|

ناظران بیرونی مشروطه

مشروطه ایرانی را خارجی‌ها نیز روایت کرده‌اند؛ آنها که همزمان و پس از وقایع 1906 در ایران به‌سر می‌بردند یا تعلق‌خاطری به آزادیخواهان ایرانی داشتند. از آثاری که دوره مشروطه و وقایع مشروطه را ثبت و روایت کرده‌اند، آثاری است که خارجی‌های مقیم ایران نوشته‌اند؛ از جمله ادوارد براون و مورگان شوستر. در کنار این تاریخ‌نگاری‌ها، مجموعه گزارش‌های دیپلمات‌های خارجی مقیم ایران به وزارت خارجه‌های متبوعشان نیز وجود دارد. از جمله این آثار می‌توان به «کتاب آبی» وزارت خارجه انگلیس و «کتاب نارنجی» وزارت خارجه روسیه تزاری اشاره کرد. همچنین می‌توان به ونسا مارتین به عنوان ناظری بیرونی که در سال‌های اخیر مشروطه را روایت کرده، اشاره داشت.

ادوارد براون
یکی دیگر از تاریخ‌نگاری‌های دوره مشروطه کتاب «انقلاب ایران» نوشته ادوارد براون است که در بعضی از موارد موافقت چندانی هم با سیاست‌های دولتش نداشته. ادوارد براون شرق‌شناس مشهور بریتانیایی سهم بسیار زیادی در بازخوانی و بازشناسی ایران به دنیای انگلیسی زبان و به‌خصوص بریتانیا در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن‌بیستم داشت. آثاری که او در آن سال‌ها درباره ایران نوشت همچنان یکی از منابع اصلی شناخت تاریخ معاصر ایران به‌ویژه در صدر مشروطه است. براون به دلیل سفرهایی که به ایران داشت نسبت به مسایل ایران کاملا آشنا بود و در طول سال‌های اول مشروطه نیز چندبار به ایران سفر کرده بود. او همچنین بر نظرات محافل سیاسی بریتانیا و حتی پارلمان این کشور درباره ایران تاثیرگذار بود.
براون کتاب «انقلاب ایران» را در سال ۱۹۱۰ (۱۲۸۹شمسی) و در گیرودار انقلاب مشروطه منتشر کرد. از این‌رو، این کتاب شامل تمام وقایع انقلاب تا پایان مشروطه (در سال۱۹۱۱) را نمی‌شود. این کتاب که برای خواننده غیرایرانی نوشته شده برای معرفی ریشه‌های مشروطه در ایران و روشن‌کردن فضای سیاسی کشور از سیدجمال‌الدین اسدآبادی شروع می‌کند. فصل آغازین کتاب به بررسی اندیشه‌های سیدجمال، قیام تنباکو و کشته‌شدن ناصرالدین‌شاه اختصاص دارد. سپس دوره پادشاهی مظفرالدین‌شاه و وقایع مشروطه اول را روایت می‌کند. پیمان ۱۹۰۷ بین روسیه و انگلیس، بمباران مجلس، محاصره تبریز، فتح تهران و در آخر تاسیس مجلس دوم موضوعات فصول بعدی کتاب هستند. ادوارد براون کتاب‌های دیگری نیز درباره مسایل ایران نوشته که برخی از آنها نیز مربوط به انقلاب مشروطه‌اند. از جمله می‌توان به آثاری چون نامه‌هایی از تبریز، مشروطه‌خواهان ایران، مطبوعات و شعر ایران معاصر و یک‌سال در میان ایرانیان اشاره کرد.

