گفتوگو با علی ططری، مدیر مرکز اسناد مجلسشورایاسلامی درباره آرشیونگاری تاریخ مشروطه
در دورههای گذار تاریخی بیسواد بودهایم
رضا باقرزادهمقدم
بیتردید آرشیو مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی بهلحاظ تعداد اوراق و اسناد و نسخخطی موجود، بزرگترین منبع برای کندوکاو در تاریخ معاصر و مشخصا تاریخنگاری مشروطه است. قرار بود با علی ططری؛ مدیر مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و فرزند حاج اسماعیل ططری، نماینده فقید مردم کرمانشاه در ادوار چهارم و ششم مجلس، گفتوگویی داشته باشیم صرفا راجع به کارهایی که در مرکز اسناد مجلس، در حوزه تاریخنگاری مشروطه صورت پذیرفته است، اما پیشازآن، به ناگزیر از او، از چندوچون کلیت فعالیتهای مرکز اسناد مجلس پرسیدیم. آفتاب سر ظهر میدان بهارستان - محل ساختمان مرکز اسناد مجلس - و رد تاریخ معاصرش، فقط خط کهنگی به چشمها میانداخت. چالهوچولههای خیابان و فرسودگی خانهها و ساختمانها و مغازههای اینسر و آنگوشه میدان، انگار بهقدر کافی تحتاللفظی بودند.
اولویتهای کاری شما در مرکز اسناد مجلس و در حوزه آرشیونگاری چیست؟
ما بر مبنای رسالتمان در مرکز، دستورالعمل مشخصی برای جمعآوری اسناد داریم. اولویت نخستمان در اینجا، فراهمآوری اسناد کتبی و غیرکتبی در حوزه پارلمان و مجلس و اطلاعرسانی درباره آنهاست. در ضمن، با توجه به تعامل و همکاری قوهمقننه با دیگر قوا، باوجود مستقلبودنش از آنها، برای تکمیل آرشیوهایمان، یعنی تکمیل دادههای تحقیقاتی و پژوهشیمان، ناگزیر از تهیه دیگر اسناد حکومتی و دولتی هم بودهایم. بنابراین با سازوکار تعریفشدهای سعی کردهایم به همه این آرشیوها نیز دسترسی پیدا کنیم. چه از طریق خرید و اهدا، چه از طریق اخذ تصویر و روگرفت.
آرشیو مجلس دقیقا چه تعداد سند دارد و چه کارهایی برای حفظ و نگهداریشان انجام دادهاید؟
مجموعه آرشیو مجلس، که شامل اسناد مجلس شورای ملی و مجلس سناست، از آغاز، یعنی از سال 1285، تا سال 1357، بالغ بر 12میلیونبرگ سند در اختیار دارد. خب بعد از انقلاب هم مجلس به حیات خودش ادامه داده و سند تولید کرده است. از این رو، ما در چهار، پنجسال گذشته برنامهریزی مدونی هم برای دسترسی به این اسناد - یعنی اسناد مربوط به تاریخ مجلس بعد از انقلاب- که حدود 9دوره را از سر گذرانده است، داشتهایم. از سال 1390، مرکز اسناد مجلس، عملا به عنوان بایگانی راکد مجلس هم شناخته شد، یعنی در چارت سازمانی مجلس وظیفه بایگانی راکد را هم برعهده گرفت. بهخصوص در پنجسال گذشته، برای تمام اموری که مربوط به آرشیو میشود، اعم از امحا، اولویت در نگهداری و مسایل دیگر، واحدهایی با حضور کارشناسانی که در این حوزه تخصص لازم را داشتهاند، تعریف شده است.
شما دقیقا از چه موقع بهعنوان مدیر مرکز مشغولبهکار شدید و در دوره شما چه فعالیتهایی اضافه بر آنچه تیم قبلی، به مدیریت آقای رسول جعفریان انجام دادهاند، صورت پذیرفته است؟
من از سال 79 وارد مجلس شدم و با مسوولیت دفتری آغازبهکار کردم. بعد در مرکز پژوهشهای مجلس فعالیت کردم. از سال 82 بهصورت رسمی به کتابخانه مجلس آمدم و بهعنوان کارشناس، کارم را در مرکز اسناد شروع کردم. در سال 87 از جانب آقای جعفریان یک مدت بهعنوان سرپرست مرکز، منصوب شدم و بعد هم مدیر مرکز شدم. تا پیش از سال87، ما در مرکز فقط پنج، ششکارشناس بودیم که همگی با فهرستنویسی اسناد، کارمان را شروع کرده بودیم. پس از آن، آقای جعفریان به من اختیار تام داد، اما گفت که تحولات عمدهای را از شما میخواهم. من نزدیک به یکماه مجموعه را آسیبشناسی کردم و پس از آن گزارش اولیهای را تنظیم کردم و تحویل ایشان دادم. اینکه برای مثال، چقدر سند داریم، چهتعداد از این سندها فهرستنویسی شده است، چهتعداد نیروی متخصص برای انجام کار داریم و... خب با شرایط آنوقت و روند پیشرفت کارها، ما بررسی کردیم که اینگونه، فقط فهرستنویسی اسناد 50سال زمان میبرد. یعنی بازدهی خیلی پایین بود. پس نیروهای بسیاری را جذب کردیم. طی دوسال، حدود 60نفر از کارشناسان و فارغالتحصیلان دانشگاهها، در اینجا مشغول بهکار شدند. به کمک این بچهها، حدود 4/5میلیون سند، یعنی تقریبا 80درصد اسناد مهم و با اهمیت مجلس و مشروطه، فهرستنویسی شد. بهموازات این کار، شورای سیاستگذاری اسناد را برای اولینبار راهاندازی کردیم؛ فرآیند خرید سند تا اینسال، در اینجا تعریف نشده بود. شاید سندی خریداری میشد، اما اولویت با خرید نسخ خطی بود. پس خرید اسناد مربوط به مجلس، مشروطه و تاریخ معاصر را آغاز کردیم. این شورا طی 5/5 سال - هر دوهفته یکبار - صدجلسه برای خرید و نظارت بر پژوهشهای تاریخی برگزار کرده، که ماحصل آن خرید 150مجموعه سند از اسناد نفیس است. از طرف دیگر، طرح پژوهشی را تعریف کردیم. تا پیش از سال 87، در اینجا تنها یک طرح پژوهشی تحت عنوان «اسناد روحانیت و مجلس» در چهارجلد، به ثمر رسیده بود. پس از آن، تا پایان بهار 93، حدود 65طرح پژوهشی تعریف کردیم که از این میان حدود 40طرح به اتمام رسیده و انتشار هم یافته است. در موضوع مشروطه و تاریخ مجلس، بحث تاریخ شفاهی را راهاندازی کردیم، که این واحد هر روز هم گستردهتر میشود. ماموریت اصلیمان در این واحد، مصاحبه با نمایندگان و کارکنان مجلس شورای ملی، سنا و شورای اسلامی است، تا در این حوزه به تولید سند برسیم. کار دیگرمان، برگزاری همایشهای تاریخ مجلس بود. امسال پنجمین همایش تاریخ مجلس را برگزار کردیم و در این همایشها تا به حال توانستهایم حدود 20دوره از حیات مجلس شورای ملی را پوشش دهیم. این همایشها هرسال با استقبال گستردهتری برگزار میشوند. مجموعهای از پژوهشگران، استادان و دانشجویان تاریخ، هرسال با ما همکاری میکنند. باوجود اینکه بودجه بسیار کمی را به این حوزه اختصاص دادهایم، همایش نیمروزه برگزار میشود، میهمان خارجی بسیار کمی دعوت میشود- آن هم فقط به عنوان سخنران- و در ضمن نیروی انسانی مستقلی هم برای بخش همایشها نداریم، امسال برای نخستینبار 205 چکیده مقاله برایمان فرستاده شد. درحالحاضر، مجموعه مقالات تا همایش سوم منتشر شده و مقالات همایش چهارم هم در آستانه انتشار است. از بابتی، خود مرکز مشغول تربیت پژوهشگرانی از میان دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای تاریخ، حقوق و علوم سیاسی است و به دلیل اینکه بودجهمان واقعا کم است، هنوز نتوانستهایم با کارشناسان دیگر حوزههای علوم انسانی در ارتباط باشیم. طی چهار، پنجسال گذشته، دو مجله علمی- تخصصی در حوزه پارلمان منتشر شدهاند. مجله «اسناد بهارستان» که فصلنامه علمی- ترویجی است و در حقیقت اولین مجله علمی «کتابخانه، موزه و مرکزاسنادمجلس»، نخستین مجله پارلمانی کشور و از اولین نشریههای پارلمانی منطقه است؛ و دیگری مجله «سند پژوهشی بهارستان» که اولین نشریه علمی -پژوهشی ما در حوزه اسناد است. طرح دیگرمان، استخراج تاریخچه پارلمانهای دیگر کشورهای دنیاست. کشورهای دیگر، 20، 30سال قبل به این موضوع پرداخته بودند. در حال حاضر، ما 40پارلمان دنیا را براساس یک دستورالعمل پیگیری میکنیم و با خودشان در مکاتبه هستیم. امیدوارم بتوانیم ماحصل این کار را سال آینده در اختیار محققان و نمایندگان، قرار دهیم. در ضمن، نگاهی هم به اسناد خارجی در حوزه مجلس انداختهایم و 300هزاربرگ از اسناد مربوط به تاریخ مجلس و تاریخ معاصر از آمریکا و انگلیس روگرفت داشتهایم.
