تاریخنگاری چپ با نگاهی به کتاب «جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی»
تاریخنگاری ایدئولوژیک و مصایب آن
علی سالم
شبح انقلاب در آسمان ایران
«تاریخ جوامع تاکنونموجود، تاریخ مبارزه طبقاتی بوده است.» کمی پس از نگارش این جملات در اواسط قرن نوزدهم، شبح کمونیسم در سراسر اروپا به گشتوگذار درآمد و طبقه کارگر در این قاره در آستانه انقلاب و براندازی نظامهای کهن قرار گرفت، نظم جهانی نوینی در حال شکلگیری بود. صدور سرمایهداری از اروپا به دیگر نقاط جهان آغاز شده بود و رشد سرمایه در این دوران باید از قاره اروپا و آبهای اطراف میگذشت و برای دستیابی به بازارهای مصرف جدید، گردشی جهانی پیدا میکرد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود و بهزودی دستخوش تحولات اجتماعی عظیمی شد. در قرن نوزدهم و بعد از جنگهای ایران و روس ساختارهای تجاری و کشاورزی کشور دچار فروپاشی شد و فقر عمومی و دوران سیاهی را برای عامه مردم رقم زد. قبل از آن، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم از مدل اقتصادی «استبداد آسیایی» پیروی میکرد. استبداد ناصری اجازه هرگونه انباشت سرمایه و رشد بورژوازی را متوقف کرده بود و ایران بهجز چند کالای محدود همانند ابریشم، تنباکو، تریاک و قالی تولید دیگری نداشت. عمده کالاهای مصرفی مردم را بازرگانان خارجی به کشور وارد میکردند و بازرگانان ایرانی بین مردم پخش میکردند. در این زمان، مالکیت اصلی زمین که منبع اصلی تولید ثروت در ایران بود در دست دولت و خانواده سلطنتی بود. پس از ورود تدریجی ایران به بازار جهانی و ورشکستگی اقتصادی کشور در رقابت نابرابر با بازار آزاد و واردات از کشورهای اروپایی، مناسبات ارضی سنتی، از طریق فروش اراضی توسط دربار ورشکسته، به تجار، روحانیون، نظامیان و ماموران عالیرتبه حکومتی برای کسب وجوه مورد نیاز، دچار دگرگونی شد. استبداد موجود همچنین اجازه رشد زمینداران را نمیداد. نیروی کار ایران در آن زمان عمدتا دهقانان روستایی و زحمتکشان و پیشهوران شهری بودند. با وجود ورشکستگی اقتصادی در سراسر این قرن، هیچ خبری از شورشهای دهقانی یا شهری نبود. چند انجمن سری در تهران، تبریز و رشت وجود داشت ولی هیچ حرکت مستمر و سازمانیافته مردمیای شکل نگرفت. در نیمههای قرن نوزدهم با چنین دگرگونیای و مهاجرت عظیم دهقانان و صنعتگران ایرانی به کشورهای همسایه و حتی ارمنیان ایرانی تا ایالات متحده، جنبش کارگری در میان ایرانیان مهاجر که نسل اول کارگران بودند و همچنین در میان کارگران برخی تاسیسات صنعتی داخل پدید آمد. شورش علیه قرارداد واگذاری انحصار تجارت داخلی و خارجی تنباکوی تولیدشده در ایران به یک شرکت انگلیسی با موفقیت به پایان رسید. جنبش آزادیخواهانه اساسا در خارج از کشور در میان روشنفکران ایرانی، شکل گرفت و قتل ناصرالدینشاه بهدست میرزارضا کرمانی، تیراندازی به مظفرالدینشاه در پاریس توسط یک آنارشیست، شکست روسیه از ژاپن در 1283 و به دنبال آن انقلاب 1905 روسیه بههمراه سرکوب اقتصادی و اجتماعی اوضاع را بهسرعت بهسمت انقلاب و تغییراتی سریع در ساختار نابرابر اجتماعی سوق داد و سبب شد گروههای طبقاتی تحت ستم، نقشی اساسی در رخداد مشروطه ایفا کنند. اولینبار در روزنامه «اختر» که ایرانیان مقیم استانبول منتشر میکردند به اندیشههای سوسیال دموکراسی پرداخته شده بود، ایرانیانی که به قفقاز مهاجرت کرده بودند با این اندیشهها آشنا شدند و افرادی در آذربایجان چون نریمان نریمانف، به دنبال ایجاد سازمان «همت» به سازماندهی سوسیال دموکراتها و تاسیس فرقه اجتماعیون عامیون پرداختند. بعد از انقلاب، انجمنهای خودگردان مردمی به صورتی سیلآسا در شهرهای گوناگون ایران تشکیل شد. نقطهای نبود که در آن مردم مختلف از طبقات اجتماعی مختلف و صنوف، انجمنهای خود را تشکیل ندهند. انجمنها به محل تجمع آزادیخواهان و نیروهای مردمی تبدیل شده بودند، شالوده دموکراسی تودهای را تشکیل میدادند و بر ضد شاه، عناصر ارتجاع و قدرتهای استعماری به فعالیت میپرداختند. نخستین تلاش محمدعلی شاه در آذر 1286 برای کودتا علیه حکومت مشروطه را مجلس و انجمنهای مردمی پایتخت ناکام گذاشتند. با وجود آنکه رهبری انجمنها را عمدتا تجار زمیندار و زمینداران میانهحال در دست داشتند اما در بسیاری موارد افراد طبقات پایینتر توانستند با خلاقیت و جسارت تا سطوح رهبری پیشرفت کنند و این باعث شد در دوران استبداد صغیر جنبش رادیکالیزه و پیشروی عناصر اجتماعی فرودست تسهیل شود. جنبش مشروطه ایران اولین و آخرین جنبش مدرن در ایران بود که رهبری واحد و پرجذبه بر آن غلبه نداشت. نقش سوسیال دموکراتهای ایران بهخصوص بعد از بهتوپبستن مجلس توسط محمدعلی شاه و لیاخوف و کودتای نظامی که تمام دستاوردهای دموکراتیک مشروطه را از بین برده بود اهمیت مییابد. تبریز تنها شهری بود که بعد از کودتا بهرهبری ستارخان بهپا خاست. سوسیال دموکراتهای تبریز، استانبول و قفقاز به حمایت از ستارخان پرداختند. این سازماندهی، روحیه مقاومت را به رشت هم کشاند. آویزانکردن از پا و قتل دسته جمعی 43 نفر در رشت در مرداد 1287 تاثیر عمیق و تکاندهندهای بر مردم گذاشت و مرحله تازهای به رهبری عناصر انقلابیای که به مبارزه زیرزمینی خود ادامه میدادند آغاز شد و با پیوستن جنبش اصفهان به رهبری سران ایل بختیاری به این دو شهر «ائتلاف باورنکردنی» انقلابیون تشکیل شد.