مورگان شوستر
یک‌سال پس از انتشار کتاب براون در بریتانیا، مورگان شوستر آمریکایی به‌عنوان مستشار مالی دولت ایران وارد تهران شد. شوستر کتاب براون را خوانده بود و تا حدود زیادی با مسایل ایران آشنایی داشت. او همچنین با توجه به ماموریت‌های قبلی خود، به‌عنوان دیپلماتی طرفدار حقوق مردم کشورهای محل ماموریتش شناخته شده بود. در سال۱۹۱۰ وزیرمختار ایران در آمریکا از دولت آمریکا درخواست کارشناسی برای استخدام در دولت ایران به منظور اصلاح امور مالی دولت نوپای مشروطه کرد. شوستر با پیشنهاد دولت آمریکا در ۱۹۱۱ به ایران رفت و با چهارمعاون خود مشغول به کار شد. وی با آغاز اصلاح امور مالی دولت ایران کمی بعد از ورودش به ایران به خزانه‌داری کل کشور منصوب شد. حضور او و فعالیت‌هایش مخالفت روسیه و تا حدی بریتانیا با مشروطه‌خواهان را تشدید کرد. تا جایی که بعضی از محققان مشروطه دلیل اولتیماتوم روسیه و پایان مشروطه را ایستادگی بیش از حد مورگان شوستر در برابر دیپلمات‌های خارجی مقیم تهران دانسته‌اند. شوستر با اصلاحاتی که تا زمان بازگشت محمدعلی‌شاه برای بازپس‌گیری تاج‌ و تخت با کمک روس‌ها انجام داده بود با اقداماتی که در امور مالی ارتش صورت داده بود، توانست مواجب ارتشیان را بپردازد و ارتش را برای مقابله با محمدعلی‌شاه و برادرش شعاع‌السلطنه که با کمک روس‌ها قصد بازپس‌گیری تاج و تخت را داشت، آماده کند. محمدعلی‌شاه و شعاع‌السلطنه پس از این شکست به روسیه فرار کردند. در پی شکست محمدعلی‌شاه شوستر کوشید تا اموال شعاع‌السلطنه را در ایران توقیف کند اما دولت روسیه طبق پیمان تقسیم ایران (قرارداد آگوست1907 سن‌پترزبورگ)، با این امر مخالفت کرد. شوستر در سال۱۹۱۱ از ایران رفت و یک‌سال بعد کتابی را درباره تجربیاتش در تهران منتشر کرد. این کتاب که «اختناق ایران» نام دارد و چند ماه بعد از پایان مشروطه منتشر شده، سند مهمی درباره وقایع مشروطه دوم و به ویژه دخالت گسترده روسیه تزاری در امور ایران و سکوت بریتانیا در مقابل آن است. شوستر همچنین جزو اولین و معدود کسانی است که درباره انجمن‌های زنان در ایران نوشته است. اطلاعاتی که او درباره این انجمن‌ها در کتابش ارایه کرده، یکی از بهترین منابع برای تحقیقات بعدی در این زمینه بوده‌اند.

کتاب آبی و نارنجی
اسناد مهم آرشیوهای انگلیس و روسیه درباره حوادث مشروطه ایران منعکس‌کننده حقایقی از چهره این انقلاب است که در تاریخ‌نگاری مورخان ایرانی به آنها کمتر اشاره شده است. دومجموعه‌ای که به نام کتاب آبی و کتاب نارنجی به فارسی ترجمه شده تنها گزیده‌ای از مقادیر معتنابهی از اسناد خارجی در زمینه حوادث مشروطه ایران است که برخی حوادث و وقایع تلخ پشت‌پرده را به قلم نیشدار گزارشگران و نویسندگان خارجی منعکس کرده است. در برخی موارد آشکار است که نویسندگان تلاش می‌کنند تا نقش دولت‌های خود را در حمایت از مردم ایران مثبت ارزیابی کنند و از این بابت نیز منتی بر ایرانی‌ها بگذارند که انقلاب مشروطه با حمایت‌های دول آنها به پیروزی رسید اما ایرانی‌ها قدر آن را ندانستند و آن را از دست دادند! کتاب نارنجی روسیه حاوی اسناد مهمی است که برخی زوایای پنهان دخالت روس‌ها را آشکار می‌کند اما اسنادی که مربوط به ارتباط بین مشروطه‌خواهان ایران و انقلابیان قفقاز است هنوز منتشر نشده است. تورج اتابکی بخش زیادی از این اسناد را در هلند گردآوری کرده که هنوز به دست خوانندگان فارسی نرسیده است. انگلیسی‌ها نیز اسناد و مدارکی را که در وزارت خارجه انگلیس به‌عنوان «رکورد آفیس» وجود داشت به نام کتاب آبی چاپ کردند و سرداراسعد بختیاری دستور به ترجمه آنها داد.

