|

«تاریخ‌نگاری مشروطه» در گفت‌وگو با محمدعلی همایون‌کاتوزیان

رسیدن به «روایت درست» ممکن نیست

سهند ستاری: امروز با گذشت بیش از یک قرن از انقلاب مشروطه، تاریخ‌های متعدد و متکثری از این واقعه در دست است که با گذر از ادوار تاریخی، روایت‌های مختلفی از مشروطه ارایه می‌کنند. در ‌حالی‌که منابع این انقلاب متنوع‌اند، ما با رویدادی مواجهیم که نحوه رفتار دوره‌های مختلف تاریخی را در امکان تاریخ‌نگاری مدون از مشروطه بسیار مهم و برجسته کرده است چرا که سهم و تاثیر دوره‌های مختلف در بازگویی روایات گوناگون از مشروطه به حدی آشکار است که نمی‌توان این تاریخ را به‌مثابه یک کل منسجم دید. از این‌رو، تفاوت‌ها و تمایزات موجود میان تاریخ‌های متعددی که از انقلاب مشروطه در دسترس است، امکان به ‌هم‌چسبیدن تکه‌های این تاریخ را با تعارضات جدی‌ای روبه‌رو کرده است. به‌عنوان مثال در روایات متاخر از انقلاب مشروطه ستارخان و باقرخان، افرادی رادیکال و سوسیال‌دموکرات معرفی می‌شوند حال آنکه روایات آغازین به ما می‌گوید آنها از اعضای انجمن احرار بودند؛ یک انجمن دست‌راستی، با مشی محافظه‌کار. به این منظور سراغ همایون‌کاتوزیان رفتیم تا در باب کلیت تاریخ‌نگاری مشروطه با او صحبت کنیم؛ از تاریخ‌نگاری رسمی و غیررسمی، از امکان تدوین تاریخ‌نگاری اجتماعی-سیاسی، از گفتار تاریخ از پایین و همچنین از امکان تدوین تاریخ اجتماعی با شیوه تاریخ‌نگاری تطبیقی. آنچه در ادامه می‌آید، متن مصاحبه مکتوب ما با ایشان است:

‌‌‌‌‌در ثبت، وقایع‌نگاری و تحلیل اتفاقاتی که در 108سال پیش در ایران به نام انقلاب مشروطه صورت گرفته، مکتوباتی در دسترس است که گویی در هر دوره، تاریخ مشروطه را از نگاه همان دوره نوشته‌اند: تا قبل از کودتای 29 اسفند، در دوران پهلوی اول، پهلوی دوم، انقلاب اسلامی و دوران پس از انقلاب. از این‌رو به نظر می‌رسد تفاوت آشکاری میان تاریخ‌نگاری‌های مشروطه وجود دارد. با این حساب، آیا می‌توان قایل به تاریخ‌نگاری رسمی و غیررسمی از مشروطه بود؟
اینکه از تاریخ مشروطه روایات و تعابیر و تفاسیر گوناگون در دست است، شگفت‌انگیز نیست. درباره انقلاب فرانسه هم چنین است، درباره انقلاب روسیه هم همین‌طور است و قس علیهذا. در واقع درباره هر واقعه تاریخی، روایات گوناگون است چنانچه هنوز هم بر سر حقایق تاریخی «واقعی» ترور پرزیدنت کندی و سپهبد رزم‌آرا هم روایات گوناگونی وجود دارد. در واقع شما اگر به روایات گوناگون انقلاب مشروطه تا انقلاب بهمن 57، مثلا روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، روایت کسروی و روایت ملک‌زاده رجوع کنید، خواهید دید برخلاف پاره‌ای تفاوت‌های کوچک و بزرگ تقریبا همه این روایات طرفدار انقلاب مشروطه‌اند و این انقلاب را به صورت نبرد بین خیر و شر و حق و باطل می‌بینند. در حالی‌که یک برخورد علمی و واقع‌بینانه، واقعیات را عینا مانند آنان نمی‌بیند. البته آثاری که نام بردم و سایر روایات مشابه ارزش خود را دارند ولی هیچ‌کدامشان روایت «رسمی» نیست، چرا که اصولا تاریخ رسمی را دولت‌ها می‌نویسند.
