تاریخنگاران مشروطه
بیش از یکقرن درباره مشروطه و وقایع منتهی به نخستین انقلاب ایران در دوره مدرن گفته و نوشته شده است. از همان روزهای نخست واقعه تا همین امروز، تاریخنگاری مشروطه از تکاپو نیفتاده هرچند گرایشهای مورخان آن تحولی کامل را از سر گذرانده. اگر مورخان نخستین با نگاهی از سر شگفتی و تحسین به مجاهدان و مبارزان مشروطه میپرداختند، اکنون گرایش غالب، دیدگاه انتقادی به مشروطه و مشروطهخواهان است. با این وجود هستند تاریخنگارانی که میکوشند انقلاب مشروطه را در زمینه و زمانه خود بسنجند. پرداختن به تکتک تاریخنگاران مشروطه ایران نیازمند مجالی مفصلتر است. اما در اینجا به تسامح، تاریخنگاران را به سهنسل تقسیم کردهایم و از هر دوره به نمونههایی اشاره میکنیم.
نسل اول: شاهدان واقعه
محمدناظمالاسلام کرمانی: از جمله اولین و مهمترین تاریخنگاران انقلاب مشروطه همزمان با وقوع آن ناظمالاسلام کرمانی است. «تاریخ بیداری ایرانیان» او روایتی دستاول از حوادث مشروطه اول و دوم به دست میدهد. ناظمالاسلام عضو انجمنی مخفی بود که حدود دوسال قبل از انقلاب مشروطه ایجاد شده و در حکم کمیته انقلاب بود. او دوست صمیمی پسر سیدمحمد طباطبایی یکی از روحانیون اصلی مشروطهخواه نیز بود و حضورش در بیت آیتاللهطباطبایی و عضویت در کمیته انقلاب، او را در کانون وقایع مشروطه قرار میداد. «تاریخ بیداری» یادداشتهای اوست در ششجلد که در دومجلد تنظیم شده است. ناظمالاسلام در مقدمه کتاب خود به احوال گروهی از بزرگان و مشروطهخواهانی چون شیخاحمد روحی و میرزاآقاخان کرمانی و نیز شرح حوادث مهمی چون واقعه رژی، نامههای میرزایشیرازی و ناصرالدینشاه درباره این واقعه و تلگرافهای مبادلهشده و سپس حالات میرزارضای کرمانی و صورت بازجویی او میپردازد. این کتاب هنوز که هنوز است یکی از مراجع مهم تاریخی بهشمار میرود.
یحیی دولتآبادی: از مهمترین رجال سیاسی عصر مشروطه و دوران پس از آن تا اوایل حکومت رضاشاه یحیی دولتآبادی است که پستهای سیاسی مختلفی از جمله چندبار نمایندگی مجلس شورای ملی را در مقاطع متعدد تجربه کرد. او که در بیشتر محافل سیاسی روشنفکری نقش داشته است، خاطرات خود را در کتابی به نام «حیات یحیی» منتشر کرده که در کنار «تاریخ بیداری ایرانیان» از زمره اسناد مهم در انقلاب مشروطه است. دولتآبادی حوادث تاریخی ایران از اواسط حکومت ناصرالدینشاه تا کودتای۱۲۹۹ رضاخان و تسخیر قدرت را از سوی او بیپرده بیان و تحلیل کرده است. این کتاب بهمدت ۲۵سال در فهرست کتب ممنوعالانتشار قرار گرفت. جلد اول قسمتی مشتمل بر گزارش از ایام جوانی و دوران تحصیلی نویسنده و بقیه آن تاریخ تاسیس و ایجاد فرهنگ نوین ایران است.
جلدهای دوم و سوم، حوادث مربوط به مشروطه و فعالیتهای خود نویسنده را در برمیگیرد و جلدچهارم به مهاجرت ملیون در اوایل جنگ بینالمللی اول تا انقراض سلطنت قاجاریه و دوران پادشاهی رضاخان اختصاص دارد.
محمدباقر ویجویه: یکی از تاریخنگارانی که وقایع آن دوران را از تبریز، مهد مشروطهخواهی، گزارش کرده محمدباقر ویجویه است. «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» او شرح محاصره 10ماهه تبریز (در سال۱۲۸۸شمسی) و مبارزات ستارخان و باقرخان با نیروهای استبداد است. کتاب با نقاشیهایی از صحنههای درگیری یا محلات مختلف شهر آراسته شده که توضیحاتی دارند، اما فاقد نام نقاشند. کتاب حاوی مطالب مهمی از جمله شورش طهران در جمادیالاخر ۱۳۲۴، عزیمت علما به قم و تحصن مردم در خانه وزیرمختار انگلیس، صدور فرمان مشروطه، درگذشت مظفرالدینشاه و به سلطنترسیدن محمدعلی شاه، بهتوپبستن مجلس و مسجد سپهسالار و شروع جنگ از ۲۳جمادیالاولی ۱۳۲۶ در تهران و تبریز، فعالیتهای باقرخان در خیابان و ستارخان در امیرخیز، یادداشتهای روزانه از وقایع تبریز که بیشترین صفحات را دربر میگیرد، پیروزی مشروطهخواهان در 16رمضان و شرح برقراری آرامش نسبی و اصلاحات مشروطهخواهان در تبریز و مرند و دیلمقان و خوی است.
نسل دوم: راویان واقعه
احمد کسروی: هرچند «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» او بسیار مشهور است ولی از «تاریخ 18ساله آذربایجان» او نیز نباید گذشت. این دوکتاب تاثیر بسیاری بر تاریخنگاری مشروطه گذاشتند. هر دو کتاب، هم در دوران انتشار و هم در سالهای پس از آن بارها و بارها خوانده شدند و از گزند انتقادهای تندوتیز نیز در امان نبودند. کسروی حساسیتها و تمایلات ویژهای به بسیاری از مطالب داشته که شناخت آنها برای دریافت تاثیری که میتوانستند در توصیفات و روایات وی در نوشتن تاریخ مشروطیت داشته باشند، حایزاهمیت است. «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» مدتها معتبرترین سند انقلاب مشروطه بوده است. کسروی در کسب این مقام برای این اثر تاریخی با دقت هرچه تمامتر به تحقیق و گردآوری منابع موجود عمدتا در زبان فارسی کوشیده است. اگر گاهی در مواردی از معیارهای موردنظر خودش در تطبیق و درستی وقایع، کوتاهی رخ داده اما همچنان در مقایسه با دیگر تاریخهای نوشتهشده تا آن دوره یکی از موثقترین روایات است.