از راست تا دروغ چهار انگشت بیشتر نیست؛ یا نقد تاریخنگاری استالینیستی در مقایسه با حجم نوشتههای تاریخی که از نظرگاه لیبرالی و اسلامی به مشروطه پرداختهاند حجم آثار متعلق به تاریخنگاری سوسیالیستی در سطح پایینتری قرار دارد. کتاب «پیشینههای اقتصادی- اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی» از جمله کتابهایی است که با پرداختن به تاریخ مردمی به سیر تاثیرگذاری نیروی کار و طبقات محروم در انقلاب مشروطه و تاثیر این حرکت بر دیگر جنبشهای مردمی منطقه میپردازد. خسرو شاکری نویسنده کتاب در مقدمه مینویسد: «در قرن بیستم، انقلاب مشروطیت 1906 ایران اگر نگوییم به انقلابهای ترکهای جوان در 1909 و جنبش ملی مصر پس از جنگ جهانی اول الهام بخشید، آنها را به پیش راند. حزب کمونیست ایران، که در تمام شرق در نوع خود نخستین بود، برای بقیه آسیا و به ویژه آسیای غربی و آفریقای شمالی الگو قرار گرفت؛ «جمهوری شوروی سوسیالیستی» آن در ۱300-۱299، اگرچه زودگذر، اما منادی پیدایش حکومتهای همانند در بقیه شرق بود.» شاکری دانشآموخته تاریخ دانشگاه سوربن و استاد 75ساله بازنشسته موسسه تحقیقات عالی علوم اجتماعی پاریس است، او تحقیقات دامنهداری را درمورد تاریخ ورود اندیشههای سوسیال دموکراسی به ایران و تاثیر آن در عصر مشروطه انجام داده است. نتایج این تحقیقات علاوه بر کتاب فوق، در کتاب پربار «میلاد زخم: جنبش جنگل و جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران» که با ترجمه شهریار خواجیان و نشر اختران منتشر شده، «نقش ارامنه در سوسیال دموکراسی ایران (1911-1905)» کتاب دیگر او که به اهتمام محمدحسین خسروپناه توسط نشر شیرازه منتشر شده و «تقی ارانی در آینه تاریخ» (نشر اختران) ادامه مییابد. شاکری در پیشگفتار کتاب میگوید سایر مجلدات این پژوهش به بررسی تاریخ حزب کمونیست ایران در جنبش انقلابی شمال ایران پس از جنگ جهانی اول و نیز دهههای 1300 و 1310، حزب توده از 1320 تا 1333- دورهای که شاهد ظهور و سقوط جنبش دموکراتیک ملی ایران به رهبری دکتر مصدق بود - و سرانجام احیای جنبش چپ، در دورهای که با اصلاحات شاه آغاز میشود تا انتهای آن در دهه 60 ادامه مییابد. او همچنین عهدهدار گردآوری و تدوین مجموعه ارزشمند اسناد جنبش کارگری و کمونیستی ایران (چاپ مزدک- فلورانس ایتالیا) بوده است. تندترین نقد شاکری در این کتاب معطوف به تاریخنگاری استالینیستی و جعل تاریخ در دستگاه ایدئولوژیک شوروی است و در مقدمه کتاب میگوید: «این پژوهش کوششی است بهمنظور راززدایی از مبارزه ایدئولوژیکی که طی حدود 70سال میکوشید این تاریخ را برای خدمت به حکومت شوروی، دچار ابهام و رازگونگی سازد. او ورود دونوع سوسیال دموکراسی را به ایران توضیح میدهد. جریانی که عمدتا تحتتاثیر مکتب اروپای غربی و مخالف استفاده از المانهای سنت در اندیشه خود بود و بیشتر بر جنبههای اقتصادی جامعه تکیه میکرد، در عین اینکه هیچگاه از اهمیت دموکراسی در پیشرفت جامعه غافل نبود. مکتب دوم که در مسیر قفقاز و بر پایه مکتب روسی در ایران رشد کرد و «به هر تلاشی دست زد تا با شیوه سنتی اندیشه رایج در جامعه ایران رودررو نشود تا پیشرفت سریع خود را در میان تودههای «بیسواد» تسهیل کند.» مطالعه این پژوهش نشان میدهد که گرایش دوم، دستبالا را گرفت و موجب تاثیرات زیانباری بر آینده جنبش چپ در ایران شد.
به این ترتیب شاکری علاوه بر وابستگی به ریشههای پوپولیسم در چپ سنتی ایران نیز دست میگذارد، سپس میافزاید: «این پژوهش میکوشد به این بررسی بپردازد که آیا خط سیر قفقازی سوسیال دموکراسی ایران از یکسو و تداوم حکومت شیوه تفکر استبدادی بر ذهن ایرانی، یعنی تفکری مبتنی بر اصول جزمی، از سوی دیگر، منشا پیدایش بیمارگونه سوسیالیسم ایرانی بوده است یا نه؟ پیدایش یک ذهنیت التقاطی
(الاهی-کمونیستی) بهویژه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. ذهنیتی که با وجود اوضاع و احوال متفاوت و تغییر ناگهانی اوضاع سیاسی به رژیم شوروی اجازه داد طی چندین دهه مهار هر سازمانی را که میکوشید بخش رادیکال یا پیشرو جامعه ایران را نمایندگی کند محکم در اختیار داشته باشد». او با تکیه بر اسناد تاریخیای که تاکنون بسیاری از آنها دیده نشده بود به شرح وقایع بهصورت دقیق و تحقیقی میپردازد، نکتهای را به سلیقه خود یا صلاحدیدی «ایدئولوژیک» ناگفته نمیگذارد، هیچ سندی را از جا نمیاندازد و نگاه انتقادی خود را در مورد هیچ واقعه تاریخیای کنار نمیگذارد. نویسنده با بررسی اسناد مختلف احزاب سوسیال دموکرات، اجتماعیون عامیون- مجاهد و سوسیال دموکراتهای ارمنی که اولی متاثر از مارکسیسم روسی و بلشویکها و منشویکها و دومی متاثر از سوسیال دموکراتهای اروپایی بوده است به نگارش این اثر روی آورده است. شاکری در فصلهایی جداگانه به بررسی تاریخ شکلگیری گروههای سوسیال دموکرات فرقه اجتماعیون عامیون- مجاهد، گروههای سوسیال دموکرات ارمنی و حزب دموکرات ایران میپردازد و به مطالباتی میپردازد که جناح چپ مشروطهخواهان به جنبش تحمیل کردند. او ناکارآمدی در رهبری سازوکارهای جدید مبتنی بر الگوهای غربی، نظیر احزاب و اتحادیهها را که نتوانستند نتایج محسوسی به بار آورند منجر به تقویت ذهنیت رهبری کاریزماتیک در ذهن ایرانیان میداند. او نوع استعماری مدرنکردن و کپیبرداری از نهادهای مدرن غربی همچون پارلمان، احزاب سیاسی و اتحادیههای کارگری را توسط روشنفکران لیبرال و چپ، اشتباهی استراتژیک میداند که به نحو موثری از دموکراتیک کردن حیات سیاسی جلوگیری کرد و عملا باعث تقویت قدرت مطلقه شاه در آینده سیاسی ایران شد.
شاکری در جایجای کتاب با ارایه اسناد جدید، روایتی را که تاکنون تاریخنگاری استالینیستی با نگاهی غیرتاریخی و مطابق با منافع حزب روایت کرده بود به نقد میکشد. در این راه از اسناد مهمی همچون اسناد محرمانه آرشیو شوروی که در سالهای گلاسنوست و فضای باز سیاسی در اواخر عمر اتحاد جماهیر شوروی به دست آمد، اسناد آرشیوهای ایرانی، آذری، ارمنی، گرجی، روسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و آمریکایی استفاده کرده است. شاکری معتقد است تاریخنگاری در کشور ما، برخلاف گذشتههای دورش، یک فن دقیق استوار بر کار علمی و بیطرف نبوده است. جانبداری سیاسی و گرایشپرستی و همچنین استبداد طولانی از بیماریهای تاریخنگاری در ایران است.
بازسازی سنت چپ
نقد صریح و بیپرده شاکری از گذشته چپ را نباید در طبقهبندی آنچه بعد از شکست دوران بلوک شرق چرخشبهراست یا آنچه تحت نام «مورخین چپ نادم» در جهان و بهخصوص در فضای نوشتاری ایران باب شد، دانست. از قضا شاکری با مطالعه غیرایدئولوژیک و نقدی که از منظر ماتریالیسم تاریخی از استالینیسم ارایه میدهد سعی در «بازسازی انتقادی این تاریخ» و احیای چپ دارد که «نه تنها به فهم انکشاف اجتماعی -سیاسی در ایران قرن بیستم یاری میرساند، بلکه به تاریخ فکری آن نیز که هنوز باید نوشته شود کمک میکند.» شاکری منتقد جدی مارکسیسم روسی و لنینیسم و تاریخنگاری آن دوره است و سوسیال دموکراتها را از پایهگذاران مهم و جدی جنبش دموکراتیک و اندیشه ترقی در ایران میداند «که شاید اگر قربانی استبداد پهلوی و سرکوب استالینی نمیشدند و دوام میآوردند میتوانستند به یک جنبش وسیع و موثر در دهههای بعدی تبدیل شوند، چنانکه در اروپا توانستند در زمینههای اجتماعی و دموکراسی منشا خدمات مهمی برای زحمتکشان شوند»، اما به نظر میآید تغییری تاریخی در اصطلاحات سیاسی پدید آمده است. تغییر تاریخی واژه سوسیال دموکراتهای انقلابی قرن 19 و تبدیل آن به «راه سوم» و نظریات گیدنز از همان منطق تاریخی تبعیت میکند که لیبرالهای آزادیخواه صدر مشروطه همچون صور اسرافیل را به نولیبرالهای امروزی عرصه تفکر ایران تبدیل کرده است که گفتار آزادیخواهی را یکسره کنار گذاشتهاند و همه ارزشهای باشکوه آن دوران را در ارزش «بازار آزاد» مستحیل کردهاند. طرفه آنکه سنت ارزشمند سوسیال دموکراسی نیز در سالهای اخیر، گرفتار سیاستهای نولیبرالیستی شد که بهخصوص بعد از بحران اقتصادی سال 2007 با جنون و سرعتی سرسامآور به پیش میرود و روزبهروز دستاوردهای دولت رفاه را که حاصل مبارزه طولانیمدت طبقه کارگر اروپا بود باز پس میگیرد. تغییر تاریخی این مفهوم در اواخر قرن بیستم اوج عقبنشینی چپ و مبارزات مردمی را آشکار کرد و ضرورت «بازسازی» و بیرون کشیدن سنت انقلابی را از دل خوانش تاریخ و فراچنگ آوردن مازاد رهاییبخش این سنت، البته به واسطه خوانشی غیرایدئولوژیک و دقیق از تاریخ معاصر، به ما یادآور شد.