‌نویسندگان تاریخ‌های مشروطه ایران، از تاریخ‌نگاران خود عصر مشروطه تا تاریخ‌نگاران متاخرتر، تصویری پیچیده و متنوع و به یک اعتبار قرائت خیر و شر از تاریخ مشروطه به دست می‌دهند. با این حال زمینه‌هایی هستند که در این‌ میان کمتر به آنها توجه شده: زمینه‌هایی نظیر مسایل زنان، ظهور ناسیونالیسم، فرودستان، اقلیت‌های مذهبی و... در این گفتار تاریخ از پایین، همواره برای تاریخ نخبه‌محور پس زده شده و مبارزه «مردم» در تاریخ‌نگاری اجتماعی مشروطه تقریبا نادیده گرفته شده است. آیا برای آگاهی از تاریخ فرودستان و حذف‌شدگان مشروطه در تاریخ‌‌های مشروطه باید سراغ دوره‌ای خاص را گرفت یا باید از نو دست به تدوین تاریخ اجتماعی-سیاسی مشروطه زد؟
«گفتار تاریخ از پایین» از مدهای اخیر است و بی‌اهمیت هم نیست. اما باید دید اهمیت نسبی «نیروهای پایین» در انقلاب مشروطه چگونه بوده است. شما تقریبا هر روایتی را که از انقلاب مشروطه بخوانید بر اهمیت مشارکت عموم مردم تاکید کرده است جز آنکه تک‌تک عموم مردم را نمی‌توان نام برد. فقط کسانی از آنان که به فرماندهی رسیده‌اند، شهرت یافته‌اند که بنام‌ترین‌شان ستارخان و باقرخان هستند. زنان البته در انقلاب مشروطه نوعی مشارکت داشتند اما محدود به چندنفر و چندموضوع. دیگران نقش مهم‌تری داشتند، مانند سوسیال دموکرات‌های قفقاز و... . و دست‌کم در برخی از آثاری که در دهه‌های اخیر به زبان انگلیسی منتشر شده‌اند به نقش آنان توجه شده است.
‌ در دهه 50 شمسی با توجه به فضای سیاسی آن زمان، گرایش جدیدی در تاریخ‌نگاری ایران ظهور کرد: گرایشی که تاریخ را با تئوری‌های چپ و با دیدگاه طبقاتی، تحلیل و روایت می‌کرد. این گرایش تاریخ مشروطه را نیز روایت کرد و به تحلیل این واقعه با نظریات مارکسیستی پرداخت. آیا می‌توان با این گفتار، تاریخ اجتماعی مشروطه را دنبال کرد؟
به طور خلاصه عرض کنم این توهم که انقلاب مشروطه یک «انقلاب بورژوایی» بود، خلاف واقع است. در آن انقلاب همه طبقات برخاستند، یعنی یک انقلاب ملت بر ضد دولت بود. حتی یک طبقه اجتماعی در برابر آن مقاومت نکرد و یک سازمان سیاسی در برابر آن نایستاد. به علاوه اگر کسانی چون علیقلی‌‌خان و صمصام‌السلطنه و سایر خوانین بختیاری و نیز سپهدار تنکابنی ــ مالک بیشتر مازندران ــ و سردار منصور ــ مالک بیشتر گیلان ــ به تهران لشکر نمی‌کشیدند، معلوم نبود که عاقبت کار چه می‌شد. آیا اینها «نماینده بورژوازی» بودند؟
‌ در تاریخ‌نگاری مشروطه، تاریخ‌های مختلفی از این رخداد در دست است که حتی در فکت‌هایی با هم در تعارضند. اما سویه‌‌ای از تاریخ‌نگاری مشروطه با شیوه‌ای تطبیقی می‌کوشد با پیش‌کشیدن روایات مختلف از ادوار تاریخی با توجه به سهم و تاثیر سلطه وقت و تاثیرپذیری، آنها را همچون تکه‌های مختلف یک اتفاق معرفی کند. ولی این شیوه با کنارهم قراردادن به ظاهر نظام‌مند این تکه‌ها، گویی تاریخ مشروطه را با تعارضات جدی‌ای روایت می‌کند. به نظر شما آیا می‌توان با کنار هم‌چیدن این تکه‌ها، تاریخی اجتماعی از انقلاب مشروطه ارایه داد؟ تاریخی به دور از نفوذ سلطه هر دوره.