مهدی ملکزاده: یکی دیگر از افرادی که چندسال پس از مشروطه اقدام به نوشتن تاریخ مشروطه کرد، مهدی ملکزاده است. ملکزاده فرزند ملکالمتکلمین از بزرگترین مشروطهخواهان ایران بود و به همین دلیل از نزدیک در جریان بسیاری از وقایع قرار داشت. او در مشروطهدوم نیز از هواداران حزب دموکرات بود و با بزرگان این حزب نشست و برخاست داشت. کتاب هفتجلدی ملکزاده که «تاریخ انقلاب مشروطه» نام دارد گرچه چندان موردتوجه نبوده، اما همچنان یکی از منابع مهم تحقیقاتی درباره انقلاب مشروطه است.
نویسنده برخلاف اکثر مورخان در جلداول کتاب خود به بیان حوادثی پرداخته که یکقرن قبل از مشروطیت اتفاق افتاده و هر یک عامل مهمی در پیدایش آن نهضت ملی بوده است. نکته قابلتوجه در مورد ملکزاده این است که با وجود اینکه شخصا در انقلاب مشروطه سهم بسزایی داشته و یکی از عوامل مهم آن نهضت ملی بوده است، اسمی از خود نبرده و چنین وانمود کرده که تماشاچی انقلاب بوده است.
کریم طاهرزادهبهزاد: طاهرزادهبهزاد در سال۱۲۶۷شمسی در تبریز متولد شد. در ۱۹سالگی به مشروطهخواهان پیوست و سپس وارد فرقه اجتماعیونعامیون و عضو فداییان تبریز شد. او عهدهدار سرپرستی مدافعان سنگر محله چرنداب تبریز بود و پس از تسلیم کلیه محلات شهر به گروه محله امیرخیز به رهبری ستارخان پیوست. پس از کشتهشدن شمار زیادی از مشروطهخواهان، او بهناچار ایران را ترک کرد و به استانبول رفت و در رشته معماری تحصیل کرد. او بعدها به برلین رفت و با افرادی همچون جمالزاده، رضا تربیت، تقیزاده و نیز کاظمزادهایرانشهر در انتشار مجله «کاوه» به همکاری پرداخت.
کتاب او که درباره وقایع تبریز نوشته شده «قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران» نام دارد. این کتاب از این جهت حایزاهمیت است که طاهرزاده خود عضو تشکیلات مجاهدین و از اعضای نهضت مقاومت تبریز بوده و بهویژه روایت او از محاصره 10ماهه تبریز روایتی دستاول و همراه با جزییات بسیار است.
نسل سوم: ناقدان واقعه
فریدون آدمیت: آدمیت را «پدر تاریخنگاری نوین ایران» خواندهاند. او در نزدیک به سهدهه کار پژوهشی توانست برخی از مهمترین رخدادها و جریانهای عصر مشروطه را در نزدیک به 25کتاب تالیف کند و از این بابت سهمی جدی در هدفمندکردن و نیز جهتدادن به تاریخنگاری علمی ایفا کند. آدمیت یکی از فعالترین مورخان تحلیلی مشروطیت است؛ مورخی که به صورت منظم و مدون درباره انقلاب مشروطه نوشته است. او را پایهگذار مکتب «تاریخنگاری» در برابر «وقایعنگاری» مشروطیت میدانند. روش او در تاریخنگاری به گفته خودش، تاریخنگاری تحلیلی- انتقادی بود. صراحت کلام در قضاوت درباره وقایع و شخصیتهای تاریخی و تاثیر عقلانیت و عقل روشنگری در تحلیلهایش و همچنین دقت او در شناخت، نقد و تایید عناصر روشنفکری اصیل، تاریخنگاری به شیوه آدمیت را از تاریخنگاریهای رایج جدا میکند.
ایرج افشار: ایرج افشار تحقیقات ارزشمندی درباره ایرانشناسی و کتابشناسی انجام داده که این تحقیقات در نشریات معتبر ایرانی و خارجی منتشر شدهاست. از او بهعنوان پدر کتابشناسی ایران یاد میشود. او درباره کتابشناسی مشروطه نیز تحقیقات مهمی انجام داده و بر این باور بود که «پیش از مشروطه، یعنی قبل از اینکه فرمان مشروطه صادر شود، جریاناتی بودهاند، حرکاتی کردهاند، همچنین نویسندگان و روزنامههایی وجود داشتهاند که مشخص نیست اقدامات آنها زیر لفظ مشروطه جا گیرد. برای اینکه لفظ مشروطه یک بار حقوقی یا قانونی دارد. بنابراین تسامحا اگر همه حرکات بعد از دوره محمدشاه را به حساب مشروطیت بگذاریم، از نظر متد تاریخنویسی درست نیست. باید دوره قبل را همانجور که ناظمالاسلام گفته «دوره بیداری» بخوانیم. منابع مربوط به آن دوره با منابع پس از صدور فرمان مشروطه، متفاوت و یک دست دیگری است.» از اینرو، نگاه افشار در کتابشناسی مشروطه همسو با این دورهبندی است.
ماشاءالله آجودانی: ماشاءالله آجودانی از محققان تاریخ معاصر ایران است. از آثار مهم او میتوان به «مشروطه ایرانی» و «یا مرگ یا تجدد» اشاره کرد. کتاب «مشروطه ایرانی» یکی از آثار مهم انتقادی درباره تاریخ مشروطه است.
آجودانی برخلاف سایر صاحبنظرانی که در مورد تاریخ و فلسفه مشروطیت وارد بحث شدهاند، مفهوم انقلاب مشروطیت را زیر سوال میبرد؛ به همین دلیل هم لقب ایرانی را برای مشروطه انتخاب میکند تا این مقطع را از تمام نسخ انقلابی در عصر خود متمایز کند. او در این کتاب نشان میدهد انقلاب مشروطیت کژ راهه ایرانی و انقلابی کاملا ایرانیزهشده بود.