«تاریخ جوامع تاکنونموجود، تاریخ مبارزه طبقاتی بوده است.» کمی پس از نگارش این جملات در اواسط قرن نوزدهم، شبح کمونیسم در سراسر اروپا به گشتوگذار درآمد و طبقه کارگر در این قاره در آستانه انقلاب و براندازی نظامهای کهن قرار گرفت، نظم جهانی نوینی در حال شکلگیری بود. صدور سرمایهداری از اروپا به دیگر نقاط جهان آغاز شده بود و رشد سرمایه در این دوران باید از قاره اروپا و آبهای اطراف میگذشت و برای دستیابی به بازارهای مصرف جدید، گردشی جهانی پیدا میکرد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود و بهزودی دستخوش تحولات اجتماعی عظیمی شد. در قرن نوزدهم و بعد از جنگهای ایران و روس ساختارهای تجاری و کشاورزی کشور دچار فروپاشی شد و فقر عمومی و دوران سیاهی را برای عامه مردم رقم زد. قبل از آن، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم از مدل اقتصادی «استبداد آسیایی» پیروی میکرد. استبداد ناصری اجازه هرگونه انباشت سرمایه و رشد بورژوازی را متوقف کرده بود و ایران بهجز چند کالای محدود همانند ابریشم، تنباکو، تریاک و قالی تولید دیگری نداشت. عمده کالاهای مصرفی مردم را بازرگانان خارجی به کشور وارد میکردند و بازرگانان ایرانی بین مردم پخش میکردند. در این زمان، مالکیت اصلی زمین که منبع اصلی تولید ثروت در ایران بود در دست دولت و خانواده سلطنتی بود. پس از ورود تدریجی ایران به بازار جهانی و ورشکستگی اقتصادی کشور در رقابت نابرابر با بازار آزاد و واردات از کشورهای اروپایی، مناسبات ارضی سنتی، از طریق فروش اراضی توسط دربار ورشکسته، به تجار، روحانیون، نظامیان و ماموران عالیرتبه حکومتی برای کسب وجوه مورد نیاز، دچار دگرگونی شد. استبداد موجود همچنین اجازه رشد زمینداران را نمیداد. نیروی کار ایران در آن زمان عمدتا دهقانان روستایی و زحمتکشان و پیشهوران شهری بودند. با وجود ورشکستگی اقتصادی در سراسر این قرن، هیچ خبری از شورشهای دهقانی یا شهری نبود. چند انجمن سری در تهران، تبریز و رشت وجود داشت ولی هیچ حرکت مستمر و سازمانیافته مردمیای شکل نگرفت. در نیمههای قرن نوزدهم با چنین دگرگونیای و مهاجرت عظیم دهقانان و صنعتگران ایرانی به کشورهای همسایه و حتی ارمنیان ایرانی تا ایالات متحده، جنبش کارگری در میان ایرانیان مهاجر که نسل اول کارگران بودند و همچنین در میان کارگران برخی تاسیسات صنعتی داخل پدید آمد. شورش علیه قرارداد واگذاری انحصار تجارت داخلی و خارجی تنباکوی تولیدشده در ایران به یک شرکت انگلیسی با موفقیت به پایان رسید. جنبش آزادیخواهانه اساسا در خارج از کشور در میان روشنفکران ایرانی، شکل گرفت و قتل ناصرالدینشاه بهدست میرزارضا کرمانی، تیراندازی به مظفرالدینشاه در پاریس توسط یک آنارشیست، شکست روسیه از ژاپن در 1283 و به دنبال آن انقلاب 1905 روسیه بههمراه سرکوب اقتصادی و اجتماعی اوضاع را بهسرعت بهسمت انقلاب و تغییراتی سریع در ساختار نابرابر اجتماعی سوق داد و سبب شد گروههای طبقاتی تحت ستم، نقشی اساسی در رخداد مشروطه ایفا کنند. اولینبار در روزنامه «اختر» که ایرانیان مقیم استانبول منتشر میکردند به اندیشههای سوسیال دموکراسی پرداخته شده بود، ایرانیانی که به قفقاز مهاجرت کرده بودند با این اندیشهها آشنا شدند و افرادی در آذربایجان چون نریمان نریمانف، به دنبال ایجاد سازمان «همت» به سازماندهی سوسیال دموکراتها و تاسیس فرقه اجتماعیون عامیون پرداختند. بعد از انقلاب، انجمنهای خودگردان مردمی به صورتی سیلآسا در شهرهای گوناگون ایران تشکیل شد. نقطهای نبود که در آن مردم مختلف از طبقات اجتماعی مختلف و صنوف، انجمنهای خود را تشکیل ندهند. انجمنها به محل تجمع آزادیخواهان و نیروهای مردمی تبدیل شده بودند، شالوده دموکراسی تودهای را تشکیل میدادند و بر ضد شاه، عناصر ارتجاع و قدرتهای استعماری به فعالیت میپرداختند. نخستین تلاش محمدعلی شاه در آذر 1286 برای کودتا علیه حکومت مشروطه را مجلس و انجمنهای مردمی پایتخت ناکام گذاشتند. با وجود آنکه رهبری انجمنها را عمدتا تجار زمیندار و زمینداران میانهحال در دست داشتند اما در بسیاری موارد افراد طبقات پایینتر توانستند با خلاقیت و جسارت تا سطوح رهبری پیشرفت کنند و این باعث شد در دوران استبداد صغیر جنبش رادیکالیزه و پیشروی عناصر اجتماعی فرودست تسهیل شود. جنبش مشروطه ایران اولین و آخرین جنبش مدرن در ایران بود که رهبری واحد و پرجذبه بر آن غلبه نداشت. نقش سوسیال دموکراتهای ایران بهخصوص بعد از بهتوپبستن مجلس توسط محمدعلی شاه و لیاخوف و کودتای نظامی که تمام دستاوردهای دموکراتیک مشروطه را از بین برده بود اهمیت مییابد. تبریز تنها شهری بود که بعد از کودتا بهرهبری ستارخان بهپا خاست. سوسیال دموکراتهای تبریز، استانبول و قفقاز به حمایت از ستارخان پرداختند. این سازماندهی، روحیه مقاومت را به رشت هم کشاند. آویزانکردن از پا و قتل دسته جمعی 43 نفر در رشت در مرداد 1287 تاثیر عمیق و تکاندهندهای بر مردم گذاشت و مرحله تازهای به رهبری عناصر انقلابیای که به مبارزه زیرزمینی خود ادامه میدادند آغاز شد و با پیوستن جنبش اصفهان به رهبری سران ایل بختیاری به این دو شهر «ائتلاف باورنکردنی» انقلابیون تشکیل شد.