دستکم بخش مهمی از تاریخنگاری مشروطه نیازمند دسترسی به آرشیوهای مسکو، تفلیس، دهلی، استانبول و بهخصوص قاهره است. آیا تلاشی برای بهدستآوردن آن آرشیوها توسط شما انجام شده است؟
برای آرشیوهای خارجی برنامهریزی کردهایم. تفاهمنامهای با ترکها امضا کردهایم و در مهرماه در آنکارا و استانبول نمایشگاه برگزار خواهیم کرد. برای همین یکسالتمام، وقت گذاشتیم. روسها هم اسناد قابلتوجهی از ما دارند، ولی به این سادگیها آنها را تحویل ما نمیدهند. باید پول خرج کرد. هنوز ما یک قِران برای گردآوری اسناد خارجی هزینه نکردهایم. میدانیم اسنادمان کجاها هستند. حتی در مالزی و هنگکنگ اسناد مرتبط با ایران نگهداری میشود. اما دسترسی به آنها مدیریت کلان و همت بلند میخواهد. نبود بودجه و وجود بوروکراسی پیچیده، دومشکل اساسی ما در دسترسی به اسناد است. اما با این حال، آن اسنادی که اولویتمان بوده، یعنی اسناد مربوط به پارلمان و مجلس را، یکبهیک پیدا میکنیم.
با چه رویکردی اسناد مربوط به مشروطه را طبقهبندی کردهاید؟ این موضوع را از این بابت عرض میکنم که هر دوره تاریخی قرائت خاص خودشان را از مشروطه داشتهاند. آیا شما در بررسی موارد، به شیوه تطبیقی به آرشیونگاری پرداختهاید؟ و در ضمن برای این کار بیشتر بهکدام آرشیوها رجوع کردهاید؟
تقسیمبندی اسنادی ما بهصورت دورهای است: دوره اول، دوم و سوم مجلس. در 32دوره مجلس و پارلمان و هفتدوره سنا، به لحاظ سیاسی، جریانهای چپ، ملی، تودهای، وابسته به دربار و سلطنتطلب، تولید سند کردهاند. سعی کردهایم در کتابها و مجلاتمان به صورت تحلیلی به این موضوعات بپردازیم و هیچ نگاه جانبدارانهای نداشتهایم. از همه این اسناد بهره بردهایم. اولویتمان این بوده که از هر سند و منبعی که به بازشناسی تاریخ پارلمان کشور کمک میکند، استفاده کنیم، حال میخواهد این اسناد برای فردی خاص، حزبی خاص یا یک جریان مذهبی باشد. هیچکدام برای ما تفاوتی نداشته است. هر سندی که بتواند از یک نکته تاریک تاریخی ابهامزدایی کند، مورد استفاده قرار میگیرد. درحقیقت اینجا ما کار یک تدارکاتچی را انجام میدهیم. فرآیندی شامل تعریف پروژه، حمایتهای مادی و معنوی، انتشار طرحهای پژوهشی و نظارت علمی. برخی برداشتهای فردی یا جمعی که از بعضی موثران و پیشروان تاریخ مشروطه وجود دارد، خارج از وظیفه ماست. این مسایل را باید به پژوهشگران محول کرد.
بهنظر شما در بحث تاریخنگاری مشروطه، چقدر به تاریخ مردمان عادی دوره مشروطه پرداخته شده است؟ آیا عموما تاریخنگاریها تنها به بررسی آرای روشنفکران و علمای آن دوره نپرداختهاند؟
میزان آگاهی و سواد کشور ما، در دورههای گذار، خیلی پایین بوده است. طبقه توده در سال1285 خورشیدی، در کشور ما، حدود یکدرصد باسواد داشته است. این یکدرصد چقدر میتوانسته از وقایعی که اتفاق افتاده است درک مناسبی داشته باشد؟ روشنفکرها چقدر موثر بودهاند؟ چقدر کتابهایشان مورد استفاده همان باسوادها بوده است؟ و چقدر کتابهایشان کاربردی بوده است؟ صدسال قبل از انقلاب فرانسه، مونتسکیو «روحالقوانین» را مینویسد، که عینا از مطالب آن کتاب وارد قانون اساسی فرانسه میشود، یا از کتاب «قرارداد اجتماعی» روسو. آنوقت ما رفتهایم از فرانسه قانون اساسی گرفتهایم. میتوانستیم از انگلیس بگیریم. حتی مهدیقلیخان هدایت هم در خاطراتش به این موضوع اشاره میکند. برای ابتدای کار، رفتیم تندترین و رادیکالترین قانون اساسی را اخذ کردیم. ژاپنیها تا پیش از سال1868 که آغاز انقلاب میجی بود، یعنی در دوره سلطنت ادوها، 30درصد و حتی به گمان برخی 40درصد باسواد داشتهاند. ما باید بتوانیم همه این مسایل را با هم تطبیق دهیم. طی مجلس اول تا سوم (دوره اول مشروطیت)، حدود 70، 80 نشریه وجود داشته، اما چقدر از آنها علمی و فاخر بوده است. یا بیاییم جلوتر. برای مثال دوره 20مجلس؛ سال1339 خورشیدی. هنوز 90درصد جامعه ما از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند. این موضوع در گزارش کاری دکتر علی امینیتقدیمی به مجلس در سال 1339به صراحت بیان شده است. قبول کنید که طبقه متوسط- طبقه بورژوای ملی- در کشور ما ضعیف بود. در ترکیه اینگونه نبود. امثال فروغی و میرزاحسین خان سپهسالار کم کار نکردند، اما چقدر با روسو و مونتسکیو، فاصله داشتند. ما هنوز به آن مهم دست نیافتهایم که بدانیم چرا با داشتن 110سال سابقه پارلمانی و با وجود اینکه از این بابت، در دنیا در زمره پیشروان تاسیس نهاد قانونگذاری هستیم، هنوز از این همه ضعف در حوزه کارکرد پارلمان رنج میبریم.