نقدهای بسیار جدیای درباره مشروطه ایرانی تاکنون نوشته شده و در نظر بسیاری از تاریخنگاران اگرچه تا حدودی توانسته فردای انقلاب مشروطه را روایت کند، اما نتوانسته تمام حوادث تاریخی این دوران را با نظریه تاریخی خود اثبات کند.
نسل اول: شاهدان واقعه
محمدناظمالاسلام کرمانی: از جمله اولین و مهمترین تاریخنگاران انقلاب مشروطه همزمان با وقوع آن ناظمالاسلام کرمانی است. «تاریخ بیداری ایرانیان» او روایتی دستاول از حوادث مشروطه اول و دوم به دست میدهد. ناظمالاسلام عضو انجمنی مخفی بود که حدود دوسال قبل از انقلاب مشروطه ایجاد شده و در حکم کمیته انقلاب بود. او دوست صمیمی پسر سیدمحمد طباطبایی یکی از روحانیون اصلی مشروطهخواه نیز بود و حضورش در بیت آیتاللهطباطبایی و عضویت در کمیته انقلاب، او را در کانون وقایع مشروطه قرار میداد. «تاریخ بیداری» یادداشتهای اوست در ششجلد که در دومجلد تنظیم شده است. ناظمالاسلام در مقدمه کتاب خود به احوال گروهی از بزرگان و مشروطهخواهانی چون شیخاحمد روحی و میرزاآقاخان کرمانی و نیز شرح حوادث مهمی چون واقعه رژی، نامههای میرزایشیرازی و ناصرالدینشاه درباره این واقعه و تلگرافهای مبادلهشده و سپس حالات میرزارضای کرمانی و صورت بازجویی او میپردازد. این کتاب هنوز که هنوز است یکی از مراجع مهم تاریخی بهشمار میرود.
یحیی دولتآبادی: از مهمترین رجال سیاسی عصر مشروطه و دوران پس از آن تا اوایل حکومت رضاشاه یحیی دولتآبادی است که پستهای سیاسی مختلفی از جمله چندبار نمایندگی مجلس شورای ملی را در مقاطع متعدد تجربه کرد. او که در بیشتر محافل سیاسی روشنفکری نقش داشته است، خاطرات خود را در کتابی به نام «حیات یحیی» منتشر کرده که در کنار «تاریخ بیداری ایرانیان» از زمره اسناد مهم در انقلاب مشروطه است. دولتآبادی حوادث تاریخی ایران از اواسط حکومت ناصرالدینشاه تا کودتای۱۲۹۹ رضاخان و تسخیر قدرت را از سوی او بیپرده بیان و تحلیل کرده است. این کتاب بهمدت ۲۵سال در فهرست کتب ممنوعالانتشار قرار گرفت. جلد اول قسمتی مشتمل بر گزارش از ایام جوانی و دوران تحصیلی نویسنده و بقیه آن تاریخ تاسیس و ایجاد فرهنگ نوین ایران است.
جلدهای دوم و سوم، حوادث مربوط به مشروطه و فعالیتهای خود نویسنده را در برمیگیرد و جلدچهارم به مهاجرت ملیون در اوایل جنگ بینالمللی اول تا انقراض سلطنت قاجاریه و دوران پادشاهی رضاخان اختصاص دارد.
محمدباقر ویجویه: یکی از تاریخنگارانی که وقایع آن دوران را از تبریز، مهد مشروطهخواهی، گزارش کرده محمدباقر ویجویه است. «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» او شرح محاصره 10ماهه تبریز (در سال۱۲۸۸شمسی) و مبارزات ستارخان و باقرخان با نیروهای استبداد است. کتاب با نقاشیهایی از صحنههای درگیری یا محلات مختلف شهر آراسته شده که توضیحاتی دارند، اما فاقد نام نقاشند. کتاب حاوی مطالب مهمی از جمله شورش طهران در جمادیالاخر ۱۳۲۴، عزیمت علما به قم و تحصن مردم در خانه وزیرمختار انگلیس، صدور فرمان مشروطه، درگذشت مظفرالدینشاه و به سلطنترسیدن محمدعلی شاه، بهتوپبستن مجلس و مسجد سپهسالار و شروع جنگ از ۲۳جمادیالاولی ۱۳۲۶ در تهران و تبریز، فعالیتهای باقرخان در خیابان و ستارخان در امیرخیز، یادداشتهای روزانه از وقایع تبریز که بیشترین صفحات را دربر میگیرد، پیروزی مشروطهخواهان در 16رمضان و شرح برقراری آرامش نسبی و اصلاحات مشروطهخواهان در تبریز و مرند و دیلمقان و خوی است.
نسل دوم: راویان واقعه
احمد کسروی: هرچند «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» او بسیار مشهور است ولی از «تاریخ 18ساله آذربایجان» او نیز نباید گذشت. این دوکتاب تاثیر بسیاری بر تاریخنگاری مشروطه گذاشتند. هر دو کتاب، هم در دوران انتشار و هم در سالهای پس از آن بارها و بارها خوانده شدند و از گزند انتقادهای تندوتیز نیز در امان نبودند. کسروی حساسیتها و تمایلات ویژهای به بسیاری از مطالب داشته که شناخت آنها برای دریافت تاثیری که میتوانستند در توصیفات و روایات وی در نوشتن تاریخ مشروطیت داشته باشند، حایزاهمیت است. «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» مدتها معتبرترین سند انقلاب مشروطه بوده است. کسروی در کسب این مقام برای این اثر تاریخی با دقت هرچه تمامتر به تحقیق و گردآوری منابع موجود عمدتا در زبان فارسی کوشیده است. اگر گاهی در مواردی از معیارهای موردنظر خودش در تطبیق و درستی وقایع، کوتاهی رخ داده اما همچنان در مقایسه با دیگر تاریخهای نوشتهشده تا آن دوره یکی از موثقترین روایات است.