از راست تا دروغ چهار انگشت بیشتر نیست؛ یا نقد تاریخنگاری استالینیستی در مقایسه با حجم نوشتههای تاریخی که از نظرگاه لیبرالی و اسلامی به مشروطه پرداختهاند حجم آثار متعلق به تاریخنگاری سوسیالیستی در سطح پایینتری قرار دارد. کتاب «پیشینههای اقتصادی- اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی» از جمله کتابهایی است که با پرداختن به تاریخ مردمی به سیر تاثیرگذاری نیروی کار و طبقات محروم در انقلاب مشروطه و تاثیر این حرکت بر دیگر جنبشهای مردمی منطقه میپردازد. خسرو شاکری نویسنده کتاب در مقدمه مینویسد: «در قرن بیستم، انقلاب مشروطیت 1906 ایران اگر نگوییم به انقلابهای ترکهای جوان در 1909 و جنبش ملی مصر پس از جنگ جهانی اول الهام بخشید، آنها را به پیش راند. حزب کمونیست ایران، که در تمام شرق در نوع خود نخستین بود، برای بقیه آسیا و به ویژه آسیای غربی و آفریقای شمالی الگو قرار گرفت؛ «جمهوری شوروی سوسیالیستی» آن در ۱300-۱299، اگرچه زودگذر، اما منادی پیدایش حکومتهای همانند در بقیه شرق بود.» شاکری دانشآموخته تاریخ دانشگاه سوربن و استاد 75ساله بازنشسته موسسه تحقیقات عالی علوم اجتماعی پاریس است، او تحقیقات دامنهداری را درمورد تاریخ ورود اندیشههای سوسیال دموکراسی به ایران و تاثیر آن در عصر مشروطه انجام داده است. نتایج این تحقیقات علاوه بر کتاب فوق، در کتاب پربار «میلاد زخم: جنبش جنگل و جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران» که با ترجمه شهریار خواجیان و نشر اختران منتشر شده، «نقش ارامنه در سوسیال دموکراسی ایران (1911-1905)» کتاب دیگر او که به اهتمام محمدحسین خسروپناه توسط نشر شیرازه منتشر شده و «تقی ارانی در آینه تاریخ» (نشر اختران) ادامه مییابد. شاکری در پیشگفتار کتاب میگوید سایر مجلدات این پژوهش به بررسی تاریخ حزب کمونیست ایران در جنبش انقلابی شمال ایران پس از جنگ جهانی اول و نیز دهههای 1300 و 1310، حزب توده از 1320 تا 1333- دورهای که شاهد ظهور و سقوط جنبش دموکراتیک ملی ایران به رهبری دکتر مصدق بود - و سرانجام احیای جنبش چپ، در دورهای که با اصلاحات شاه آغاز میشود تا انتهای آن در دهه 60 ادامه مییابد. او همچنین عهدهدار گردآوری و تدوین مجموعه ارزشمند اسناد جنبش کارگری و کمونیستی ایران (چاپ مزدک- فلورانس ایتالیا) بوده است. تندترین نقد شاکری در این کتاب معطوف به تاریخنگاری استالینیستی و جعل تاریخ در دستگاه ایدئولوژیک شوروی است و در مقدمه کتاب میگوید: «این پژوهش کوششی است بهمنظور راززدایی از مبارزه ایدئولوژیکی که طی حدود 70سال میکوشید این تاریخ را برای خدمت به حکومت شوروی، دچار ابهام و رازگونگی سازد. او ورود دونوع سوسیال دموکراسی را به ایران توضیح میدهد. جریانی که عمدتا تحتتاثیر مکتب اروپای غربی و مخالف استفاده از المانهای سنت در اندیشه خود بود و بیشتر بر جنبههای اقتصادی جامعه تکیه میکرد، در عین اینکه هیچگاه از اهمیت دموکراسی در پیشرفت جامعه غافل نبود. مکتب دوم که در مسیر قفقاز و بر پایه مکتب روسی در ایران رشد کرد و «به هر تلاشی دست زد تا با شیوه سنتی اندیشه رایج در جامعه ایران رودررو نشود تا پیشرفت سریع خود را در میان تودههای «بیسواد» تسهیل کند.» مطالعه این پژوهش نشان میدهد که گرایش دوم، دستبالا را گرفت و موجب تاثیرات زیانباری بر آینده جنبش چپ در ایران شد.
به این ترتیب شاکری علاوه بر وابستگی به ریشههای پوپولیسم در چپ سنتی ایران نیز دست میگذارد، سپس میافزاید: «این پژوهش میکوشد به این بررسی بپردازد که آیا خط سیر قفقازی سوسیال دموکراسی ایران از یکسو و تداوم حکومت شیوه تفکر استبدادی بر ذهن ایرانی، یعنی تفکری مبتنی بر اصول جزمی، از سوی دیگر، منشا پیدایش بیمارگونه سوسیالیسم ایرانی بوده است یا نه؟ پیدایش یک ذهنیت التقاطی
(الاهی-کمونیستی) بهویژه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. ذهنیتی که با وجود اوضاع و احوال متفاوت و تغییر ناگهانی اوضاع سیاسی به رژیم شوروی اجازه داد طی چندین دهه مهار هر سازمانی را که میکوشید بخش رادیکال یا پیشرو جامعه ایران را نمایندگی کند محکم در اختیار داشته باشد». او با تکیه بر اسناد تاریخیای که تاکنون بسیاری از آنها دیده نشده بود به شرح وقایع بهصورت دقیق و تحقیقی میپردازد، نکتهای را به سلیقه خود یا صلاحدیدی «ایدئولوژیک» ناگفته نمیگذارد، هیچ سندی را از جا نمیاندازد و نگاه انتقادی خود را در مورد هیچ واقعه تاریخیای کنار نمیگذارد. نویسنده با بررسی اسناد مختلف احزاب سوسیال دموکرات، اجتماعیون عامیون- مجاهد و سوسیال دموکراتهای ارمنی که اولی متاثر از مارکسیسم روسی و بلشویکها و منشویکها و دومی متاثر از سوسیال دموکراتهای اروپایی بوده است به نگارش این اثر روی آورده است. شاکری در فصلهایی جداگانه به بررسی تاریخ شکلگیری گروههای سوسیال دموکرات فرقه اجتماعیون عامیون- مجاهد، گروههای سوسیال دموکرات ارمنی و حزب دموکرات ایران میپردازد و به مطالباتی میپردازد که جناح چپ مشروطهخواهان به جنبش تحمیل کردند. او ناکارآمدی در رهبری سازوکارهای جدید مبتنی بر الگوهای غربی، نظیر احزاب و اتحادیهها را که نتوانستند نتایج محسوسی به بار آورند منجر به تقویت ذهنیت رهبری کاریزماتیک در ذهن ایرانیان میداند. او نوع استعماری مدرنکردن و کپیبرداری از نهادهای مدرن غربی همچون پارلمان، احزاب سیاسی و اتحادیههای کارگری را توسط روشنفکران لیبرال و چپ، اشتباهی استراتژیک میداند که به نحو موثری از دموکراتیک کردن حیات سیاسی جلوگیری کرد و عملا باعث تقویت قدرت مطلقه شاه در آینده سیاسی ایران شد.
شاکری در جایجای کتاب با ارایه اسناد جدید، روایتی را که تاکنون تاریخنگاری استالینیستی با نگاهی غیرتاریخی و مطابق با منافع حزب روایت کرده بود به نقد میکشد. در این راه از اسناد مهمی همچون اسناد محرمانه آرشیو شوروی که در سالهای گلاسنوست و فضای باز سیاسی در اواخر عمر اتحاد جماهیر شوروی به دست آمد، اسناد آرشیوهای ایرانی، آذری، ارمنی، گرجی، روسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و آمریکایی استفاده کرده است. شاکری معتقد است تاریخنگاری در کشور ما، برخلاف گذشتههای دورش، یک فن دقیق استوار بر کار علمی و بیطرف نبوده است. جانبداری سیاسی و گرایشپرستی و همچنین استبداد طولانی از بیماریهای تاریخنگاری در ایران است.
بازسازی سنت چپ
نقد صریح و بیپرده شاکری از گذشته چپ را نباید در طبقهبندی آنچه بعد از شکست دوران بلوک شرق چرخشبهراست یا آنچه تحت نام «مورخین چپ نادم» در جهان و بهخصوص در فضای نوشتاری ایران باب شد، دانست. از قضا شاکری با مطالعه غیرایدئولوژیک و نقدی که از منظر ماتریالیسم تاریخی از استالینیسم ارایه میدهد سعی در «بازسازی انتقادی این تاریخ» و احیای چپ دارد که «نه تنها به فهم انکشاف اجتماعی -سیاسی در ایران قرن بیستم یاری میرساند، بلکه به تاریخ فکری آن نیز که هنوز باید نوشته شود کمک میکند.» شاکری منتقد جدی مارکسیسم روسی و لنینیسم و تاریخنگاری آن دوره است و سوسیال دموکراتها را از پایهگذاران مهم و جدی جنبش دموکراتیک و اندیشه ترقی در ایران میداند «که شاید اگر قربانی استبداد پهلوی و سرکوب استالینی نمیشدند و دوام میآوردند میتوانستند به یک جنبش وسیع و موثر در دهههای بعدی تبدیل شوند، چنانکه در اروپا توانستند در زمینههای اجتماعی و دموکراسی منشا خدمات مهمی برای زحمتکشان شوند»، اما به نظر میآید تغییری تاریخی در اصطلاحات سیاسی پدید آمده است. تغییر تاریخی واژه سوسیال دموکراتهای انقلابی قرن 19 و تبدیل آن به «راه سوم» و نظریات گیدنز از همان منطق تاریخی تبعیت میکند که لیبرالهای آزادیخواه صدر مشروطه همچون صور اسرافیل را به نولیبرالهای امروزی عرصه تفکر ایران تبدیل کرده است که گفتار آزادیخواهی را یکسره کنار گذاشتهاند و همه ارزشهای باشکوه آن دوران را در ارزش «بازار آزاد» مستحیل کردهاند. طرفه آنکه سنت ارزشمند سوسیال دموکراسی نیز در سالهای اخیر، گرفتار سیاستهای نولیبرالیستی شد که بهخصوص بعد از بحران اقتصادی سال 2007 با جنون و سرعتی سرسامآور به پیش میرود و روزبهروز دستاوردهای دولت رفاه را که حاصل مبارزه طولانیمدت طبقه کارگر اروپا بود باز پس میگیرد. تغییر تاریخی این مفهوم در اواخر قرن بیستم اوج عقبنشینی چپ و مبارزات مردمی را آشکار کرد و ضرورت «بازسازی» و بیرون کشیدن سنت انقلابی را از دل خوانش تاریخ و فراچنگ آوردن مازاد رهاییبخش این سنت، البته به واسطه خوانشی غیرایدئولوژیک و دقیق از تاریخ معاصر، به ما یادآور شد.