اولویتهای کاری شما در مرکز اسناد مجلس و در حوزه آرشیونگاری چیست؟
ما بر مبنای رسالتمان در مرکز، دستورالعمل مشخصی برای جمعآوری اسناد داریم. اولویت نخستمان در اینجا، فراهمآوری اسناد کتبی و غیرکتبی در حوزه پارلمان و مجلس و اطلاعرسانی درباره آنهاست. در ضمن، با توجه به تعامل و همکاری قوهمقننه با دیگر قوا، باوجود مستقلبودنش از آنها، برای تکمیل آرشیوهایمان، یعنی تکمیل دادههای تحقیقاتی و پژوهشیمان، ناگزیر از تهیه دیگر اسناد حکومتی و دولتی هم بودهایم. بنابراین با سازوکار تعریفشدهای سعی کردهایم به همه این آرشیوها نیز دسترسی پیدا کنیم. چه از طریق خرید و اهدا، چه از طریق اخذ تصویر و روگرفت.
آرشیو مجلس دقیقا چه تعداد سند دارد و چه کارهایی برای حفظ و نگهداریشان انجام دادهاید؟
مجموعه آرشیو مجلس، که شامل اسناد مجلس شورای ملی و مجلس سناست، از آغاز، یعنی از سال 1285، تا سال 1357، بالغ بر 12میلیونبرگ سند در اختیار دارد. خب بعد از انقلاب هم مجلس به حیات خودش ادامه داده و سند تولید کرده است. از این رو، ما در چهار، پنجسال گذشته برنامهریزی مدونی هم برای دسترسی به این اسناد - یعنی اسناد مربوط به تاریخ مجلس بعد از انقلاب- که حدود 9دوره را از سر گذرانده است، داشتهایم. از سال 1390، مرکز اسناد مجلس، عملا به عنوان بایگانی راکد مجلس هم شناخته شد، یعنی در چارت سازمانی مجلس وظیفه بایگانی راکد را هم برعهده گرفت. بهخصوص در پنجسال گذشته، برای تمام اموری که مربوط به آرشیو میشود، اعم از امحا، اولویت در نگهداری و مسایل دیگر، واحدهایی با حضور کارشناسانی که در این حوزه تخصص لازم را داشتهاند، تعریف شده است.
شما دقیقا از چه موقع بهعنوان مدیر مرکز مشغولبهکار شدید و در دوره شما چه فعالیتهایی اضافه بر آنچه تیم قبلی، به مدیریت آقای رسول جعفریان انجام دادهاند، صورت پذیرفته است؟
من از سال 79 وارد مجلس شدم و با مسوولیت دفتری آغازبهکار کردم. بعد در مرکز پژوهشهای مجلس فعالیت کردم. از سال 82 بهصورت رسمی به کتابخانه مجلس آمدم و بهعنوان کارشناس، کارم را در مرکز اسناد شروع کردم. در سال 87 از جانب آقای جعفریان یک مدت بهعنوان سرپرست مرکز، منصوب شدم و بعد هم مدیر مرکز شدم. تا پیش از سال87، ما در مرکز فقط پنج، ششکارشناس بودیم که همگی با فهرستنویسی اسناد، کارمان را شروع کرده بودیم. پس از آن، آقای جعفریان به من اختیار تام داد، اما گفت که تحولات عمدهای را از شما میخواهم. من نزدیک به یکماه مجموعه را آسیبشناسی کردم و پس از آن گزارش اولیهای را تنظیم کردم و تحویل ایشان دادم. اینکه برای مثال، چقدر سند داریم، چهتعداد از این سندها فهرستنویسی شده است، چهتعداد نیروی متخصص برای انجام کار داریم و... خب با شرایط آنوقت و روند پیشرفت کارها، ما بررسی کردیم که اینگونه، فقط فهرستنویسی اسناد 50سال زمان میبرد. یعنی بازدهی خیلی پایین بود. پس نیروهای بسیاری را جذب کردیم. طی دوسال، حدود 60نفر از کارشناسان و فارغالتحصیلان دانشگاهها، در اینجا مشغول بهکار شدند. به کمک این بچهها، حدود 4/5میلیون سند، یعنی تقریبا 80درصد اسناد مهم و با اهمیت مجلس و مشروطه، فهرستنویسی شد. بهموازات این کار، شورای سیاستگذاری اسناد را برای اولینبار راهاندازی کردیم؛ فرآیند خرید سند تا اینسال، در اینجا تعریف نشده بود. شاید سندی خریداری میشد، اما اولویت با خرید نسخ خطی بود. پس خرید اسناد مربوط به مجلس، مشروطه و تاریخ معاصر را آغاز کردیم. این شورا طی 5/5 سال - هر دوهفته یکبار - صدجلسه برای خرید و نظارت بر پژوهشهای تاریخی برگزار کرده، که ماحصل آن خرید 150مجموعه سند از اسناد نفیس است. از طرف دیگر، طرح پژوهشی را تعریف کردیم. تا پیش از سال 87، در اینجا تنها یک طرح پژوهشی تحت عنوان «اسناد روحانیت و مجلس» در چهارجلد، به ثمر رسیده بود. پس از آن، تا پایان بهار 93، حدود 65طرح پژوهشی تعریف کردیم که از این میان حدود 40طرح به اتمام رسیده و انتشار هم یافته است. در موضوع مشروطه و تاریخ مجلس، بحث تاریخ شفاهی را راهاندازی کردیم، که این واحد هر روز هم گستردهتر میشود. ماموریت اصلیمان در این واحد، مصاحبه با نمایندگان و کارکنان مجلس شورای ملی، سنا و شورای اسلامی است، تا در این حوزه به تولید سند برسیم. کار دیگرمان، برگزاری همایشهای تاریخ مجلس بود. امسال پنجمین همایش تاریخ مجلس را برگزار کردیم و در این همایشها تا به حال توانستهایم حدود 20دوره از حیات مجلس شورای ملی را پوشش دهیم. این همایشها هرسال با استقبال گستردهتری برگزار میشوند. مجموعهای از پژوهشگران، استادان و دانشجویان تاریخ، هرسال با ما همکاری میکنند. باوجود اینکه بودجه بسیار کمی را به این حوزه اختصاص دادهایم، همایش نیمروزه برگزار میشود، میهمان خارجی بسیار کمی دعوت میشود- آن هم فقط به عنوان سخنران- و در ضمن نیروی انسانی مستقلی هم برای بخش همایشها نداریم، امسال برای نخستینبار 205 چکیده مقاله برایمان فرستاده شد. درحالحاضر، مجموعه مقالات تا همایش سوم منتشر شده و مقالات همایش چهارم هم در آستانه انتشار است. از بابتی، خود مرکز مشغول تربیت پژوهشگرانی از میان دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای تاریخ، حقوق و علوم سیاسی است و به دلیل اینکه بودجهمان واقعا کم است، هنوز نتوانستهایم با کارشناسان دیگر حوزههای علوم انسانی در ارتباط باشیم. طی چهار، پنجسال گذشته، دو مجله علمی- تخصصی در حوزه پارلمان منتشر شدهاند. مجله «اسناد بهارستان» که فصلنامه علمی- ترویجی است و در حقیقت اولین مجله علمی «کتابخانه، موزه و مرکزاسنادمجلس»، نخستین مجله پارلمانی کشور و از اولین نشریههای پارلمانی منطقه است؛ و دیگری مجله «سند پژوهشی بهارستان» که اولین نشریه علمی -پژوهشی ما در حوزه اسناد است. طرح دیگرمان، استخراج تاریخچه پارلمانهای دیگر کشورهای دنیاست. کشورهای دیگر، 20، 30سال قبل به این موضوع پرداخته بودند. در حال حاضر، ما 40پارلمان دنیا را براساس یک دستورالعمل پیگیری میکنیم و با خودشان در مکاتبه هستیم. امیدوارم بتوانیم ماحصل این کار را سال آینده در اختیار محققان و نمایندگان، قرار دهیم. در ضمن، نگاهی هم به اسناد خارجی در حوزه مجلس انداختهایم و 300هزاربرگ از اسناد مربوط به تاریخ مجلس و تاریخ معاصر از آمریکا و انگلیس روگرفت داشتهایم.
