه پدرش نوه دختری حاجیمحمدباقر ویجویه بوده، اما از قرار معلوم با وجود علاقهای که به اثر پدربزرگ داشته، حسرت یافتن و خواندن آن را با خود به گور برده بوده، 59 سال پس از چاپ نخست آن در زمستان 1286، زمانی که صمد بهرنگی و تنی چند از یارانش که کاتبی هم یکی از آنها بود، در سال 1345 دستاندرکار انتشار مهد آزادی آدینه بودند، بخشهایی از آن را با ویرایش خود منتشر کرد. جالب توجه آنکه شماری از همان یاران در مردادماه همان سال ویژهنامه انقلاب مشروطیت را به مناسبت شصتمین سالگرد اعلان آن انتشار دادند و «آذربایجان در جنبش مشروطه» بهرنگی، «زمینه اقتصادی و اجتماعی جنبش مشروطه» رییسنیا - که در سال 1347 همراه مقالهای از داریوش آشوری به صورت کتاب منتشر و بارها تجدیدچاپ شد - از مقالات چاپشده در همان ویژهنامه بودند. انتشار «بلوای تبریز» به تصحیح علی کاتبی که به صورت پاورقی در مهد آزادی آدینه منتشر میشد، با توقیف آن نشریه ناتمام ماند تا آن کتاب به صورت کامل به تصحیح ایشان در 1347، یعنی 61 سال پس از چاپ نخستین آن در بحبوحه انقلاب مشروطیت و قیام تبریز به صورت چاپ سنگی، با چاپ حروفی به همت انتشارات ابنسینای تبریز منتشر شد. پس از آنهم همان تصحیح یکی،دوبار از طرف انتشارات امیرکبیر تجدید چاپ شد. دستکم دوچاپ دیگر از بلوای تبریز هم به کوشش دو کوششگر تبریزی در سالهای اخیر انتشار یافته است. آقای کاتبی در دو،سهصفحه اولیه یکی از این دو چاپ متوجه اشتباهات فاحشی شده، یادداشتی که در آن خصوص نوشته بود، در «سهند» تبریز به چاپ رسیده است.
بلوای تبریز، چاپ سنگی غیر از یک خریطه (نقشه) محلات زیر نفوذ مشروطهخواهان و عوامل استبداد، دارای 10تصویر ترسیمشده با الهام از حوادث دوره مورد بحث است که نمونههایی از آنها پیشرویتان است.
منابع:
1- احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1346، ص 115.
2- همان، ص 49-48؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام سعیدیسیرجانی، بخش اول، تهران 1346، ص 33-32.
3- نک: رحیم رییسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرنبیستم، تبریز 1374.
4- احمد کسروی، تاریخ هجدهساله آذربایجان، تهران 1340، ص406.
5- سیدحسن تقیزاده، زندگی طوفانی، به کوشش ایرج افشار، تهران 1372، صص 27، 29.
6- حاجمحمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، تبریز 1326ق، ص 263-262.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.