مهدی ملکزاده: یکی دیگر از افرادی که چندسال پس از مشروطه اقدام به نوشتن تاریخ مشروطه کرد، مهدی ملکزاده است. ملکزاده فرزند ملکالمتکلمین از بزرگترین مشروطهخواهان ایران بود و به همین دلیل از نزدیک در جریان بسیاری از وقایع قرار داشت. او در مشروطهدوم نیز از هواداران حزب دموکرات بود و با بزرگان این حزب نشست و برخاست داشت. کتاب هفتجلدی ملکزاده که «تاریخ انقلاب مشروطه» نام دارد گرچه چندان موردتوجه نبوده، اما همچنان یکی از منابع مهم تحقیقاتی درباره انقلاب مشروطه است.
نویسنده برخلاف اکثر مورخان در جلداول کتاب خود به بیان حوادثی پرداخته که یکقرن قبل از مشروطیت اتفاق افتاده و هر یک عامل مهمی در پیدایش آن نهضت ملی بوده است. نکته قابلتوجه در مورد ملکزاده این است که با وجود اینکه شخصا در انقلاب مشروطه سهم بسزایی داشته و یکی از عوامل مهم آن نهضت ملی بوده است، اسمی از خود نبرده و چنین وانمود کرده که تماشاچی انقلاب بوده است.
کریم طاهرزادهبهزاد: طاهرزادهبهزاد در سال۱۲۶۷شمسی در تبریز متولد شد. در ۱۹سالگی به مشروطهخواهان پیوست و سپس وارد فرقه اجتماعیونعامیون و عضو فداییان تبریز شد. او عهدهدار سرپرستی مدافعان سنگر محله چرنداب تبریز بود و پس از تسلیم کلیه محلات شهر به گروه محله امیرخیز به رهبری ستارخان پیوست. پس از کشتهشدن شمار زیادی از مشروطهخواهان، او بهناچار ایران را ترک کرد و به استانبول رفت و در رشته معماری تحصیل کرد. او بعدها به برلین رفت و با افرادی همچون جمالزاده، رضا تربیت، تقیزاده و نیز کاظمزادهایرانشهر در انتشار مجله «کاوه» به همکاری پرداخت.
کتاب او که درباره وقایع تبریز نوشته شده «قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران» نام دارد. این کتاب از این جهت حایزاهمیت است که طاهرزاده خود عضو تشکیلات مجاهدین و از اعضای نهضت مقاومت تبریز بوده و بهویژه روایت او از محاصره 10ماهه تبریز روایتی دستاول و همراه با جزییات بسیار است.
نسل سوم: ناقدان واقعه
فریدون آدمیت: آدمیت را «پدر تاریخنگاری نوین ایران» خواندهاند. او در نزدیک به سهدهه کار پژوهشی توانست برخی از مهمترین رخدادها و جریانهای عصر مشروطه را در نزدیک به 25کتاب تالیف کند و از این بابت سهمی جدی در هدفمندکردن و نیز جهتدادن به تاریخنگاری علمی ایفا کند. آدمیت یکی از فعالترین مورخان تحلیلی مشروطیت است؛ مورخی که به صورت منظم و مدون درباره انقلاب مشروطه نوشته است. او را پایهگذار مکتب «تاریخنگاری» در برابر «وقایعنگاری» مشروطیت میدانند. روش او در تاریخنگاری به گفته خودش، تاریخنگاری تحلیلی- انتقادی بود. صراحت کلام در قضاوت درباره وقایع و شخصیتهای تاریخی و تاثیر عقلانیت و عقل روشنگری در تحلیلهایش و همچنین دقت او در شناخت، نقد و تایید عناصر روشنفکری اصیل، تاریخنگاری به شیوه آدمیت را از تاریخنگاریهای رایج جدا میکند.
ایرج افشار: ایرج افشار تحقیقات ارزشمندی درباره ایرانشناسی و کتابشناسی انجام داده که این تحقیقات در نشریات معتبر ایرانی و خارجی منتشر شدهاست. از او بهعنوان پدر کتابشناسی ایران یاد میشود. او درباره کتابشناسی مشروطه نیز تحقیقات مهمی انجام داده و بر این باور بود که «پیش از مشروطه، یعنی قبل از اینکه فرمان مشروطه صادر شود، جریاناتی بودهاند، حرکاتی کردهاند، همچنین نویسندگان و روزنامههایی وجود داشتهاند که مشخص نیست اقدامات آنها زیر لفظ مشروطه جا گیرد. برای اینکه لفظ مشروطه یک بار حقوقی یا قانونی دارد. بنابراین تسامحا اگر همه حرکات بعد از دوره محمدشاه را به حساب مشروطیت بگذاریم، از نظر متد تاریخنویسی درست نیست. باید دوره قبل را همانجور که ناظمالاسلام گفته «دوره بیداری» بخوانیم. منابع مربوط به آن دوره با منابع پس از صدور فرمان مشروطه، متفاوت و یک دست دیگری است.» از اینرو، نگاه افشار در کتابشناسی مشروطه همسو با این دورهبندی است.
ماشاءالله آجودانی: ماشاءالله آجودانی از محققان تاریخ معاصر ایران است. از آثار مهم او میتوان به «مشروطه ایرانی» و «یا مرگ یا تجدد» اشاره کرد. کتاب «مشروطه ایرانی» یکی از آثار مهم انتقادی درباره تاریخ مشروطه است.
آجودانی برخلاف سایر صاحبنظرانی که در مورد تاریخ و فلسفه مشروطیت وارد بحث شدهاند، مفهوم انقلاب مشروطیت را زیر سوال میبرد؛ به همین دلیل هم لقب ایرانی را برای مشروطه انتخاب میکند تا این مقطع را از تمام نسخ انقلابی در عصر خود متمایز کند. او در این کتاب نشان میدهد انقلاب مشروطیت کژ راهه ایرانی و انقلابی کاملا ایرانیزهشده بود.
نقدهای بسیار جدیای درباره مشروطه ایرانی تاکنون نوشته شده و در نظر بسیاری از تاریخنگاران اگرچه تا حدودی توانسته فردای انقلاب مشروطه را روایت کند، اما نتوانسته تمام حوادث تاریخی این دوران را با نظریه تاریخی خود اثبات کند.