این نکته درخور تامل است، مثلا تاریخ مشروطه کسروی، بیشتر در زمان رضاشاه نوشته شد، ولی از آن نمی‌توان به‌عنوان «روایت تحت سلطه» یاد کرد چون اصلا در سال‌های اول حکومت رضاشاه رژیم دیکتاتوری و در سال‌های بعد رژیم استبدادی- به قول رضاشاه «حکومت یک‌نفره»- برقرار بود که به‌کلی نافی مشروطه و انقلاب مشروطه بود. چنانچه در بالا توضیح دادم روایاتی که از انقلاب مشروطه در عصر پهلوی ارایه شد تقریبا تماما طرفدارانه و یکجانبه بود. برخی روایات بعد از انقلاب عکس آن هستند. آنچه به آن نیاز است (و خود بنده تا توانسته‌ام در روایات خود ارایه کرده‌ام) روایات علمی است که باز هم ممکن است با هم اختلاف داشته‌ باشند ولی برخوردشان علمی و انتقادی است نه زنده‌بادی و مرده‌بادی. معنای تحقیق علمی در این باب این نیست که «تکه‌هایی» از اینجا و آنجا در کنار هم قرار داده شوند بلکه این است که شرح و تحلیلی انتقادی، علمی و فراگیر ارایه شود که تاریخ آن دوره را به شکل واقع‌بینانه و بی‌طرفانه‌ای تبیین کند.
‌ از سوی دیگر در این شیوه و در فرآیند کنار هم‌ گذاشتن‌ها روایات ادوار و گفتارهای مختلف، لاجرم چالش‌هایی پیش می‌آید که با خود تعارضات و تناقضاتی پیش می‌کشد. آیا چالش‌های برآمده از این کنارهم‌گذاشتن نظام‌مند در شیوه تطبیقی، می‌تواند خود را از چندگانه‌انگاری‌های نادرست در تاریخ‌نگاری مشروطه رها کند و اجازه تبیین تاریخی اجتماعی-سیاسی از مشروطه دهد؟
گمان می‌کنم پاسخ این پرسش را در نکته بالا گفته باشم. اگر ریشه تناقض و تعارض در روایات زنده‌باد-مرده‌باد باشد، کاری جز نادیده‌‌انگاشتن آن نمی‌توان کرد، مثلا یکی از روایات غالبا غیرمکتوبی که بسیاری از مردم به آن باور داشتند این بود که انقلاب مشروطه را «انگلیس‌ها» کردند. چنین تصوری خلاف وقایع و حوادث و اسناد و مدارک انقلاب مشروطه است و به آن اعتباری نمی‌توان داد. اما در برخوردها و تحلیل‌های علمی هم روایات ممکن است یکسان نباشد و اصولا رسیدن به «روایت درست» ممکن نیست. اما می‌توان با مقایسه روایات علمی یکی را بر دیگری ترجیح داد.