دستکم بخش مهمی از تاریخنگاری مشروطه نیازمند دسترسی به آرشیوهای مسکو، تفلیس، دهلی، استانبول و بهخصوص قاهره است. آیا تلاشی برای بهدستآوردن آن آرشیوها توسط شما انجام شده است؟
برای آرشیوهای خارجی برنامهریزی کردهایم. تفاهمنامهای با ترکها امضا کردهایم و در مهرماه در آنکارا و استانبول نمایشگاه برگزار خواهیم کرد. برای همین یکسالتمام، وقت گذاشتیم. روسها هم اسناد قابلتوجهی از ما دارند، ولی به این سادگیها آنها را تحویل ما نمیدهند. باید پول خرج کرد. هنوز ما یک قِران برای گردآوری اسناد خارجی هزینه نکردهایم. میدانیم اسنادمان کجاها هستند. حتی در مالزی و هنگکنگ اسناد مرتبط با ایران نگهداری میشود. اما دسترسی به آنها مدیریت کلان و همت بلند میخواهد. نبود بودجه و وجود بوروکراسی پیچیده، دومشکل اساسی ما در دسترسی به اسناد است. اما با این حال، آن اسنادی که اولویتمان بوده، یعنی اسناد مربوط به پارلمان و مجلس را، یکبهیک پیدا میکنیم.
با چه رویکردی اسناد مربوط به مشروطه را طبقهبندی کردهاید؟ این موضوع را از این بابت عرض میکنم که هر دوره تاریخی قرائت خاص خودشان را از مشروطه داشتهاند. آیا شما در بررسی موارد، به شیوه تطبیقی به آرشیونگاری پرداختهاید؟ و در ضمن برای این کار بیشتر بهکدام آرشیوها رجوع کردهاید؟
تقسیمبندی اسنادی ما بهصورت دورهای است: دوره اول، دوم و سوم مجلس. در 32دوره مجلس و پارلمان و هفتدوره سنا، به لحاظ سیاسی، جریانهای چپ، ملی، تودهای، وابسته به دربار و سلطنتطلب، تولید سند کردهاند. سعی کردهایم در کتابها و مجلاتمان به صورت تحلیلی به این موضوعات بپردازیم و هیچ نگاه جانبدارانهای نداشتهایم. از همه این اسناد بهره بردهایم. اولویتمان این بوده که از هر سند و منبعی که به بازشناسی تاریخ پارلمان کشور کمک میکند، استفاده کنیم، حال میخواهد این اسناد برای فردی خاص، حزبی خاص یا یک جریان مذهبی باشد. هیچکدام برای ما تفاوتی نداشته است. هر سندی که بتواند از یک نکته تاریک تاریخی ابهامزدایی کند، مورد استفاده قرار میگیرد. درحقیقت اینجا ما کار یک تدارکاتچی را انجام میدهیم. فرآیندی شامل تعریف پروژه، حمایتهای مادی و معنوی، انتشار طرحهای پژوهشی و نظارت علمی. برخی برداشتهای فردی یا جمعی که از بعضی موثران و پیشروان تاریخ مشروطه وجود دارد، خارج از وظیفه ماست. این مسایل را باید به پژوهشگران محول کرد.
بهنظر شما در بحث تاریخنگاری مشروطه، چقدر به تاریخ مردمان عادی دوره مشروطه پرداخته شده است؟ آیا عموما تاریخنگاریها تنها به بررسی آرای روشنفکران و علمای آن دوره نپرداختهاند؟
میزان آگاهی و سواد کشور ما، در دورههای گذار، خیلی پایین بوده است. طبقه توده در سال1285 خورشیدی، در کشور ما، حدود یکدرصد باسواد داشته است. این یکدرصد چقدر میتوانسته از وقایعی که اتفاق افتاده است درک مناسبی داشته باشد؟ روشنفکرها چقدر موثر بودهاند؟ چقدر کتابهایشان مورد استفاده همان باسوادها بوده است؟ و چقدر کتابهایشان کاربردی بوده است؟ صدسال قبل از انقلاب فرانسه، مونتسکیو «روحالقوانین» را مینویسد، که عینا از مطالب آن کتاب وارد قانون اساسی فرانسه میشود، یا از کتاب «قرارداد اجتماعی» روسو. آنوقت ما رفتهایم از فرانسه قانون اساسی گرفتهایم. میتوانستیم از انگلیس بگیریم. حتی مهدیقلیخان هدایت هم در خاطراتش به این موضوع اشاره میکند. برای ابتدای کار، رفتیم تندترین و رادیکالترین قانون اساسی را اخذ کردیم. ژاپنیها تا پیش از سال1868 که آغاز انقلاب میجی بود، یعنی در دوره سلطنت ادوها، 30درصد و حتی به گمان برخی 40درصد باسواد داشتهاند. ما باید بتوانیم همه این مسایل را با هم تطبیق دهیم. طی مجلس اول تا سوم (دوره اول مشروطیت)، حدود 70، 80 نشریه وجود داشته، اما چقدر از آنها علمی و فاخر بوده است. یا بیاییم جلوتر. برای مثال دوره 20مجلس؛ سال1339 خورشیدی. هنوز 90درصد جامعه ما از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند. این موضوع در گزارش کاری دکتر علی امینیتقدیمی به مجلس در سال 1339به صراحت بیان شده است. قبول کنید که طبقه متوسط- طبقه بورژوای ملی- در کشور ما ضعیف بود. در ترکیه اینگونه نبود. امثال فروغی و میرزاحسین خان سپهسالار کم کار نکردند، اما چقدر با روسو و مونتسکیو، فاصله داشتند. ما هنوز به آن مهم دست نیافتهایم که بدانیم چرا با داشتن 110سال سابقه پارلمانی و با وجود اینکه از این بابت، در دنیا در زمره پیشروان تاسیس نهاد قانونگذاری هستیم، هنوز از این همه ضعف در حوزه کارکرد پارلمان رنج میبریم.