ونسا مارتین
ونسا مارتین، پژوهشگر و استاد تاریخ معاصر خاورمیانه دانشگاه لندن یکی دیگر از محققان خارجی است که تحقیقات مفصلی درباره تاریخ معاصر ایران با تمرکز بر دوران قاجار و انقلاب مشروطه انجام داده است. او در کتاب خود «دوران قاجار: چانه‌زنی، اعتراض و دولت در ایران قرن19»که با دو ترجمه به فارسی برگردانده شده سعی در نشان‌دادن نقش و چگونگی دخالت مردم عادی در روند سیاسی کشور دارد. «حکومت قاجار تنها بر اساس زور پایدار نبود، بلکه بر مذاکراتی متکی بود که به صورت زنجیره‌ای از مانورها میان فقرا و فرودستان جامعه و ثروتمندان و صاحبان قدرت جریان داشت.» مارتین به بررسی وضعیت جامعه‌ای می‌پردازد که در آستانه آشنایی با تفکر مدرن و ورود مدرنیته به ایران در جریان اعتراض‌ها، چانه‌زنی‌ها و مذاکرات از راه‌های گوناگون خواستار دستیابی به حقوق خود است و مردم ضمن دفاع از منافعشان در برابر دولت، در تشریک مساعی با آن، بر نفوذ بیگانگان فایق می‌آیند. مارتین با استناد به منابع تاریخی قرن19، به شرح مبارزه گروه‌های مختلف مردم بوشهر، شیراز و اصفهان پرداخته و شیوه‌های اعتراض مردم در برابر حاکم، دولت مرکزی و بیگانگان را بررسی می‌کند و به نمونه‌هایی تاریخی اشاره می‌کند: «سر باززدن از پرداخت مالیات‌ها و عوارض مضاعف از سوی بازرگانان که منجر به تعویض پی‌درپی حاکمان می‌شد. اخراج دریاسالار انگلیسی از بوشهر که با تحت فشار قراردادن دولت، مناسبات با بیگانگان را دستخوش تغییراتی کرد یا جنبش تنباکو که اعتراض‌های محلی شیراز را به سطح کشور کشاند و در نهایت مردم خواست خود را افزون بر حکومت، بر دولت‌های خارجی هم دیکته کردند و در این میان از ابزارهای مدرن چون تلگراف برای ارتباط بی‌واسطه با تهران بهره گرفتند. در اصفهان نیز ناآرامی‌های اوایل حکومت ظل‌السلطان در 1879 و چالش میان او و روحانی برجسته، شیخ‌محمدتقی معروف به آقانجفی در 1889 -1896 و همچنین نقش و تاثیر روزنامه‌هایی نظیر قانون، اختر و حبل‌المتین در نفوذ بر افکارعمومی و پیدایش زبانی جدید در دیدگاه سیاسی مورد بحث قرار می‌گیرد.» او در فصول بعدی به مباحثی پیرامون تظاهرات توده‌ای زنان در ایران سده‌نوزدهم؛ لوطی‌ها، تهیدستان آشوبگر شهری؛ سربازان، نیروهای سرکش نظامی و برده‌داری و بردگان سیاه در ایران سده‌نوزدهم می‌پردازد.

مشروطه ایرانی را خارجی‌ها نیز روایت کرده‌اند؛ آنها که همزمان و پس از وقایع 1906 در ایران به‌سر می‌بردند یا تعلق‌خاطری به آزادیخواهان ایرانی داشتند. از آثاری که دوره مشروطه و وقایع مشروطه را ثبت و روایت کرده‌اند، آثاری است که خارجی‌های مقیم ایران نوشته‌اند؛ از جمله ادوارد براون و مورگان شوستر. در کنار این تاریخ‌نگاری‌ها، مجموعه گزارش‌های دیپلمات‌های خارجی مقیم ایران به وزارت خارجه‌های متبوعشان نیز وجود دارد. از جمله این آثار می‌توان به «کتاب آبی» وزارت خارجه انگلیس و «کتاب نارنجی» وزارت خارجه روسیه تزاری اشاره کرد. همچنین می‌توان به ونسا مارتین به عنوان ناظری بیرونی که در سال‌های اخیر مشروطه را روایت کرده، اشاره داشت.

ادوارد براون
یکی دیگر از تاریخ‌نگاری‌های دوره مشروطه کتاب «انقلاب ایران» نوشته ادوارد براون است که در بعضی از موارد موافقت چندانی هم با سیاست‌های دولتش نداشته. ادوارد براون شرق‌شناس مشهور بریتانیایی سهم بسیار زیادی در بازخوانی و بازشناسی ایران به دنیای انگلیسی زبان و به‌خصوص بریتانیا در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن‌بیستم داشت. آثاری که او در آن سال‌ها درباره ایران نوشت همچنان یکی از منابع اصلی شناخت تاریخ معاصر ایران به‌ویژه در صدر مشروطه است. براون به دلیل سفرهایی که به ایران داشت نسبت به مسایل ایران کاملا آشنا بود و در طول سال‌های اول مشروطه نیز چندبار به ایران سفر کرده بود. او همچنین بر نظرات محافل سیاسی بریتانیا و حتی پارلمان این کشور درباره ایران تاثیرگذار بود.
براون کتاب «انقلاب ایران» را در سال ۱۹۱۰ (۱۲۸۹شمسی) و در گیرودار انقلاب مشروطه منتشر کرد. از این‌رو، این کتاب شامل تمام وقایع انقلاب تا پایان مشروطه (در سال۱۹۱۱) را نمی‌شود. این کتاب که برای خواننده غیرایرانی نوشته شده برای معرفی ریشه‌های مشروطه در ایران و روشن‌کردن فضای سیاسی کشور از سیدجمال‌الدین اسدآبادی شروع می‌کند. فصل آغازین کتاب به بررسی اندیشه‌های سیدجمال، قیام تنباکو و کشته‌شدن ناصرالدین‌شاه اختصاص دارد. سپس دوره پادشاهی مظفرالدین‌شاه و وقایع مشروطه اول را روایت می‌کند. پیمان ۱۹۰۷ بین روسیه و انگلیس، بمباران مجلس، محاصره تبریز، فتح تهران و در آخر تاسیس مجلس دوم موضوعات فصول بعدی کتاب هستند. ادوارد براون کتاب‌های دیگری نیز درباره مسایل ایران نوشته که برخی از آنها نیز مربوط به انقلاب مشروطه‌اند. از جمله می‌توان به آثاری چون نامه‌هایی از تبریز، مشروطه‌خواهان ایران، مطبوعات و شعر ایران معاصر و یک‌سال در میان ایرانیان اشاره کرد.