شبح انقلاب در آسمان ایران
«تاریخ جوامع تاکنونموجود، تاریخ مبارزه طبقاتی بوده است.» کمی پس از نگارش این جملات در اواسط قرن نوزدهم، شبح کمونیسم در سراسر اروپا به گشتوگذار درآمد و طبقه کارگر در این قاره در آستانه انقلاب و براندازی نظامهای کهن قرار گرفت، نظم جهانی نوینی در حال شکلگیری بود. صدور سرمایهداری از اروپا به دیگر نقاط جهان آغاز شده بود و رشد سرمایه در این دوران باید از قاره اروپا و آبهای اطراف میگذشت و برای دستیابی به بازارهای مصرف جدید، گردشی جهانی پیدا میکرد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود و بهزودی دستخوش تحولات اجتماعی عظیمی شد. در قرن نوزدهم و بعد از جنگهای ایران و روس ساختارهای تجاری و کشاورزی کشور دچار فروپاشی شد و فقر عمومی و دوران سیاهی را برای عامه مردم رقم زد. قبل از آن، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم از مدل اقتصادی «استبداد آسیایی» پیروی میکرد. استبداد ناصری اجازه هرگونه انباشت سرمایه و رشد بورژوازی را متوقف کرده بود و ایران بهجز چند کالای محدود همانند ابریشم، تنباکو، تریاک و قالی تولید دیگری نداشت. عمده کالاهای مصرفی مردم را بازرگانان خارجی به کشور وارد میکردند و بازرگانان ایرانی بین مردم پخش میکردند. در این زمان، مالکیت اصلی زمین که منبع اصلی تولید ثروت در ایران بود در دست دولت و خانواده سلطنتی بود. پس از ورود تدریجی ایران به بازار جهانی و ورشکستگی اقتصادی کشور در رقابت نابرابر با بازار آزاد و واردات از کشورهای اروپایی، مناسبات ارضی سنتی، از طریق فروش اراضی توسط دربار ورشکسته، به تجار، روحانیون، نظامیان و ماموران عالیرتبه حکومتی برای کسب وجوه مورد نیاز، دچار دگرگونی شد. استبداد موجود همچنین اجازه رشد زمینداران را نمیداد. نیروی کار ایران در آن زمان عمدتا دهقانان روستایی و زحمتکشان و پیشهوران شهری بودند. با وجود ورشکستگی اقتصادی در سراسر این قرن، هیچ خبری از شورشهای دهقانی یا شهری نبود. چند انجمن سری در تهران، تبریز و رشت وجود داشت ولی هیچ حرکت مستمر و سازمانیافته مردمیای شکل نگرفت. در نیمههای قرن نوزدهم با چنین دگرگونیای و مهاجرت عظیم دهقانان و صنعتگران ایرانی به کشورهای همسایه و حتی ارمنیان ایرانی تا ایالات متحده، جنبش کارگری در میان ایرانیان مهاجر که نسل اول کارگران بودند و همچنین در میان کارگران برخی تاسیسات صنعتی داخل پدید آمد. شورش علیه قرارداد واگذاری انحصار تجارت داخلی و خارجی تنباکوی تولیدشده در ایران به یک شرکت انگلیسی با موفقیت به پایان رسید. جنبش آزادیخواهانه اساسا در خارج از کشور در میان روشنفکران ایرانی، شکل گرفت و قتل ناصرالدینشاه بهدست میرزارضا کرمانی، تیراندازی به مظفرالدینشاه در پاریس توسط یک آنارشیست، شکست روسیه از ژاپن در 1283 و به دنبال آن انقلاب 1905 روسیه بههمراه سرکوب اقتصادی و اجتماعی اوضاع را بهسرعت بهسمت انقلاب و تغییراتی سریع در ساختار نابرابر اجتماعی سوق داد و سبب شد گروههای طبقاتی تحت ستم، نقشی اساسی در رخداد مشروطه ایفا کنند. اولینبار در روزنامه «اختر» که ایرانیان مقیم استانبول منتشر میکردند به اندیشههای سوسیال دموکراسی پرداخته شده بود، ایرانیانی که به قفقاز مهاجرت کرده بودند با این اندیشهها آشنا شدند و افرادی در آذربایجان چون نریمان نریمانف، به دنبال ایجاد سازمان «همت» به سازماندهی سوسیال دموکراتها و تاسیس فرقه اجتماعیون عامیون پرداختند. بعد از انقلاب، انجمنهای خودگردان مردمی به صورتی سیلآسا در شهرهای گوناگون ایران تشکیل شد. نقطهای نبود که در آن مردم مختلف از طبقات اجتماعی مختلف و صنوف، انجمنهای خود را تشکیل ندهند. انجمنها به محل تجمع آزادیخواهان و نیروهای مردمی تبدیل شده بودند، شالوده دموکراسی تودهای را تشکیل میدادند و بر ضد شاه، عناصر ارتجاع و قدرتهای استعماری به فعالیت میپرداختند. نخستین تلاش محمدعلی شاه در آذر 1286 برای کودتا علیه حکومت مشروطه را مجلس و انجمنهای مردمی پایتخت ناکام گذاشتند. با وجود آنکه رهبری انجمنها را عمدتا تجار زمیندار و زمینداران میانهحال در دست داشتند اما در بسیاری موارد افراد طبقات پایینتر توانستند با خلاقیت و جسارت تا سطوح رهبری پیشرفت کنند و این باعث شد در دوران استبداد صغیر جنبش رادیکالیزه و پیشروی عناصر اجتماعی فرودست تسهیل شود. جنبش مشروطه ایران اولین و آخرین جنبش مدرن در ایران بود که رهبری واحد و پرجذبه بر آن غلبه نداشت. نقش سوسیال دموکراتهای ایران بهخصوص بعد از بهتوپبستن مجلس توسط محمدعلی شاه و لیاخوف و کودتای نظامی که تمام دستاوردهای دموکراتیک مشروطه را از بین برده بود اهمیت مییابد. تبریز تنها شهری بود که بعد از کودتا بهرهبری ستارخان بهپا خاست. سوسیال دموکراتهای تبریز، استانبول و قفقاز به حمایت از ستارخان پرداختند. این سازماندهی، روحیه مقاومت را به رشت هم کشاند. آویزانکردن از پا و قتل دسته جمعی 43 نفر در رشت در مرداد 1287 تاثیر عمیق و تکاندهندهای بر مردم گذاشت و مرحله تازهای به رهبری عناصر انقلابیای که به مبارزه زیرزمینی خود ادامه میدادند آغاز شد و با پیوستن جنبش اصفهان به رهبری سران ایل بختیاری به این دو شهر «ائتلاف باورنکردنی» انقلابیون تشکیل شد.