بیتردید آرشیو مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی بهلحاظ تعداد اوراق و اسناد و نسخخطی موجود، بزرگترین منبع برای کندوکاو در تاریخ معاصر و مشخصا تاریخنگاری مشروطه است. قرار بود با علی ططری؛ مدیر مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و فرزند حاج اسماعیل ططری، نماینده فقید مردم کرمانشاه در ادوار چهارم و ششم مجلس، گفتوگویی داشته باشیم صرفا راجع به کارهایی که در مرکز اسناد مجلس، در حوزه تاریخنگاری مشروطه صورت پذیرفته است، اما پیشازآن، به ناگزیر از او، از چندوچون کلیت فعالیتهای مرکز اسناد مجلس پرسیدیم. آفتاب سر ظهر میدان بهارستان - محل ساختمان مرکز اسناد مجلس - و رد تاریخ معاصرش، فقط خط کهنگی به چشمها میانداخت. چالهوچولههای خیابان و فرسودگی خانهها و ساختمانها و مغازههای اینسر و آنگوشه میدان، انگار بهقدر کافی تحتاللفظی بودند.
اولویتهای کاری شما در مرکز اسناد مجلس و در حوزه آرشیونگاری چیست؟
ما بر مبنای رسالتمان در مرکز، دستورالعمل مشخصی برای جمعآوری اسناد داریم. اولویت نخستمان در اینجا، فراهمآوری اسناد کتبی و غیرکتبی در حوزه پارلمان و مجلس و اطلاعرسانی درباره آنهاست. در ضمن، با توجه به تعامل و همکاری قوهمقننه با دیگر قوا، باوجود مستقلبودنش از آنها، برای تکمیل آرشیوهایمان، یعنی تکمیل دادههای تحقیقاتی و پژوهشیمان، ناگزیر از تهیه دیگر اسناد حکومتی و دولتی هم بودهایم. بنابراین با سازوکار تعریفشدهای سعی کردهایم به همه این آرشیوها نیز دسترسی پیدا کنیم. چه از طریق خرید و اهدا، چه از طریق اخذ تصویر و روگرفت.
آرشیو مجلس دقیقا چه تعداد سند دارد و چه کارهایی برای حفظ و نگهداریشان انجام دادهاید؟
مجموعه آرشیو مجلس، که شامل اسناد مجلس شورای ملی و مجلس سناست، از آغاز، یعنی از سال 1285، تا سال 1357، بالغ بر 12میلیونبرگ سند در اختیار دارد. خب بعد از انقلاب هم مجلس به حیات خودش ادامه داده و سند تولید کرده است. از این رو، ما در چهار، پنجسال گذشته برنامهریزی مدونی هم برای دسترسی به این اسناد - یعنی اسناد مربوط به تاریخ مجلس بعد از انقلاب- که حدود 9دوره را از سر گذرانده است، داشتهایم. از سال 1390، مرکز اسناد مجلس، عملا به عنوان بایگانی راکد مجلس هم شناخته شد، یعنی در چارت سازمانی مجلس وظیفه بایگانی راکد را هم برعهده گرفت. بهخصوص در پنجسال گذشته، برای تمام اموری که مربوط به آرشیو میشود، اعم از امحا، اولویت در نگهداری و مسایل دیگر، واحدهایی با حضور کارشناسانی که در این حوزه تخصص لازم را داشتهاند، تعریف شده است.
شما دقیقا از چه موقع بهعنوان مدیر مرکز مشغولبهکار شدید و در دوره شما چه فعالیتهایی اضافه بر آنچه تیم قبلی، به مدیریت آقای رسول جعفریان انجام دادهاند، صورت پذیرفته است؟
من از سال 79 وارد مجلس شدم و با مسوولیت دفتری آغازبهکار کردم. بعد در مرکز پژوهشهای مجلس فعالیت کردم. از سال 82 بهصورت رسمی به کتابخانه مجلس آمدم و بهعنوان کارشناس، کارم را در مرکز اسناد شروع کردم. در سال 87 از جانب آقای جعفریان یک مدت بهعنوان سرپرست مرکز، منصوب شدم و بعد هم مدیر مرکز شدم. تا پیش از سال87، ما در مرکز فقط پنج، ششکارشناس بودیم که همگی با فهرستنویسی اسناد، کارمان را شروع کرده بودیم. پس از آن، آقای جعفریان به من اختیار تام داد، اما گفت که تحولات عمدهای را از شما میخواهم. من نزدیک به یکماه مجموعه را آسیبشناسی کردم و پس از آن گزارش اولیهای را تنظیم کردم و تحویل ایشان دادم. اینکه برای مثال، چقدر سند داریم، چهتعداد از این سندها فهرستنویسی شده است، چهتعداد نیروی متخصص برای انجام کار داریم و... خب با شرایط آنوقت و روند پیشرفت کارها، ما بررسی کردیم که اینگونه، فقط فهرستنویسی اسناد 50سال زمان میبرد. یعنی بازدهی خیلی پایین بود. پس نیروهای بسیاری را جذب کردیم. طی دوسال، حدود 60نفر از کارشناسان و فارغالتحصیلان دانشگاهها، در اینجا مشغول بهکار شدند. به کمک این بچهها، حدود 4/5میلیون سند، یعنی تقریبا 80درصد اسناد مهم و با اهمیت مجلس و مشروطه، فهرستنویسی شد. بهموازات این کار، شورای سیاستگذاری اسناد را برای اولینبار راهاندازی کردیم؛ فرآیند خرید سند تا اینسال، در اینجا تعریف نشده بود. شاید سندی خریداری میشد، اما اولویت با خرید نسخ خطی بود. پس خرید اسناد مربوط به مجلس، مشروطه و تاریخ معاصر را آغاز کردیم. این شورا طی 5/5 سال - هر دوهفته یکبار - صدجلسه برای خرید و نظارت بر پژوهشهای تاریخی برگزار کرده، که ماحصل آن خرید 150مجموعه سند از اسناد نفیس است. از طرف دیگر، طرح پژوهشی را تعریف کردیم. تا پیش از سال 87، در اینجا تنها یک طرح پژوهشی تحت عنوان «اسناد روحانیت و مجلس» در چهارجلد، به ثمر رسیده بود. پس از آن، تا پایان بهار 93، حدود 65طرح پژوهشی تعریف کردیم که از این میان حدود 40طرح به اتمام رسیده و انتشار هم یافته است. در موضوع مشروطه و تاریخ مجلس، بحث تاریخ شفاهی را راهاندازی کردیم، که این واحد هر روز هم گستردهتر میشود. ماموریت اصلیمان در این واحد، مصاحبه با نمایندگان و کارکنان مجلس شورای ملی، سنا و شورای اسلامی است، تا در این حوزه به تولید سند برسیم. کار دیگرمان، برگزاری همایشهای تاریخ مجلس بود. امسال پنجمین همایش تاریخ مجلس را برگزار کردیم و در این همایشها تا به حال توانستهایم حدود 20دوره از حیات مجلس شورای ملی را پوشش دهیم. این همایشها هرسال با استقبال گستردهتری برگزار میشوند. مجموعهای از پژوهشگران، استادان و دانشجویان تاریخ، هرسال با ما همکاری میکنند. باوجود اینکه بودجه بسیار کمی را به این حوزه اختصاص دادهایم، همایش نیمروزه برگزار میشود، میهمان خارجی بسیار کمی دعوت میشود- آن هم فقط به عنوان سخنران- و در ضمن نیروی انسانی مستقلی هم برای بخش همایشها نداریم، امسال برای نخستینبار 205 چکیده مقاله برایمان فرستاده شد. درحالحاضر، مجموعه مقالات تا همایش سوم منتشر شده و مقالات همایش چهارم هم در آستانه انتشار است. از بابتی، خود مرکز مشغول تربیت پژوهشگرانی از میان دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای تاریخ، حقوق و علوم سیاسی است و به دلیل اینکه بودجهمان واقعا کم است، هنوز نتوانستهایم با کارشناسان دیگر حوزههای علوم انسانی در ارتباط باشیم. طی چهار، پنجسال گذشته، دو مجله علمی- تخصصی در حوزه پارلمان منتشر شدهاند. مجله «اسناد بهارستان» که فصلنامه علمی- ترویجی است و در حقیقت اولین مجله علمی «کتابخانه، موزه و مرکزاسنادمجلس»، نخستین مجله پارلمانی کشور و از اولین نشریههای پارلمانی منطقه است؛ و دیگری مجله «سند پژوهشی بهارستان» که اولین نشریه علمی -پژوهشی ما در حوزه اسناد است. طرح دیگرمان، استخراج تاریخچه پارلمانهای دیگر کشورهای دنیاست. کشورهای دیگر، 20، 30سال قبل به این موضوع پرداخته بودند. در حال حاضر، ما 40پارلمان دنیا را براساس یک دستورالعمل پیگیری میکنیم و با خودشان در مکاتبه هستیم. امیدوارم بتوانیم ماحصل این کار را سال آینده در اختیار محققان و نمایندگان، قرار دهیم. در ضمن، نگاهی هم به اسناد خارجی در حوزه مجلس انداختهایم و 300هزاربرگ از اسناد مربوط به تاریخ مجلس و تاریخ معاصر از آمریکا و انگلیس روگرفت داشتهایم.