بیش از یکقرن درباره مشروطه و وقایع منتهی به نخستین انقلاب ایران در دوره مدرن گفته و نوشته شده است. از همان روزهای نخست واقعه تا همین امروز، تاریخنگاری مشروطه از تکاپو نیفتاده هرچند گرایشهای مورخان آن تحولی کامل را از سر گذرانده. اگر مورخان نخستین با نگاهی از سر شگفتی و تحسین به مجاهدان و مبارزان مشروطه میپرداختند، اکنون گرایش غالب، دیدگاه انتقادی به مشروطه و مشروطهخواهان است. با این وجود هستند تاریخنگارانی که میکوشند انقلاب مشروطه را در زمینه و زمانه خود بسنجند. پرداختن به تکتک تاریخنگاران مشروطه ایران نیازمند مجالی مفصلتر است. اما در اینجا به تسامح، تاریخنگاران را به سهنسل تقسیم کردهایم و از هر دوره به نمونههایی اشاره میکنیم.
نسل اول: شاهدان واقعه
محمدناظمالاسلام کرمانی: از جمله اولین و مهمترین تاریخنگاران انقلاب مشروطه همزمان با وقوع آن ناظمالاسلام کرمانی است. «تاریخ بیداری ایرانیان» او روایتی دستاول از حوادث مشروطه اول و دوم به دست میدهد. ناظمالاسلام عضو انجمنی مخفی بود که حدود دوسال قبل از انقلاب مشروطه ایجاد شده و در حکم کمیته انقلاب بود. او دوست صمیمی پسر سیدمحمد طباطبایی یکی از روحانیون اصلی مشروطهخواه نیز بود و حضورش در بیت آیتاللهطباطبایی و عضویت در کمیته انقلاب، او را در کانون وقایع مشروطه قرار میداد. «تاریخ بیداری» یادداشتهای اوست در ششجلد که در دومجلد تنظیم شده است. ناظمالاسلام در مقدمه کتاب خود به احوال گروهی از بزرگان و مشروطهخواهانی چون شیخاحمد روحی و میرزاآقاخان کرمانی و نیز شرح حوادث مهمی چون واقعه رژی، نامههای میرزایشیرازی و ناصرالدینشاه درباره این واقعه و تلگرافهای مبادلهشده و سپس حالات میرزارضای کرمانی و صورت بازجویی او میپردازد. این کتاب هنوز که هنوز است یکی از مراجع مهم تاریخی بهشمار میرود.
یحیی دولتآبادی: از مهمترین رجال سیاسی عصر مشروطه و دوران پس از آن تا اوایل حکومت رضاشاه یحیی دولتآبادی است که پستهای سیاسی مختلفی از جمله چندبار نمایندگی مجلس شورای ملی را در مقاطع متعدد تجربه کرد. او که در بیشتر محافل سیاسی روشنفکری نقش داشته است، خاطرات خود را در کتابی به نام «حیات یحیی» منتشر کرده که در کنار «تاریخ بیداری ایرانیان» از زمره اسناد مهم در انقلاب مشروطه است. دولتآبادی حوادث تاریخی ایران از اواسط حکومت ناصرالدینشاه تا کودتای۱۲۹۹ رضاخان و تسخیر قدرت را از سوی او بیپرده بیان و تحلیل کرده است. این کتاب بهمدت ۲۵سال در فهرست کتب ممنوعالانتشار قرار گرفت. جلد اول قسمتی مشتمل بر گزارش از ایام جوانی و دوران تحصیلی نویسنده و بقیه آن تاریخ تاسیس و ایجاد فرهنگ نوین ایران است.
جلدهای دوم و سوم، حوادث مربوط به مشروطه و فعالیتهای خود نویسنده را در برمیگیرد و جلدچهارم به مهاجرت ملیون در اوایل جنگ بینالمللی اول تا انقراض سلطنت قاجاریه و دوران پادشاهی رضاخان اختصاص دارد.
محمدباقر ویجویه: یکی از تاریخنگارانی که وقایع آن دوران را از تبریز، مهد مشروطهخواهی، گزارش کرده محمدباقر ویجویه است. «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» او شرح محاصره 10ماهه تبریز (در سال۱۲۸۸شمسی) و مبارزات ستارخان و باقرخان با نیروهای استبداد است. کتاب با نقاشیهایی از صحنههای درگیری یا محلات مختلف شهر آراسته شده که توضیحاتی دارند، اما فاقد نام نقاشند. کتاب حاوی مطالب مهمی از جمله شورش طهران در جمادیالاخر ۱۳۲۴، عزیمت علما به قم و تحصن مردم در خانه وزیرمختار انگلیس، صدور فرمان مشروطه، درگذشت مظفرالدینشاه و به سلطنترسیدن محمدعلی شاه، بهتوپبستن مجلس و مسجد سپهسالار و شروع جنگ از ۲۳جمادیالاولی ۱۳۲۶ در تهران و تبریز، فعالیتهای باقرخان در خیابان و ستارخان در امیرخیز، یادداشتهای روزانه از وقایع تبریز که بیشترین صفحات را دربر میگیرد، پیروزی مشروطهخواهان در 16رمضان و شرح برقراری آرامش نسبی و اصلاحات مشروطهخواهان در تبریز و مرند و دیلمقان و خوی است.
نسل دوم: راویان واقعه
احمد کسروی: هرچند «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» او بسیار مشهور است ولی از «تاریخ 18ساله آذربایجان» او نیز نباید گذشت. این دوکتاب تاثیر بسیاری بر تاریخنگاری مشروطه گذاشتند. هر دو کتاب، هم در دوران انتشار و هم در سالهای پس از آن بارها و بارها خوانده شدند و از گزند انتقادهای تندوتیز نیز در امان نبودند. کسروی حساسیتها و تمایلات ویژهای به بسیاری از مطالب داشته که شناخت آنها برای دریافت تاثیری که میتوانستند در توصیفات و روایات وی در نوشتن تاریخ مشروطیت داشته باشند، حایزاهمیت است. «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» مدتها معتبرترین سند انقلاب مشروطه بوده است. کسروی در کسب این مقام برای این اثر تاریخی با دقت هرچه تمامتر به تحقیق و گردآوری منابع موجود عمدتا در زبان فارسی کوشیده است. اگر گاهی در مواردی از معیارهای موردنظر خودش در تطبیق و درستی وقایع، کوتاهی رخ داده اما همچنان در مقایسه با دیگر تاریخهای نوشتهشده تا آن دوره یکی از موثقترین روایات است.