مورگان شوستر
یک‌سال پس از انتشار کتاب براون در بریتانیا، مورگان شوستر آمریکایی به‌عنوان مستشار مالی دولت ایران وارد تهران شد. شوستر کتاب براون را خوانده بود و تا حدود زیادی با مسایل ایران آشنایی داشت. او همچنین با توجه به ماموریت‌های قبلی خود، به‌عنوان دیپلماتی طرفدار حقوق مردم کشورهای محل ماموریتش شناخته شده بود. در سال۱۹۱۰ وزیرمختار ایران در آمریکا از دولت آمریکا درخواست کارشناسی برای استخدام در دولت ایران به منظور اصلاح امور مالی دولت نوپای مشروطه کرد. شوستر با پیشنهاد دولت آمریکا در ۱۹۱۱ به ایران رفت و با چهارمعاون خود مشغول به کار شد. وی با آغاز اصلاح امور مالی دولت ایران کمی بعد از ورودش به ایران به خزانه‌داری کل کشور منصوب شد. حضور او و فعالیت‌هایش مخالفت روسیه و تا حدی بریتانیا با مشروطه‌خواهان را تشدید کرد. تا جایی که بعضی از محققان مشروطه دلیل اولتیماتوم روسیه و پایان مشروطه را ایستادگی بیش از حد مورگان شوستر در برابر دیپلمات‌های خارجی مقیم تهران دانسته‌اند. شوستر با اصلاحاتی که تا زمان بازگشت محمدعلی‌شاه برای بازپس‌گیری تاج‌ و تخت با کمک روس‌ها انجام داده بود با اقداماتی که در امور مالی ارتش صورت داده بود، توانست مواجب ارتشیان را بپردازد و ارتش را برای مقابله با محمدعلی‌شاه و برادرش شعاع‌السلطنه که با کمک روس‌ها قصد بازپس‌گیری تاج و تخت را داشت، آماده کند. محمدعلی‌شاه و شعاع‌السلطنه پس از این شکست به روسیه فرار کردند. در پی شکست محمدعلی‌شاه شوستر کوشید تا اموال شعاع‌السلطنه را در ایران توقیف کند اما دولت روسیه طبق پیمان تقسیم ایران (قرارداد آگوست1907 سن‌پترزبورگ)، با این امر مخالفت کرد. شوستر در سال۱۹۱۱ از ایران رفت و یک‌سال بعد کتابی را درباره تجربیاتش در تهران منتشر کرد. این کتاب که «اختناق ایران» نام دارد و چند ماه بعد از پایان مشروطه منتشر شده، سند مهمی درباره وقایع مشروطه دوم و به ویژه دخالت گسترده روسیه تزاری در امور ایران و سکوت بریتانیا در مقابل آن است. شوستر همچنین جزو اولین و معدود کسانی است که درباره انجمن‌های زنان در ایران نوشته است. اطلاعاتی که او درباره این انجمن‌ها در کتابش ارایه کرده، یکی از بهترین منابع برای تحقیقات بعدی در این زمینه بوده‌اند.