از راست تا دروغ چهار انگشت بیشتر نیست؛ یا نقد تاریخنگاری استالینیستی در مقایسه با حجم نوشتههای تاریخی که از نظرگاه لیبرالی و اسلامی به مشروطه پرداختهاند حجم آثار متعلق به تاریخنگاری سوسیالیستی در سطح پایینتری قرار دارد. کتاب «پیشینههای اقتصادی- اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی» از جمله کتابهایی است که با پرداختن به تاریخ مردمی به سیر تاثیرگذاری نیروی کار و طبقات محروم در انقلاب مشروطه و تاثیر این حرکت بر دیگر جنبشهای مردمی منطقه میپردازد. خسرو شاکری نویسنده کتاب در مقدمه مینویسد: «در قرن بیستم، انقلاب مشروطیت 1906 ایران اگر نگوییم به انقلابهای ترکهای جوان در 1909 و جنبش ملی مصر پس از جنگ جهانی اول الهام بخشید، آنها را به پیش راند. حزب کمونیست ایران، که در تمام شرق در نوع خود نخستین بود، برای بقیه آسیا و به ویژه آسیای غربی و آفریقای شمالی الگو قرار گرفت؛ «جمهوری شوروی سوسیالیستی» آن در ۱300-۱299، اگرچه زودگذر، اما منادی پیدایش حکومتهای همانند در بقیه شرق بود.» شاکری دانشآموخته تاریخ دانشگاه سوربن و استاد 75ساله بازنشسته موسسه تحقیقات عالی علوم اجتماعی پاریس است، او تحقیقات دامنهداری را درمورد تاریخ ورود اندیشههای سوسیال دموکراسی به ایران و تاثیر آن در عصر مشروطه انجام داده است. نتایج این تحقیقات علاوه بر کتاب فوق، در کتاب پربار «میلاد زخم: جنبش جنگل و جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران» که با ترجمه شهریار خواجیان و نشر اختران منتشر شده، «نقش ارامنه در سوسیال دموکراسی ایران (1911-1905)» کتاب دیگر او که به اهتمام محمدحسین خسروپناه توسط نشر شیرازه منتشر شده و «تقی ارانی در آینه تاریخ» (نشر اختران) ادامه مییابد. شاکری در پیشگفتار کتاب میگوید سایر مجلدات این پژوهش به بررسی تاریخ حزب کمونیست ایران در جنبش انقلابی شمال ایران پس از جنگ جهانی اول و نیز دهههای 1300 و 1310، حزب توده از 1320 تا 1333- دورهای که شاهد ظهور و سقوط جنبش دموکراتیک ملی ایران به رهبری دکتر مصدق بود - و سرانجام احیای جنبش چپ، در دورهای که با اصلاحات شاه آغاز میشود تا انتهای آن در دهه 60 ادامه مییابد. او همچنین عهدهدار گردآوری و تدوین مجموعه ارزشمند اسناد جنبش کارگری و کمونیستی ایران (چاپ مزدک- فلورانس ایتالیا) بوده است. تندترین نقد شاکری در این کتاب معطوف به تاریخنگاری استالینیستی و جعل تاریخ در دستگاه ایدئولوژیک شوروی است و در مقدمه کتاب میگوید: «این پژوهش کوششی است بهمنظور راززدایی از مبارزه ایدئولوژیکی که طی حدود 70سال میکوشید این تاریخ را برای خدمت به حکومت شوروی، دچار ابهام و رازگونگی سازد. او ورود دونوع سوسیال دموکراسی را به ایران توضیح میدهد. جریانی که عمدتا تحتتاثیر مکتب اروپای غربی و مخالف استفاده از المانهای سنت در اندیشه خود بود و بیشتر بر جنبههای اقتصادی جامعه تکیه میکرد، در عین اینکه هیچگاه از اهمیت دموکراسی در پیشرفت جامعه غافل نبود. مکتب دوم که در مسیر قفقاز و بر پایه مکتب روسی در ایران رشد کرد و «به هر تلاشی دست زد تا با شیوه سنتی اندیشه رایج در جامعه ایران رودررو نشود تا پیشرفت سریع خود را در میان تودههای «بیسواد» تسهیل کند.» مطالعه این پژوهش نشان میدهد که گرایش دوم، دستبالا را گرفت و موجب تاثیرات زیانباری بر آینده جنبش چپ در ایران شد.
به این ترتیب شاکری علاوه بر وابستگی به ریشههای پوپولیسم در چپ سنتی ایران نیز دست میگذارد، سپس میافزاید: «این پژوهش میکوشد به این بررسی بپردازد که آیا خط سیر قفقازی سوسیال دموکراسی ایران از یکسو و تداوم حکومت شیوه تفکر استبدادی بر ذهن ایرانی، یعنی تفکری مبتنی بر اصول جزمی، از سوی دیگر، منشا پیدایش بیمارگونه سوسیالیسم ایرانی بوده است یا نه؟ پیدایش یک ذهنیت التقاطی
(الاهی-کمونیستی) بهویژه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. ذهنیتی که با وجود اوضاع و احوال متفاوت و تغییر ناگهانی اوضاع سیاسی به رژیم شوروی اجازه داد طی چندین دهه مهار هر سازمانی را که میکوشید بخش رادیکال یا پیشرو جامعه ایران را نمایندگی کند محکم در اختیار داشته باشد». او با تکیه بر اسناد تاریخیای که تاکنون بسیاری از آنها دیده نشده بود به شرح وقایع بهصورت دقیق و تحقیقی میپردازد، نکتهای را به سلیقه خود یا صلاحدیدی «ایدئولوژیک» ناگفته نمیگذارد، هیچ سندی را از جا نمیاندازد و نگاه انتقادی خود را در مورد هیچ واقعه تاریخیای کنار نمیگذارد. نویسنده با بررسی اسناد مختلف احزاب سوسیال دموکرات، اجتماعیون عامیون- مجاهد و سوسیال دموکراتهای ارمنی که اولی متاثر از مارکسیسم روسی و بلشویکها و منشویکها و دومی متاثر از سوسیال دموکراتهای اروپایی بوده است به نگارش این اثر روی آورده است. شاکری در فصلهایی جداگانه به بررسی تاریخ شکلگیری گروههای سوسیال دموکرات فرقه اجتماعیون عامیون- مجاهد، گروههای سوسیال دموکرات ارمنی و حزب دموکرات ایران میپردازد و به مطالباتی میپردازد که جناح چپ مشروطهخواهان به جنبش تحمیل کردند. او ناکارآمدی در رهبری سازوکارهای جدید مبتنی بر الگوهای غربی، نظیر احزاب و اتحادیهها را که نتوانستند نتایج محسوسی به بار آورند منجر به تقویت ذهنیت رهبری کاریزماتیک در ذهن ایرانیان میداند. او نوع استعماری مدرنکردن و کپیبرداری از نهادهای مدرن غربی همچون پارلمان، احزاب سیاسی و اتحادیههای کارگری را توسط روشنفکران لیبرال و چپ، اشتباهی استراتژیک میداند که به نحو موثری از دموکراتیک کردن حیات سیاسی جلوگیری کرد و عملا باعث تقویت قدرت مطلقه شاه در آینده سیاسی ایران شد.
شاکری در جایجای کتاب با ارایه اسناد جدید، روایتی را که تاکنون تاریخنگاری استالینیستی با نگاهی غیرتاریخی و مطابق با منافع حزب روایت کرده بود به نقد میکشد. در این راه از اسناد مهمی همچون اسناد محرمانه آرشیو شوروی که در سالهای گلاسنوست و فضای باز سیاسی در اواخر عمر اتحاد جماهیر شوروی به دست آمد، اسناد آرشیوهای ایرانی، آذری، ارمنی، گرجی، روسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و آمریکایی استفاده کرده است. شاکری معتقد است تاریخنگاری در کشور ما، برخلاف گذشتههای دورش، یک فن دقیق استوار بر کار علمی و بیطرف نبوده است. جانبداری سیاسی و گرایشپرستی و همچنین استبداد طولانی از بیماریهای تاریخنگاری در ایران است.
بازسازی سنت چپ
نقد صریح و بیپرده شاکری از گذشته چپ را نباید در طبقهبندی آنچه بعد از شکست دوران بلوک شرق چرخشبهراست یا آنچه تحت نام «مورخین چپ نادم» در جهان و بهخصوص در فضای نوشتاری ایران باب شد، دانست. از قضا شاکری با مطالعه غیرایدئولوژیک و نقدی که از منظر ماتریالیسم تاریخی از استالینیسم ارایه میدهد سعی در «بازسازی انتقادی این تاریخ» و احیای چپ دارد که «نه تنها به فهم انکشاف اجتماعی -سیاسی در ایران قرن بیستم یاری میرساند، بلکه به تاریخ فکری آن نیز که هنوز باید نوشته شود کمک میکند.» شاکری منتقد جدی مارکسیسم روسی و لنینیسم و تاریخنگاری آن دوره است و سوسیال دموکراتها را از پایهگذاران مهم و جدی جنبش دموکراتیک و اندیشه ترقی در ایران میداند «که شاید اگر قربانی استبداد پهلوی و سرکوب استالینی نمیشدند و دوام میآوردند میتوانستند به یک جنبش وسیع و موثر در دهههای بعدی تبدیل شوند، چنانکه در اروپا توانستند در زمینههای اجتماعی و دموکراسی منشا خدمات مهمی برای زحمتکشان شوند»، اما به نظر میآید تغییری تاریخی در اصطلاحات سیاسی پدید آمده است. تغییر تاریخی واژه سوسیال دموکراتهای انقلابی قرن 19 و تبدیل آن به «راه سوم» و نظریات گیدنز از همان منطق تاریخی تبعیت میکند که لیبرالهای آزادیخواه صدر مشروطه همچون صور اسرافیل را به نولیبرالهای امروزی عرصه تفکر ایران تبدیل کرده است که گفتار آزادیخواهی را یکسره کنار گذاشتهاند و همه ارزشهای باشکوه آن دوران را در ارزش «بازار آزاد» مستحیل کردهاند. طرفه آنکه سنت ارزشمند سوسیال دموکراسی نیز در سالهای اخیر، گرفتار سیاستهای نولیبرالیستی شد که بهخصوص بعد از بحران اقتصادی سال 2007 با جنون و سرعتی سرسامآور به پیش میرود و روزبهروز دستاوردهای دولت رفاه را که حاصل مبارزه طولانیمدت طبقه کارگر اروپا بود باز پس میگیرد. تغییر تاریخی این مفهوم در اواخر قرن بیستم اوج عقبنشینی چپ و مبارزات مردمی را آشکار کرد و ضرورت «بازسازی» و بیرون کشیدن سنت انقلابی را از دل خوانش تاریخ و فراچنگ آوردن مازاد رهاییبخش این سنت، البته به واسطه خوانشی غیرایدئولوژیک و دقیق از تاریخ معاصر، به ما یادآور شد.