مهدی ملکزاده: یکی دیگر از افرادی که چندسال پس از مشروطه اقدام به نوشتن تاریخ مشروطه کرد، مهدی ملکزاده است. ملکزاده فرزند ملکالمتکلمین از بزرگترین مشروطهخواهان ایران بود و به همین دلیل از نزدیک در جریان بسیاری از وقایع قرار داشت. او در مشروطهدوم نیز از هواداران حزب دموکرات بود و با بزرگان این حزب نشست و برخاست داشت. کتاب هفتجلدی ملکزاده که «تاریخ انقلاب مشروطه» نام دارد گرچه چندان موردتوجه نبوده، اما همچنان یکی از منابع مهم تحقیقاتی درباره انقلاب مشروطه است.
نویسنده برخلاف اکثر مورخان در جلداول کتاب خود به بیان حوادثی پرداخته که یکقرن قبل از مشروطیت اتفاق افتاده و هر یک عامل مهمی در پیدایش آن نهضت ملی بوده است. نکته قابلتوجه در مورد ملکزاده این است که با وجود اینکه شخصا در انقلاب مشروطه سهم بسزایی داشته و یکی از عوامل مهم آن نهضت ملی بوده است، اسمی از خود نبرده و چنین وانمود کرده که تماشاچی انقلاب بوده است.
کریم طاهرزادهبهزاد: طاهرزادهبهزاد در سال۱۲۶۷شمسی در تبریز متولد شد. در ۱۹سالگی به مشروطهخواهان پیوست و سپس وارد فرقه اجتماعیونعامیون و عضو فداییان تبریز شد. او عهدهدار سرپرستی مدافعان سنگر محله چرنداب تبریز بود و پس از تسلیم کلیه محلات شهر به گروه محله امیرخیز به رهبری ستارخان پیوست. پس از کشتهشدن شمار زیادی از مشروطهخواهان، او بهناچار ایران را ترک کرد و به استانبول رفت و در رشته معماری تحصیل کرد. او بعدها به برلین رفت و با افرادی همچون جمالزاده، رضا تربیت، تقیزاده و نیز کاظمزادهایرانشهر در انتشار مجله «کاوه» به همکاری پرداخت.
کتاب او که درباره وقایع تبریز نوشته شده «قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران» نام دارد. این کتاب از این جهت حایزاهمیت است که طاهرزاده خود عضو تشکیلات مجاهدین و از اعضای نهضت مقاومت تبریز بوده و بهویژه روایت او از محاصره 10ماهه تبریز روایتی دستاول و همراه با جزییات بسیار است.
نسل سوم: ناقدان واقعه
فریدون آدمیت: آدمیت را «پدر تاریخنگاری نوین ایران» خواندهاند. او در نزدیک به سهدهه کار پژوهشی توانست برخی از مهمترین رخدادها و جریانهای عصر مشروطه را در نزدیک به 25کتاب تالیف کند و از این بابت سهمی جدی در هدفمندکردن و نیز جهتدادن به تاریخنگاری علمی ایفا کند. آدمیت یکی از فعالترین مورخان تحلیلی مشروطیت است؛ مورخی که به صورت منظم و مدون درباره انقلاب مشروطه نوشته است. او را پایهگذار مکتب «تاریخنگاری» در برابر «وقایعنگاری» مشروطیت میدانند. روش او در تاریخنگاری به گفته خودش، تاریخنگاری تحلیلی- انتقادی بود. صراحت کلام در قضاوت درباره وقایع و شخصیتهای تاریخی و تاثیر عقلانیت و عقل روشنگری در تحلیلهایش و همچنین دقت او در شناخت، نقد و تایید عناصر روشنفکری اصیل، تاریخنگاری به شیوه آدمیت را از تاریخنگاریهای رایج جدا میکند.
ایرج افشار: ایرج افشار تحقیقات ارزشمندی درباره ایرانشناسی و کتابشناسی انجام داده که این تحقیقات در نشریات معتبر ایرانی و خارجی منتشر شدهاست. از او بهعنوان پدر کتابشناسی ایران یاد میشود. او درباره کتابشناسی مشروطه نیز تحقیقات مهمی انجام داده و بر این باور بود که «پیش از مشروطه، یعنی قبل از اینکه فرمان مشروطه صادر شود، جریاناتی بودهاند، حرکاتی کردهاند، همچنین نویسندگان و روزنامههایی وجود داشتهاند که مشخص نیست اقدامات آنها زیر لفظ مشروطه جا گیرد. برای اینکه لفظ مشروطه یک بار حقوقی یا قانونی دارد. بنابراین تسامحا اگر همه حرکات بعد از دوره محمدشاه را به حساب مشروطیت بگذاریم، از نظر متد تاریخنویسی درست نیست. باید دوره قبل را همانجور که ناظمالاسلام گفته «دوره بیداری» بخوانیم. منابع مربوط به آن دوره با منابع پس از صدور فرمان مشروطه، متفاوت و یک دست دیگری است.» از اینرو، نگاه افشار در کتابشناسی مشروطه همسو با این دورهبندی است.
ماشاءالله آجودانی: ماشاءالله آجودانی از محققان تاریخ معاصر ایران است. از آثار مهم او میتوان به «مشروطه ایرانی» و «یا مرگ یا تجدد» اشاره کرد. کتاب «مشروطه ایرانی» یکی از آثار مهم انتقادی درباره تاریخ مشروطه است.
آجودانی برخلاف سایر صاحبنظرانی که در مورد تاریخ و فلسفه مشروطیت وارد بحث شدهاند، مفهوم انقلاب مشروطیت را زیر سوال میبرد؛ به همین دلیل هم لقب ایرانی را برای مشروطه انتخاب میکند تا این مقطع را از تمام نسخ انقلابی در عصر خود متمایز کند. او در این کتاب نشان میدهد انقلاب مشروطیت کژ راهه ایرانی و انقلابی کاملا ایرانیزهشده بود.