دستکم بخش مهمی از تاریخنگاری مشروطه نیازمند دسترسی به آرشیوهای مسکو، تفلیس، دهلی، استانبول و بهخصوص قاهره است. آیا تلاشی برای بهدستآوردن آن آرشیوها توسط شما انجام شده است؟
برای آرشیوهای خارجی برنامهریزی کردهایم. تفاهمنامهای با ترکها امضا کردهایم و در مهرماه در آنکارا و استانبول نمایشگاه برگزار خواهیم کرد. برای همین یکسالتمام، وقت گذاشتیم. روسها هم اسناد قابلتوجهی از ما دارند، ولی به این سادگیها آنها را تحویل ما نمیدهند. باید پول خرج کرد. هنوز ما یک قِران برای گردآوری اسناد خارجی هزینه نکردهایم. میدانیم اسنادمان کجاها هستند. حتی در مالزی و هنگکنگ اسناد مرتبط با ایران نگهداری میشود. اما دسترسی به آنها مدیریت کلان و همت بلند میخواهد. نبود بودجه و وجود بوروکراسی پیچیده، دومشکل اساسی ما در دسترسی به اسناد است. اما با این حال، آن اسنادی که اولویتمان بوده، یعنی اسناد مربوط به پارلمان و مجلس را، یکبهیک پیدا میکنیم.
با چه رویکردی اسناد مربوط به مشروطه را طبقهبندی کردهاید؟ این موضوع را از این بابت عرض میکنم که هر دوره تاریخی قرائت خاص خودشان را از مشروطه داشتهاند. آیا شما در بررسی موارد، به شیوه تطبیقی به آرشیونگاری پرداختهاید؟ و در ضمن برای این کار بیشتر بهکدام آرشیوها رجوع کردهاید؟
تقسیمبندی اسنادی ما بهصورت دورهای است: دوره اول، دوم و سوم مجلس. در 32دوره مجلس و پارلمان و هفتدوره سنا، به لحاظ سیاسی، جریانهای چپ، ملی، تودهای، وابسته به دربار و سلطنتطلب، تولید سند کردهاند. سعی کردهایم در کتابها و مجلاتمان به صورت تحلیلی به این موضوعات بپردازیم و هیچ نگاه جانبدارانهای نداشتهایم. از همه این اسناد بهره بردهایم. اولویتمان این بوده که از هر سند و منبعی که به بازشناسی تاریخ پارلمان کشور کمک میکند، استفاده کنیم، حال میخواهد این اسناد برای فردی خاص، حزبی خاص یا یک جریان مذهبی باشد. هیچکدام برای ما تفاوتی نداشته است. هر سندی که بتواند از یک نکته تاریک تاریخی ابهامزدایی کند، مورد استفاده قرار میگیرد. درحقیقت اینجا ما کار یک تدارکاتچی را انجام میدهیم. فرآیندی شامل تعریف پروژه، حمایتهای مادی و معنوی، انتشار طرحهای پژوهشی و نظارت علمی. برخی برداشتهای فردی یا جمعی که از بعضی موثران و پیشروان تاریخ مشروطه وجود دارد، خارج از وظیفه ماست. این مسایل را باید به پژوهشگران محول کرد.
بهنظر شما در بحث تاریخنگاری مشروطه، چقدر به تاریخ مردمان عادی دوره مشروطه پرداخته شده است؟ آیا عموما تاریخنگاریها تنها به بررسی آرای روشنفکران و علمای آن دوره نپرداختهاند؟
میزان آگاهی و سواد کشور ما، در دورههای گذار، خیلی پایین بوده است. طبقه توده در سال1285 خورشیدی، در کشور ما، حدود یکدرصد باسواد داشته است. این یکدرصد چقدر میتوانسته از وقایعی که اتفاق افتاده است درک مناسبی داشته باشد؟ روشنفکرها چقدر موثر بودهاند؟ چقدر کتابهایشان مورد استفاده همان باسوادها بوده است؟ و چقدر کتابهایشان کاربردی بوده است؟ صدسال قبل از انقلاب فرانسه، مونتسکیو «روحالقوانین» را مینویسد، که عینا از مطالب آن کتاب وارد قانون اساسی فرانسه میشود، یا از کتاب «قرارداد اجتماعی» روسو. آنوقت ما رفتهایم از فرانسه قانون اساسی گرفتهایم. میتوانستیم از انگلیس بگیریم. حتی مهدیقلیخان هدایت هم در خاطراتش به این موضوع اشاره میکند. برای ابتدای کار، رفتیم تندترین و رادیکالترین قانون اساسی را اخذ کردیم. ژاپنیها تا پیش از سال1868 که آغاز انقلاب میجی بود، یعنی در دوره سلطنت ادوها، 30درصد و حتی به گمان برخی 40درصد باسواد داشتهاند. ما باید بتوانیم همه این مسایل را با هم تطبیق دهیم. طی مجلس اول تا سوم (دوره اول مشروطیت)، حدود 70، 80 نشریه وجود داشته، اما چقدر از آنها علمی و فاخر بوده است. یا بیاییم جلوتر. برای مثال دوره 20مجلس؛ سال1339 خورشیدی. هنوز 90درصد جامعه ما از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند. این موضوع در گزارش کاری دکتر علی امینیتقدیمی به مجلس در سال 1339به صراحت بیان شده است. قبول کنید که طبقه متوسط- طبقه بورژوای ملی- در کشور ما ضعیف بود. در ترکیه اینگونه نبود. امثال فروغی و میرزاحسین خان سپهسالار کم کار نکردند، اما چقدر با روسو و مونتسکیو، فاصله داشتند. ما هنوز به آن مهم دست نیافتهایم که بدانیم چرا با داشتن 110سال سابقه پارلمانی و با وجود اینکه از این بابت، در دنیا در زمره پیشروان تاسیس نهاد قانونگذاری هستیم، هنوز از این همه ضعف در حوزه کارکرد پارلمان رنج میبریم.