«تاریخ جوامع تاکنونموجود، تاریخ مبارزه طبقاتی بوده است.» کمی پس از نگارش این جملات در اواسط قرن نوزدهم، شبح کمونیسم در سراسر اروپا به گشتوگذار درآمد و طبقه کارگر در این قاره در آستانه انقلاب و براندازی نظامهای کهن قرار گرفت، نظم جهانی نوینی در حال شکلگیری بود. صدور سرمایهداری از اروپا به دیگر نقاط جهان آغاز شده بود و رشد سرمایه در این دوران باید از قاره اروپا و آبهای اطراف میگذشت و برای دستیابی به بازارهای مصرف جدید، گردشی جهانی پیدا میکرد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود و بهزودی دستخوش تحولات اجتماعی عظیمی شد. در قرن نوزدهم و بعد از جنگهای ایران و روس ساختارهای تجاری و کشاورزی کشور دچار فروپاشی شد و فقر عمومی و دوران سیاهی را برای عامه مردم رقم زد. قبل از آن، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم از مدل اقتصادی «استبداد آسیایی» پیروی میکرد. استبداد ناصری اجازه هرگونه انباشت سرمایه و رشد بورژوازی را متوقف کرده بود و ایران بهجز چند کالای محدود همانند ابریشم، تنباکو، تریاک و قالی تولید دیگری نداشت. عمده کالاهای مصرفی مردم را بازرگانان خارجی به کشور وارد میکردند و بازرگانان ایرانی بین مردم پخش میکردند. در این زمان، مالکیت اصلی زمین که منبع اصلی تولید ثروت در ایران بود در دست دولت و خانواده سلطنتی بود. پس از ورود تدریجی ایران به بازار جهانی و ورشکستگی اقتصادی کشور در رقابت نابرابر با بازار آزاد و واردات از کشورهای اروپایی، مناسبات ارضی سنتی، از طریق فروش اراضی توسط دربار ورشکسته، به تجار، روحانیون، نظامیان و ماموران عالیرتبه حکومتی برای کسب وجوه مورد نیاز، دچار دگرگونی شد. استبداد موجود همچنین اجازه رشد زمینداران را نمیداد. نیروی کار ایران در آن زمان عمدتا دهقانان روستایی و زحمتکشان و پیشهوران شهری بودند. با وجود ورشکستگی اقتصادی در سراسر این قرن، هیچ خبری از شورشهای دهقانی یا شهری نبود. چند انجمن سری در تهران، تبریز و رشت وجود داشت ولی هیچ حرکت مستمر و سازمانیافته مردمیای شکل نگرفت. در نیمههای قرن نوزدهم با چنین دگرگونیای و مهاجرت عظیم دهقانان و صنعتگران ایرانی به کشورهای همسایه و حتی ارمنیان ایرانی تا ایالات متحده، جنبش کارگری در میان ایرانیان مهاجر که نسل اول کارگران بودند و همچنین در میان کارگران برخی تاسیسات صنعتی داخل پدید آمد. شورش علیه قرارداد واگذاری انحصار تجارت داخلی و خارجی تنباکوی تولیدشده در ایران به یک شرکت انگلیسی با موفقیت به پایان رسید. جنبش آزادیخواهانه اساسا در خارج از کشور در میان روشنفکران ایرانی، شکل گرفت و قتل ناصرالدینشاه بهدست میرزارضا کرمانی، تیراندازی به مظفرالدینشاه در پاریس توسط یک آنارشیست، شکست روسیه از ژاپن در 1283 و به دنبال آن انقلاب 1905 روسیه بههمراه سرکوب اقتصادی و اجتماعی اوضاع را بهسرعت بهسمت انقلاب و تغییراتی سریع در ساختار نابرابر اجتماعی سوق داد و سبب شد گروههای طبقاتی تحت ستم، نقشی اساسی در رخداد مشروطه ایفا کنند. اولینبار در روزنامه «اختر» که ایرانیان مقیم استانبول منتشر میکردند به اندیشههای سوسیال دموکراسی پرداخته شده بود، ایرانیانی که به قفقاز مهاجرت کرده بودند با این اندیشهها آشنا شدند و افرادی در آذربایجان چون نریمان نریمانف، به دنبال ایجاد سازمان «همت» به سازماندهی سوسیال دموکراتها و تاسیس فرقه اجتماعیون عامیون پرداختند. بعد از انقلاب، انجمنهای خودگردان مردمی به صورتی سیلآسا در شهرهای گوناگون ایران تشکیل شد. نقطهای نبود که در آن مردم مختلف از طبقات اجتماعی مختلف و صنوف، انجمنهای خود را تشکیل ندهند. انجمنها به محل تجمع آزادیخواهان و نیروهای مردمی تبدیل شده بودند، شالوده دموکراسی تودهای را تشکیل میدادند و بر ضد شاه، عناصر ارتجاع و قدرتهای استعماری به فعالیت میپرداختند. نخستین تلاش محمدعلی شاه در آذر 1286 برای کودتا علیه حکومت مشروطه را مجلس و انجمنهای مردمی پایتخت ناکام گذاشتند. با وجود آنکه رهبری انجمنها را عمدتا تجار زمیندار و زمینداران میانهحال در دست داشتند اما در بسیاری موارد افراد طبقات پایینتر توانستند با خلاقیت و جسارت تا سطوح رهبری پیشرفت کنند و این باعث شد در دوران استبداد صغیر جنبش رادیکالیزه و پیشروی عناصر اجتماعی فرودست تسهیل شود. جنبش مشروطه ایران اولین و آخرین جنبش مدرن در ایران بود که رهبری واحد و پرجذبه بر آن غلبه نداشت. نقش سوسیال دموکراتهای ایران بهخصوص بعد از بهتوپبستن مجلس توسط محمدعلی شاه و لیاخوف و کودتای نظامی که تمام دستاوردهای دموکراتیک مشروطه را از بین برده بود اهمیت مییابد. تبریز تنها شهری بود که بعد از کودتا بهرهبری ستارخان بهپا خاست. سوسیال دموکراتهای تبریز، استانبول و قفقاز به حمایت از ستارخان پرداختند. این سازماندهی، روحیه مقاومت را به رشت هم کشاند. آویزانکردن از پا و قتل دسته جمعی 43 نفر در رشت در مرداد 1287 تاثیر عمیق و تکاندهندهای بر مردم گذاشت و مرحله تازهای به رهبری عناصر انقلابیای که به مبارزه زیرزمینی خود ادامه میدادند آغاز شد و با پیوستن جنبش اصفهان به رهبری سران ایل بختیاری به این دو شهر «ائتلاف باورنکردنی» انقلابیون تشکیل شد.