نقدهای بسیار جدیای درباره مشروطه ایرانی تاکنون نوشته شده و در نظر بسیاری از تاریخنگاران اگرچه تا حدودی توانسته فردای انقلاب مشروطه را روایت کند، اما نتوانسته تمام حوادث تاریخی این دوران را با نظریه تاریخی خود اثبات کند.
نسل اول: شاهدان واقعه
محمدناظمالاسلام کرمانی: از جمله اولین و مهمترین تاریخنگاران انقلاب مشروطه همزمان با وقوع آن ناظمالاسلام کرمانی است. «تاریخ بیداری ایرانیان» او روایتی دستاول از حوادث مشروطه اول و دوم به دست میدهد. ناظمالاسلام عضو انجمنی مخفی بود که حدود دوسال قبل از انقلاب مشروطه ایجاد شده و در حکم کمیته انقلاب بود. او دوست صمیمی پسر سیدمحمد طباطبایی یکی از روحانیون اصلی مشروطهخواه نیز بود و حضورش در بیت آیتاللهطباطبایی و عضویت در کمیته انقلاب، او را در کانون وقایع مشروطه قرار میداد. «تاریخ بیداری» یادداشتهای اوست در ششجلد که در دومجلد تنظیم شده است. ناظمالاسلام در مقدمه کتاب خود به احوال گروهی از بزرگان و مشروطهخواهانی چون شیخاحمد روحی و میرزاآقاخان کرمانی و نیز شرح حوادث مهمی چون واقعه رژی، نامههای میرزایشیرازی و ناصرالدینشاه درباره این واقعه و تلگرافهای مبادلهشده و سپس حالات میرزارضای کرمانی و صورت بازجویی او میپردازد. این کتاب هنوز که هنوز است یکی از مراجع مهم تاریخی بهشمار میرود.
یحیی دولتآبادی: از مهمترین رجال سیاسی عصر مشروطه و دوران پس از آن تا اوایل حکومت رضاشاه یحیی دولتآبادی است که پستهای سیاسی مختلفی از جمله چندبار نمایندگی مجلس شورای ملی را در مقاطع متعدد تجربه کرد. او که در بیشتر محافل سیاسی روشنفکری نقش داشته است، خاطرات خود را در کتابی به نام «حیات یحیی» منتشر کرده که در کنار «تاریخ بیداری ایرانیان» از زمره اسناد مهم در انقلاب مشروطه است. دولتآبادی حوادث تاریخی ایران از اواسط حکومت ناصرالدینشاه تا کودتای۱۲۹۹ رضاخان و تسخیر قدرت را از سوی او بیپرده بیان و تحلیل کرده است. این کتاب بهمدت ۲۵سال در فهرست کتب ممنوعالانتشار قرار گرفت. جلد اول قسمتی مشتمل بر گزارش از ایام جوانی و دوران تحصیلی نویسنده و بقیه آن تاریخ تاسیس و ایجاد فرهنگ نوین ایران است.
جلدهای دوم و سوم، حوادث مربوط به مشروطه و فعالیتهای خود نویسنده را در برمیگیرد و جلدچهارم به مهاجرت ملیون در اوایل جنگ بینالمللی اول تا انقراض سلطنت قاجاریه و دوران پادشاهی رضاخان اختصاص دارد.
محمدباقر ویجویه: یکی از تاریخنگارانی که وقایع آن دوران را از تبریز، مهد مشروطهخواهی، گزارش کرده محمدباقر ویجویه است. «تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز» او شرح محاصره 10ماهه تبریز (در سال۱۲۸۸شمسی) و مبارزات ستارخان و باقرخان با نیروهای استبداد است. کتاب با نقاشیهایی از صحنههای درگیری یا محلات مختلف شهر آراسته شده که توضیحاتی دارند، اما فاقد نام نقاشند. کتاب حاوی مطالب مهمی از جمله شورش طهران در جمادیالاخر ۱۳۲۴، عزیمت علما به قم و تحصن مردم در خانه وزیرمختار انگلیس، صدور فرمان مشروطه، درگذشت مظفرالدینشاه و به سلطنترسیدن محمدعلی شاه، بهتوپبستن مجلس و مسجد سپهسالار و شروع جنگ از ۲۳جمادیالاولی ۱۳۲۶ در تهران و تبریز، فعالیتهای باقرخان در خیابان و ستارخان در امیرخیز، یادداشتهای روزانه از وقایع تبریز که بیشترین صفحات را دربر میگیرد، پیروزی مشروطهخواهان در 16رمضان و شرح برقراری آرامش نسبی و اصلاحات مشروطهخواهان در تبریز و مرند و دیلمقان و خوی است.
نسل دوم: راویان واقعه
احمد کسروی: هرچند «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» او بسیار مشهور است ولی از «تاریخ 18ساله آذربایجان» او نیز نباید گذشت. این دوکتاب تاثیر بسیاری بر تاریخنگاری مشروطه گذاشتند. هر دو کتاب، هم در دوران انتشار و هم در سالهای پس از آن بارها و بارها خوانده شدند و از گزند انتقادهای تندوتیز نیز در امان نبودند. کسروی حساسیتها و تمایلات ویژهای به بسیاری از مطالب داشته که شناخت آنها برای دریافت تاثیری که میتوانستند در توصیفات و روایات وی در نوشتن تاریخ مشروطیت داشته باشند، حایزاهمیت است. «تاریخ انقلاب مشروطه ایران» مدتها معتبرترین سند انقلاب مشروطه بوده است. کسروی در کسب این مقام برای این اثر تاریخی با دقت هرچه تمامتر به تحقیق و گردآوری منابع موجود عمدتا در زبان فارسی کوشیده است. اگر گاهی در مواردی از معیارهای موردنظر خودش در تطبیق و درستی وقایع، کوتاهی رخ داده اما همچنان در مقایسه با دیگر تاریخهای نوشتهشده تا آن دوره یکی از موثقترین روایات است.