اولویتهای کاری شما در مرکز اسناد مجلس و در حوزه آرشیونگاری چیست؟
ما بر مبنای رسالتمان در مرکز، دستورالعمل مشخصی برای جمعآوری اسناد داریم. اولویت نخستمان در اینجا، فراهمآوری اسناد کتبی و غیرکتبی در حوزه پارلمان و مجلس و اطلاعرسانی درباره آنهاست. در ضمن، با توجه به تعامل و همکاری قوهمقننه با دیگر قوا، باوجود مستقلبودنش از آنها، برای تکمیل آرشیوهایمان، یعنی تکمیل دادههای تحقیقاتی و پژوهشیمان، ناگزیر از تهیه دیگر اسناد حکومتی و دولتی هم بودهایم. بنابراین با سازوکار تعریفشدهای سعی کردهایم به همه این آرشیوها نیز دسترسی پیدا کنیم. چه از طریق خرید و اهدا، چه از طریق اخذ تصویر و روگرفت.
آرشیو مجلس دقیقا چه تعداد سند دارد و چه کارهایی برای حفظ و نگهداریشان انجام دادهاید؟
مجموعه آرشیو مجلس، که شامل اسناد مجلس شورای ملی و مجلس سناست، از آغاز، یعنی از سال 1285، تا سال 1357، بالغ بر 12میلیونبرگ سند در اختیار دارد. خب بعد از انقلاب هم مجلس به حیات خودش ادامه داده و سند تولید کرده است. از این رو، ما در چهار، پنجسال گذشته برنامهریزی مدونی هم برای دسترسی به این اسناد - یعنی اسناد مربوط به تاریخ مجلس بعد از انقلاب- که حدود 9دوره را از سر گذرانده است، داشتهایم. از سال 1390، مرکز اسناد مجلس، عملا به عنوان بایگانی راکد مجلس هم شناخته شد، یعنی در چارت سازمانی مجلس وظیفه بایگانی راکد را هم برعهده گرفت. بهخصوص در پنجسال گذشته، برای تمام اموری که مربوط به آرشیو میشود، اعم از امحا، اولویت در نگهداری و مسایل دیگر، واحدهایی با حضور کارشناسانی که در این حوزه تخصص لازم را داشتهاند، تعریف شده است.
شما دقیقا از چه موقع بهعنوان مدیر مرکز مشغولبهکار شدید و در دوره شما چه فعالیتهایی اضافه بر آنچه تیم قبلی، به مدیریت آقای رسول جعفریان انجام دادهاند، صورت پذیرفته است؟
من از سال 79 وارد مجلس شدم و با مسوولیت دفتری آغازبهکار کردم. بعد در مرکز پژوهشهای مجلس فعالیت کردم. از سال 82 بهصورت رسمی به کتابخانه مجلس آمدم و بهعنوان کارشناس، کارم را در مرکز اسناد شروع کردم. در سال 87 از جانب آقای جعفریان یک مدت بهعنوان سرپرست مرکز، منصوب شدم و بعد هم مدیر مرکز شدم. تا پیش از سال87، ما در مرکز فقط پنج، ششکارشناس بودیم که همگی با فهرستنویسی اسناد، کارمان را شروع کرده بودیم. پس از آن، آقای جعفریان به من اختیار تام داد، اما گفت که تحولات عمدهای را از شما میخواهم. من نزدیک به یکماه مجموعه را آسیبشناسی کردم و پس از آن گزارش اولیهای را تنظیم کردم و تحویل ایشان دادم. اینکه برای مثال، چقدر سند داریم، چهتعداد از این سندها فهرستنویسی شده است، چهتعداد نیروی متخصص برای انجام کار داریم و... خب با شرایط آنوقت و روند پیشرفت کارها، ما بررسی کردیم که اینگونه، فقط فهرستنویسی اسناد 50سال زمان میبرد. یعنی بازدهی خیلی پایین بود. پس نیروهای بسیاری را جذب کردیم. طی دوسال، حدود 60نفر از کارشناسان و فارغالتحصیلان دانشگاهها، در اینجا مشغول بهکار شدند. به کمک این بچهها، حدود 4/5میلیون سند، یعنی تقریبا 80درصد اسناد مهم و با اهمیت مجلس و مشروطه، فهرستنویسی شد. بهموازات این کار، شورای سیاستگذاری اسناد را برای اولینبار راهاندازی کردیم؛ فرآیند خرید سند تا اینسال، در اینجا تعریف نشده بود. شاید سندی خریداری میشد، اما اولویت با خرید نسخ خطی بود. پس خرید اسناد مربوط به مجلس، مشروطه و تاریخ معاصر را آغاز کردیم. این شورا طی 5/5 سال - هر دوهفته یکبار - صدجلسه برای خرید و نظارت بر پژوهشهای تاریخی برگزار کرده، که ماحصل آن خرید 150مجموعه سند از اسناد نفیس است. از طرف دیگر، طرح پژوهشی را تعریف کردیم. تا پیش از سال 87، در اینجا تنها یک طرح پژوهشی تحت عنوان «اسناد روحانیت و مجلس» در چهارجلد، به ثمر رسیده بود. پس از آن، تا پایان بهار 93، حدود 65طرح پژوهشی تعریف کردیم که از این میان حدود 40طرح به اتمام رسیده و انتشار هم یافته است. در موضوع مشروطه و تاریخ مجلس، بحث تاریخ شفاهی را راهاندازی کردیم، که این واحد هر روز هم گستردهتر میشود. ماموریت اصلیمان در این واحد، مصاحبه با نمایندگان و کارکنان مجلس شورای ملی، سنا و شورای اسلامی است، تا در این حوزه به تولید سند برسیم. کار دیگرمان، برگزاری همایشهای تاریخ مجلس بود. امسال پنجمین همایش تاریخ مجلس را برگزار کردیم و در این همایشها تا به حال توانستهایم حدود 20دوره از حیات مجلس شورای ملی را پوشش دهیم. این همایشها هرسال با استقبال گستردهتری برگزار میشوند. مجموعهای از پژوهشگران، استادان و دانشجویان تاریخ، هرسال با ما همکاری میکنند. باوجود اینکه بودجه بسیار کمی را به این حوزه اختصاص دادهایم، همایش نیمروزه برگزار میشود، میهمان خارجی بسیار کمی دعوت میشود- آن هم فقط به عنوان سخنران- و در ضمن نیروی انسانی مستقلی هم برای بخش همایشها نداریم، امسال برای نخستینبار 205 چکیده مقاله برایمان فرستاده شد. درحالحاضر، مجموعه مقالات تا همایش سوم منتشر شده و مقالات همایش چهارم هم در آستانه انتشار است. از بابتی، خود مرکز مشغول تربیت پژوهشگرانی از میان دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای تاریخ، حقوق و علوم سیاسی است و به دلیل اینکه بودجهمان واقعا کم است، هنوز نتوانستهایم با کارشناسان دیگر حوزههای علوم انسانی در ارتباط باشیم. طی چهار، پنجسال گذشته، دو مجله علمی- تخصصی در حوزه پارلمان منتشر شدهاند. مجله «اسناد بهارستان» که فصلنامه علمی- ترویجی است و در حقیقت اولین مجله علمی «کتابخانه، موزه و مرکزاسنادمجلس»، نخستین مجله پارلمانی کشور و از اولین نشریههای پارلمانی منطقه است؛ و دیگری مجله «سند پژوهشی بهارستان» که اولین نشریه علمی -پژوهشی ما در حوزه اسناد است. طرح دیگرمان، استخراج تاریخچه پارلمانهای دیگر کشورهای دنیاست. کشورهای دیگر، 20، 30سال قبل به این موضوع پرداخته بودند. در حال حاضر، ما 40پارلمان دنیا را براساس یک دستورالعمل پیگیری میکنیم و با خودشان در مکاتبه هستیم. امیدوارم بتوانیم ماحصل این کار را سال آینده در اختیار محققان و نمایندگان، قرار دهیم. در ضمن، نگاهی هم به اسناد خارجی در حوزه مجلس انداختهایم و 300هزاربرگ از اسناد مربوط به تاریخ مجلس و تاریخ معاصر از آمریکا و انگلیس روگرفت داشتهایم.