از راست تا دروغ چهار انگشت بیشتر نیست؛ یا نقد تاریخنگاری استالینیستی در مقایسه با حجم نوشتههای تاریخی که از نظرگاه لیبرالی و اسلامی به مشروطه پرداختهاند حجم آثار متعلق به تاریخنگاری سوسیالیستی در سطح پایینتری قرار دارد. کتاب «پیشینههای اقتصادی- اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی» از جمله کتابهایی است که با پرداختن به تاریخ مردمی به سیر تاثیرگذاری نیروی کار و طبقات محروم در انقلاب مشروطه و تاثیر این حرکت بر دیگر جنبشهای مردمی منطقه میپردازد. خسرو شاکری نویسنده کتاب در مقدمه مینویسد: «در قرن بیستم، انقلاب مشروطیت 1906 ایران اگر نگوییم به انقلابهای ترکهای جوان در 1909 و جنبش ملی مصر پس از جنگ جهانی اول الهام بخشید، آنها را به پیش راند. حزب کمونیست ایران، که در تمام شرق در نوع خود نخستین بود، برای بقیه آسیا و به ویژه آسیای غربی و آفریقای شمالی الگو قرار گرفت؛ «جمهوری شوروی سوسیالیستی» آن در ۱300-۱299، اگرچه زودگذر، اما منادی پیدایش حکومتهای همانند در بقیه شرق بود.» شاکری دانشآموخته تاریخ دانشگاه سوربن و استاد 75ساله بازنشسته موسسه تحقیقات عالی علوم اجتماعی پاریس است، او تحقیقات دامنهداری را درمورد تاریخ ورود اندیشههای سوسیال دموکراسی به ایران و تاثیر آن در عصر مشروطه انجام داده است. نتایج این تحقیقات علاوه بر کتاب فوق، در کتاب پربار «میلاد زخم: جنبش جنگل و جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران» که با ترجمه شهریار خواجیان و نشر اختران منتشر شده، «نقش ارامنه در سوسیال دموکراسی ایران (1911-1905)» کتاب دیگر او که به اهتمام محمدحسین خسروپناه توسط نشر شیرازه منتشر شده و «تقی ارانی در آینه تاریخ» (نشر اختران) ادامه مییابد. شاکری در پیشگفتار کتاب میگوید سایر مجلدات این پژوهش به بررسی تاریخ حزب کمونیست ایران در جنبش انقلابی شمال ایران پس از جنگ جهانی اول و نیز دهههای 1300 و 1310، حزب توده از 1320 تا 1333- دورهای که شاهد ظهور و سقوط جنبش دموکراتیک ملی ایران به رهبری دکتر مصدق بود - و سرانجام احیای جنبش چپ، در دورهای که با اصلاحات شاه آغاز میشود تا انتهای آن در دهه 60 ادامه مییابد. او همچنین عهدهدار گردآوری و تدوین مجموعه ارزشمند اسناد جنبش کارگری و کمونیستی ایران (چاپ مزدک- فلورانس ایتالیا) بوده است. تندترین نقد شاکری در این کتاب معطوف به تاریخنگاری استالینیستی و جعل تاریخ در دستگاه ایدئولوژیک شوروی است و در مقدمه کتاب میگوید: «این پژوهش کوششی است بهمنظور راززدایی از مبارزه ایدئولوژیکی که طی حدود 70سال میکوشید این تاریخ را برای خدمت به حکومت شوروی، دچار ابهام و رازگونگی سازد. او ورود دونوع سوسیال دموکراسی را به ایران توضیح میدهد. جریانی که عمدتا تحتتاثیر مکتب اروپای غربی و مخالف استفاده از المانهای سنت در اندیشه خود بود و بیشتر بر جنبههای اقتصادی جامعه تکیه میکرد، در عین اینکه هیچگاه از اهمیت دموکراسی در پیشرفت جامعه غافل نبود. مکتب دوم که در مسیر قفقاز و بر پایه مکتب روسی در ایران رشد کرد و «به هر تلاشی دست زد تا با شیوه سنتی اندیشه رایج در جامعه ایران رودررو نشود تا پیشرفت سریع خود را در میان تودههای «بیسواد» تسهیل کند.» مطالعه این پژوهش نشان میدهد که گرایش دوم، دستبالا را گرفت و موجب تاثیرات زیانباری بر آینده جنبش چپ در ایران شد.
به این ترتیب شاکری علاوه بر وابستگی به ریشههای پوپولیسم در چپ سنتی ایران نیز دست میگذارد، سپس میافزاید: «این پژوهش میکوشد به این بررسی بپردازد که آیا خط سیر قفقازی سوسیال دموکراسی ایران از یکسو و تداوم حکومت شیوه تفکر استبدادی بر ذهن ایرانی، یعنی تفکری مبتنی بر اصول جزمی، از سوی دیگر، منشا پیدایش بیمارگونه سوسیالیسم ایرانی بوده است یا نه؟ پیدایش یک ذهنیت التقاطی
(الاهی-کمونیستی) بهویژه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. ذهنیتی که با وجود اوضاع و احوال متفاوت و تغییر ناگهانی اوضاع سیاسی به رژیم شوروی اجازه داد طی چندین دهه مهار هر سازمانی را که میکوشید بخش رادیکال یا پیشرو جامعه ایران را نمایندگی کند محکم در اختیار داشته باشد». او با تکیه بر اسناد تاریخیای که تاکنون بسیاری از آنها دیده نشده بود به شرح وقایع بهصورت دقیق و تحقیقی میپردازد، نکتهای را به سلیقه خود یا صلاحدیدی «ایدئولوژیک» ناگفته نمیگذارد، هیچ سندی را از جا نمیاندازد و نگاه انتقادی خود را در مورد هیچ واقعه تاریخیای کنار نمیگذارد. نویسنده با بررسی اسناد مختلف احزاب سوسیال دموکرات، اجتماعیون عامیون- مجاهد و سوسیال دموکراتهای ارمنی که اولی متاثر از مارکسیسم روسی و بلشویکها و منشویکها و دومی متاثر از سوسیال دموکراتهای اروپایی بوده است به نگارش این اثر روی آورده است. شاکری در فصلهایی جداگانه به بررسی تاریخ شکلگیری گروههای سوسیال دموکرات فرقه اجتماعیون عامیون- مجاهد، گروههای سوسیال دموکرات ارمنی و حزب دموکرات ایران میپردازد و به مطالباتی میپردازد که جناح چپ مشروطهخواهان به جنبش تحمیل کردند. او ناکارآمدی در رهبری سازوکارهای جدید مبتنی بر الگوهای غربی، نظیر احزاب و اتحادیهها را که نتوانستند نتایج محسوسی به بار آورند منجر به تقویت ذهنیت رهبری کاریزماتیک در ذهن ایرانیان میداند. او نوع استعماری مدرنکردن و کپیبرداری از نهادهای مدرن غربی همچون پارلمان، احزاب سیاسی و اتحادیههای کارگری را توسط روشنفکران لیبرال و چپ، اشتباهی استراتژیک میداند که به نحو موثری از دموکراتیک کردن حیات سیاسی جلوگیری کرد و عملا باعث تقویت قدرت مطلقه شاه در آینده سیاسی ایران شد.
شاکری در جایجای کتاب با ارایه اسناد جدید، روایتی را که تاکنون تاریخنگاری استالینیستی با نگاهی غیرتاریخی و مطابق با منافع حزب روایت کرده بود به نقد میکشد. در این راه از اسناد مهمی همچون اسناد محرمانه آرشیو شوروی که در سالهای گلاسنوست و فضای باز سیاسی در اواخر عمر اتحاد جماهیر شوروی به دست آمد، اسناد آرشیوهای ایرانی، آذری، ارمنی، گرجی، روسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و آمریکایی استفاده کرده است. شاکری معتقد است تاریخنگاری در کشور ما، برخلاف گذشتههای دورش، یک فن دقیق استوار بر کار علمی و بیطرف نبوده است. جانبداری سیاسی و گرایشپرستی و همچنین استبداد طولانی از بیماریهای تاریخنگاری در ایران است.
بازسازی سنت چپ
نقد صریح و بیپرده شاکری از گذشته چپ را نباید در طبقهبندی آنچه بعد از شکست دوران بلوک شرق چرخشبهراست یا آنچه تحت نام «مورخین چپ نادم» در جهان و بهخصوص در فضای نوشتاری ایران باب شد، دانست. از قضا شاکری با مطالعه غیرایدئولوژیک و نقدی که از منظر ماتریالیسم تاریخی از استالینیسم ارایه میدهد سعی در «بازسازی انتقادی این تاریخ» و احیای چپ دارد که «نه تنها به فهم انکشاف اجتماعی -سیاسی در ایران قرن بیستم یاری میرساند، بلکه به تاریخ فکری آن نیز که هنوز باید نوشته شود کمک میکند.» شاکری منتقد جدی مارکسیسم روسی و لنینیسم و تاریخنگاری آن دوره است و سوسیال دموکراتها را از پایهگذاران مهم و جدی جنبش دموکراتیک و اندیشه ترقی در ایران میداند «که شاید اگر قربانی استبداد پهلوی و سرکوب استالینی نمیشدند و دوام میآوردند میتوانستند به یک جنبش وسیع و موثر در دهههای بعدی تبدیل شوند، چنانکه در اروپا توانستند در زمینههای اجتماعی و دموکراسی منشا خدمات مهمی برای زحمتکشان شوند»، اما به نظر میآید تغییری تاریخی در اصطلاحات سیاسی پدید آمده است. تغییر تاریخی واژه سوسیال دموکراتهای انقلابی قرن 19 و تبدیل آن به «راه سوم» و نظریات گیدنز از همان منطق تاریخی تبعیت میکند که لیبرالهای آزادیخواه صدر مشروطه همچون صور اسرافیل را به نولیبرالهای امروزی عرصه تفکر ایران تبدیل کرده است که گفتار آزادیخواهی را یکسره کنار گذاشتهاند و همه ارزشهای باشکوه آن دوران را در ارزش «بازار آزاد» مستحیل کردهاند. طرفه آنکه سنت ارزشمند سوسیال دموکراسی نیز در سالهای اخیر، گرفتار سیاستهای نولیبرالیستی شد که بهخصوص بعد از بحران اقتصادی سال 2007 با جنون و سرعتی سرسامآور به پیش میرود و روزبهروز دستاوردهای دولت رفاه را که حاصل مبارزه طولانیمدت طبقه کارگر اروپا بود باز پس میگیرد. تغییر تاریخی این مفهوم در اواخر قرن بیستم اوج عقبنشینی چپ و مبارزات مردمی را آشکار کرد و ضرورت «بازسازی» و بیرون کشیدن سنت انقلابی را از دل خوانش تاریخ و فراچنگ آوردن مازاد رهاییبخش این سنت، البته به واسطه خوانشی غیرایدئولوژیک و دقیق از تاریخ معاصر، به ما یادآور شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.