مهدی ملکزاده: یکی دیگر از افرادی که چندسال پس از مشروطه اقدام به نوشتن تاریخ مشروطه کرد، مهدی ملکزاده است. ملکزاده فرزند ملکالمتکلمین از بزرگترین مشروطهخواهان ایران بود و به همین دلیل از نزدیک در جریان بسیاری از وقایع قرار داشت. او در مشروطهدوم نیز از هواداران حزب دموکرات بود و با بزرگان این حزب نشست و برخاست داشت. کتاب هفتجلدی ملکزاده که «تاریخ انقلاب مشروطه» نام دارد گرچه چندان موردتوجه نبوده، اما همچنان یکی از منابع مهم تحقیقاتی درباره انقلاب مشروطه است.
نویسنده برخلاف اکثر مورخان در جلداول کتاب خود به بیان حوادثی پرداخته که یکقرن قبل از مشروطیت اتفاق افتاده و هر یک عامل مهمی در پیدایش آن نهضت ملی بوده است. نکته قابلتوجه در مورد ملکزاده این است که با وجود اینکه شخصا در انقلاب مشروطه سهم بسزایی داشته و یکی از عوامل مهم آن نهضت ملی بوده است، اسمی از خود نبرده و چنین وانمود کرده که تماشاچی انقلاب بوده است.
کریم طاهرزادهبهزاد: طاهرزادهبهزاد در سال۱۲۶۷شمسی در تبریز متولد شد. در ۱۹سالگی به مشروطهخواهان پیوست و سپس وارد فرقه اجتماعیونعامیون و عضو فداییان تبریز شد. او عهدهدار سرپرستی مدافعان سنگر محله چرنداب تبریز بود و پس از تسلیم کلیه محلات شهر به گروه محله امیرخیز به رهبری ستارخان پیوست. پس از کشتهشدن شمار زیادی از مشروطهخواهان، او بهناچار ایران را ترک کرد و به استانبول رفت و در رشته معماری تحصیل کرد. او بعدها به برلین رفت و با افرادی همچون جمالزاده، رضا تربیت، تقیزاده و نیز کاظمزادهایرانشهر در انتشار مجله «کاوه» به همکاری پرداخت.
کتاب او که درباره وقایع تبریز نوشته شده «قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران» نام دارد. این کتاب از این جهت حایزاهمیت است که طاهرزاده خود عضو تشکیلات مجاهدین و از اعضای نهضت مقاومت تبریز بوده و بهویژه روایت او از محاصره 10ماهه تبریز روایتی دستاول و همراه با جزییات بسیار است.
نسل سوم: ناقدان واقعه
فریدون آدمیت: آدمیت را «پدر تاریخنگاری نوین ایران» خواندهاند. او در نزدیک به سهدهه کار پژوهشی توانست برخی از مهمترین رخدادها و جریانهای عصر مشروطه را در نزدیک به 25کتاب تالیف کند و از این بابت سهمی جدی در هدفمندکردن و نیز جهتدادن به تاریخنگاری علمی ایفا کند. آدمیت یکی از فعالترین مورخان تحلیلی مشروطیت است؛ مورخی که به صورت منظم و مدون درباره انقلاب مشروطه نوشته است. او را پایهگذار مکتب «تاریخنگاری» در برابر «وقایعنگاری» مشروطیت میدانند. روش او در تاریخنگاری به گفته خودش، تاریخنگاری تحلیلی- انتقادی بود. صراحت کلام در قضاوت درباره وقایع و شخصیتهای تاریخی و تاثیر عقلانیت و عقل روشنگری در تحلیلهایش و همچنین دقت او در شناخت، نقد و تایید عناصر روشنفکری اصیل، تاریخنگاری به شیوه آدمیت را از تاریخنگاریهای رایج جدا میکند.
ایرج افشار: ایرج افشار تحقیقات ارزشمندی درباره ایرانشناسی و کتابشناسی انجام داده که این تحقیقات در نشریات معتبر ایرانی و خارجی منتشر شدهاست. از او بهعنوان پدر کتابشناسی ایران یاد میشود. او درباره کتابشناسی مشروطه نیز تحقیقات مهمی انجام داده و بر این باور بود که «پیش از مشروطه، یعنی قبل از اینکه فرمان مشروطه صادر شود، جریاناتی بودهاند، حرکاتی کردهاند، همچنین نویسندگان و روزنامههایی وجود داشتهاند که مشخص نیست اقدامات آنها زیر لفظ مشروطه جا گیرد. برای اینکه لفظ مشروطه یک بار حقوقی یا قانونی دارد. بنابراین تسامحا اگر همه حرکات بعد از دوره محمدشاه را به حساب مشروطیت بگذاریم، از نظر متد تاریخنویسی درست نیست. باید دوره قبل را همانجور که ناظمالاسلام گفته «دوره بیداری» بخوانیم. منابع مربوط به آن دوره با منابع پس از صدور فرمان مشروطه، متفاوت و یک دست دیگری است.» از اینرو، نگاه افشار در کتابشناسی مشروطه همسو با این دورهبندی است.
ماشاءالله آجودانی: ماشاءالله آجودانی از محققان تاریخ معاصر ایران است. از آثار مهم او میتوان به «مشروطه ایرانی» و «یا مرگ یا تجدد» اشاره کرد. کتاب «مشروطه ایرانی» یکی از آثار مهم انتقادی درباره تاریخ مشروطه است.
آجودانی برخلاف سایر صاحبنظرانی که در مورد تاریخ و فلسفه مشروطیت وارد بحث شدهاند، مفهوم انقلاب مشروطیت را زیر سوال میبرد؛ به همین دلیل هم لقب ایرانی را برای مشروطه انتخاب میکند تا این مقطع را از تمام نسخ انقلابی در عصر خود متمایز کند. او در این کتاب نشان میدهد انقلاب مشروطیت کژ راهه ایرانی و انقلابی کاملا ایرانیزهشده بود.
نقدهای بسیار جدیای درباره مشروطه ایرانی تاکنون نوشته شده و در نظر بسیاری از تاریخنگاران اگرچه تا حدودی توانسته فردای انقلاب مشروطه را روایت کند، اما نتوانسته تمام حوادث تاریخی این دوران را با نظریه تاریخی خود اثبات کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.