دستکم بخش مهمی از تاریخنگاری مشروطه نیازمند دسترسی به آرشیوهای مسکو، تفلیس، دهلی، استانبول و بهخصوص قاهره است. آیا تلاشی برای بهدستآوردن آن آرشیوها توسط شما انجام شده است؟
برای آرشیوهای خارجی برنامهریزی کردهایم. تفاهمنامهای با ترکها امضا کردهایم و در مهرماه در آنکارا و استانبول نمایشگاه برگزار خواهیم کرد. برای همین یکسالتمام، وقت گذاشتیم. روسها هم اسناد قابلتوجهی از ما دارند، ولی به این سادگیها آنها را تحویل ما نمیدهند. باید پول خرج کرد. هنوز ما یک قِران برای گردآوری اسناد خارجی هزینه نکردهایم. میدانیم اسنادمان کجاها هستند. حتی در مالزی و هنگکنگ اسناد مرتبط با ایران نگهداری میشود. اما دسترسی به آنها مدیریت کلان و همت بلند میخواهد. نبود بودجه و وجود بوروکراسی پیچیده، دومشکل اساسی ما در دسترسی به اسناد است. اما با این حال، آن اسنادی که اولویتمان بوده، یعنی اسناد مربوط به پارلمان و مجلس را، یکبهیک پیدا میکنیم.
با چه رویکردی اسناد مربوط به مشروطه را طبقهبندی کردهاید؟ این موضوع را از این بابت عرض میکنم که هر دوره تاریخی قرائت خاص خودشان را از مشروطه داشتهاند. آیا شما در بررسی موارد، به شیوه تطبیقی به آرشیونگاری پرداختهاید؟ و در ضمن برای این کار بیشتر بهکدام آرشیوها رجوع کردهاید؟
تقسیمبندی اسنادی ما بهصورت دورهای است: دوره اول، دوم و سوم مجلس. در 32دوره مجلس و پارلمان و هفتدوره سنا، به لحاظ سیاسی، جریانهای چپ، ملی، تودهای، وابسته به دربار و سلطنتطلب، تولید سند کردهاند. سعی کردهایم در کتابها و مجلاتمان به صورت تحلیلی به این موضوعات بپردازیم و هیچ نگاه جانبدارانهای نداشتهایم. از همه این اسناد بهره بردهایم. اولویتمان این بوده که از هر سند و منبعی که به بازشناسی تاریخ پارلمان کشور کمک میکند، استفاده کنیم، حال میخواهد این اسناد برای فردی خاص، حزبی خاص یا یک جریان مذهبی باشد. هیچکدام برای ما تفاوتی نداشته است. هر سندی که بتواند از یک نکته تاریک تاریخی ابهامزدایی کند، مورد استفاده قرار میگیرد. درحقیقت اینجا ما کار یک تدارکاتچی را انجام میدهیم. فرآیندی شامل تعریف پروژه، حمایتهای مادی و معنوی، انتشار طرحهای پژوهشی و نظارت علمی. برخی برداشتهای فردی یا جمعی که از بعضی موثران و پیشروان تاریخ مشروطه وجود دارد، خارج از وظیفه ماست. این مسایل را باید به پژوهشگران محول کرد.
بهنظر شما در بحث تاریخنگاری مشروطه، چقدر به تاریخ مردمان عادی دوره مشروطه پرداخته شده است؟ آیا عموما تاریخنگاریها تنها به بررسی آرای روشنفکران و علمای آن دوره نپرداختهاند؟
میزان آگاهی و سواد کشور ما، در دورههای گذار، خیلی پایین بوده است. طبقه توده در سال1285 خورشیدی، در کشور ما، حدود یکدرصد باسواد داشته است. این یکدرصد چقدر میتوانسته از وقایعی که اتفاق افتاده است درک مناسبی داشته باشد؟ روشنفکرها چقدر موثر بودهاند؟ چقدر کتابهایشان مورد استفاده همان باسوادها بوده است؟ و چقدر کتابهایشان کاربردی بوده است؟ صدسال قبل از انقلاب فرانسه، مونتسکیو «روحالقوانین» را مینویسد، که عینا از مطالب آن کتاب وارد قانون اساسی فرانسه میشود، یا از کتاب «قرارداد اجتماعی» روسو. آنوقت ما رفتهایم از فرانسه قانون اساسی گرفتهایم. میتوانستیم از انگلیس بگیریم. حتی مهدیقلیخان هدایت هم در خاطراتش به این موضوع اشاره میکند. برای ابتدای کار، رفتیم تندترین و رادیکالترین قانون اساسی را اخذ کردیم. ژاپنیها تا پیش از سال1868 که آغاز انقلاب میجی بود، یعنی در دوره سلطنت ادوها، 30درصد و حتی به گمان برخی 40درصد باسواد داشتهاند. ما باید بتوانیم همه این مسایل را با هم تطبیق دهیم. طی مجلس اول تا سوم (دوره اول مشروطیت)، حدود 70، 80 نشریه وجود داشته، اما چقدر از آنها علمی و فاخر بوده است. یا بیاییم جلوتر. برای مثال دوره 20مجلس؛ سال1339 خورشیدی. هنوز 90درصد جامعه ما از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند. این موضوع در گزارش کاری دکتر علی امینیتقدیمی به مجلس در سال 1339به صراحت بیان شده است. قبول کنید که طبقه متوسط- طبقه بورژوای ملی- در کشور ما ضعیف بود. در ترکیه اینگونه نبود. امثال فروغی و میرزاحسین خان سپهسالار کم کار نکردند، اما چقدر با روسو و مونتسکیو، فاصله داشتند. ما هنوز به آن مهم دست نیافتهایم که بدانیم چرا با داشتن 110سال سابقه پارلمانی و با وجود اینکه از این بابت، در دنیا در زمره پیشروان تاسیس نهاد قانونگذاری هستیم، هنوز از این همه ضعف در حوزه کارکرد پارلمان رنج میبریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.