کتاب آبی و نارنجی
اسناد مهم آرشیوهای انگلیس و روسیه درباره حوادث مشروطه ایران منعکس‌کننده حقایقی از چهره این انقلاب است که در تاریخ‌نگاری مورخان ایرانی به آنها کمتر اشاره شده است. دومجموعه‌ای که به نام کتاب آبی و کتاب نارنجی به فارسی ترجمه شده تنها گزیده‌ای از مقادیر معتنابهی از اسناد خارجی در زمینه حوادث مشروطه ایران است که برخی حوادث و وقایع تلخ پشت‌پرده را به قلم نیشدار گزارشگران و نویسندگان خارجی منعکس کرده است. در برخی موارد آشکار است که نویسندگان تلاش می‌کنند تا نقش دولت‌های خود را در حمایت از مردم ایران مثبت ارزیابی کنند و از این بابت نیز منتی بر ایرانی‌ها بگذارند که انقلاب مشروطه با حمایت‌های دول آنها به پیروزی رسید اما ایرانی‌ها قدر آن را ندانستند و آن را از دست دادند! کتاب نارنجی روسیه حاوی اسناد مهمی است که برخی زوایای پنهان دخالت روس‌ها را آشکار می‌کند اما اسنادی که مربوط به ارتباط بین مشروطه‌خواهان ایران و انقلابیان قفقاز است هنوز منتشر نشده است. تورج اتابکی بخش زیادی از این اسناد را در هلند گردآوری کرده که هنوز به دست خوانندگان فارسی نرسیده است. انگلیسی‌ها نیز اسناد و مدارکی را که در وزارت خارجه انگلیس به‌عنوان «رکورد آفیس» وجود داشت به نام کتاب آبی چاپ کردند و سرداراسعد بختیاری دستور به ترجمه آنها داد.

ونسا مارتین
ونسا مارتین، پژوهشگر و استاد تاریخ معاصر خاورمیانه دانشگاه لندن یکی دیگر از محققان خارجی است که تحقیقات مفصلی درباره تاریخ معاصر ایران با تمرکز بر دوران قاجار و انقلاب مشروطه انجام داده است. او در کتاب خود «دوران قاجار: چانه‌زنی، اعتراض و دولت در ایران قرن19»که با دو ترجمه به فارسی برگردانده شده سعی در نشان‌دادن نقش و چگونگی دخالت مردم عادی در روند سیاسی کشور دارد. «حکومت قاجار تنها بر اساس زور پایدار نبود، بلکه بر مذاکراتی متکی بود که به صورت زنجیره‌ای از مانورها میان فقرا و فرودستان جامعه و ثروتمندان و صاحبان قدرت جریان داشت.» مارتین به بررسی وضعیت جامعه‌ای می‌پردازد که در آستانه آشنایی با تفکر مدرن و ورود مدرنیته به ایران در جریان اعتراض‌ها، چانه‌زنی‌ها و مذاکرات از راه‌های گوناگون خواستار دستیابی به حقوق خود است و مردم ضمن دفاع از منافعشان در برابر دولت، در تشریک مساعی با آن، بر نفوذ بیگانگان فایق می‌آیند. مارتین با استناد به منابع تاریخی قرن19، به شرح مبارزه گروه‌های مختلف مردم بوشهر، شیراز و اصفهان پرداخته و شیوه‌های اعتراض مردم در برابر حاکم، دولت مرکزی و بیگانگان را بررسی می‌کند و به نمونه‌هایی تاریخی اشاره می‌کند: «سر باززدن از پرداخت مالیات‌ها و عوارض مضاعف از سوی بازرگانان که منجر به تعویض پی‌درپی حاکمان می‌شد. اخراج دریاسالار انگلیسی از بوشهر که با تحت فشار قراردادن دولت، مناسبات با بیگانگان را دستخوش تغییراتی کرد یا جنبش تنباکو که اعتراض‌های محلی شیراز را به سطح کشور کشاند و در نهایت مردم خواست خود را افزون بر حکومت، بر دولت‌های خارجی هم دیکته کردند و در این میان از ابزارهای مدرن چون تلگراف برای ارتباط بی‌واسطه با تهران بهره گرفتند. در اصفهان نیز ناآرامی‌های اوایل حکومت ظل‌السلطان در 1879 و چالش میان او و روحانی برجسته، شیخ‌محمدتقی معروف به آقانجفی در 1889 -1896 و همچنین نقش و تاثیر روزنامه‌هایی نظیر قانون، اختر و حبل‌المتین در نفوذ بر افکارعمومی و پیدایش زبانی جدید در دیدگاه سیاسی مورد بحث قرار می‌گیرد.» او در فصول بعدی به مباحثی پیرامون تظاهرات توده‌ای زنان در ایران سده‌نوزدهم؛ لوطی‌ها، تهیدستان آشوبگر شهری؛ سربازان، نیروهای سرکش نظامی و برده‌داری و بردگان سیاه در ایران سده‌نوزدهم می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.