سهند ستاری: امروز با گذشت بیش از یک قرن از انقلاب مشروطه، تاریخ‌های متعدد و متکثری از این واقعه در دست است که با گذر از ادوار تاریخی، روایت‌های مختلفی از مشروطه ارایه می‌کنند. در ‌حالی‌که منابع این انقلاب متنوع‌اند، ما با رویدادی مواجهیم که نحوه رفتار دوره‌های مختلف تاریخی را در امکان تاریخ‌نگاری مدون از مشروطه بسیار مهم و برجسته کرده است چرا که سهم و تاثیر دوره‌های مختلف در بازگویی روایات گوناگون از مشروطه به حدی آشکار است که نمی‌توان این تاریخ را به‌مثابه یک کل منسجم دید. از این‌رو، تفاوت‌ها و تمایزات موجود میان تاریخ‌های متعددی که از انقلاب مشروطه در دسترس است، امکان به ‌هم‌چسبیدن تکه‌های این تاریخ را با تعارضات جدی‌ای روبه‌رو کرده است. به‌عنوان مثال در روایات متاخر از انقلاب مشروطه ستارخان و باقرخان، افرادی رادیکال و سوسیال‌دموکرات معرفی می‌شوند حال آنکه روایات آغازین به ما می‌گوید آنها از اعضای انجمن احرار بودند؛ یک انجمن دست‌راستی، با مشی محافظه‌کار. به این منظور سراغ همایون‌کاتوزیان رفتیم تا در باب کلیت تاریخ‌نگاری مشروطه با او صحبت کنیم؛ از تاریخ‌نگاری رسمی و غیررسمی، از امکان تدوین تاریخ‌نگاری اجتماعی-سیاسی، از گفتار تاریخ از پایین و همچنین از امکان تدوین تاریخ اجتماعی با شیوه تاریخ‌نگاری تطبیقی. آنچه در ادامه می‌آید، متن مصاحبه مکتوب ما با ایشان است:

‌‌‌‌‌در ثبت، وقایع‌نگاری و تحلیل اتفاقاتی که در 108سال پیش در ایران به نام انقلاب مشروطه صورت گرفته، مکتوباتی در دسترس است که گویی در هر دوره، تاریخ مشروطه را از نگاه همان دوره نوشته‌اند: تا قبل از کودتای 29 اسفند، در دوران پهلوی اول، پهلوی دوم، انقلاب اسلامی و دوران پس از انقلاب. از این‌رو به نظر می‌رسد تفاوت آشکاری میان تاریخ‌نگاری‌های مشروطه وجود دارد. با این حساب، آیا می‌توان قایل به تاریخ‌نگاری رسمی و غیررسمی از مشروطه بود؟
اینکه از تاریخ مشروطه روایات و تعابیر و تفاسیر گوناگون در دست است، شگفت‌انگیز نیست. درباره انقلاب فرانسه هم چنین است، درباره انقلاب روسیه هم همین‌طور است و قس علیهذا. در واقع درباره هر واقعه تاریخی، روایات گوناگون است چنانچه هنوز هم بر سر حقایق تاریخی «واقعی» ترور پرزیدنت کندی و سپهبد رزم‌آرا هم روایات گوناگونی وجود دارد. در واقع شما اگر به روایات گوناگون انقلاب مشروطه تا انقلاب بهمن 57، مثلا روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، روایت کسروی و روایت ملک‌زاده رجوع کنید، خواهید دید برخلاف پاره‌ای تفاوت‌های کوچک و بزرگ تقریبا همه این روایات طرفدار انقلاب مشروطه‌اند و این انقلاب را به صورت نبرد بین خیر و شر و حق و باطل می‌بینند. در حالی‌که یک برخورد علمی و واقع‌بینانه، واقعیات را عینا مانند آنان نمی‌بیند. البته آثاری که نام بردم و سایر روایات مشابه ارزش خود را دارند ولی هیچ‌کدامشان روایت «رسمی» نیست، چرا که اصولا تاریخ رسمی را دولت‌ها می‌نویسند.
‌نویسندگان تاریخ‌های مشروطه ایران، از تاریخ‌نگاران خود عصر مشروطه تا تاریخ‌نگاران متاخرتر، تصویری پیچیده و متنوع و به یک اعتبار قرائت خیر و شر از تاریخ مشروطه به دست می‌دهند. با این حال زمینه‌هایی هستند که در این‌ میان کمتر به آنها توجه شده: زمینه‌هایی نظیر مسایل زنان، ظهور ناسیونالیسم، فرودستان، اقلیت‌های مذهبی و... در این گفتار تاریخ از پایین، همواره برای تاریخ نخبه‌محور پس زده شده و مبارزه «مردم» در تاریخ‌نگاری اجتماعی مشروطه تقریبا نادیده گرفته شده است. آیا برای آگاهی از تاریخ فرودستان و حذف‌شدگان مشروطه در تاریخ‌‌های مشروطه باید سراغ دوره‌ای خاص را گرفت یا باید از نو دست به تدوین تاریخ اجتماعی-سیاسی مشروطه زد؟
«گفتار تاریخ از پایین» از مدهای اخیر است و بی‌اهمیت هم نیست. اما باید دید اهمیت نسبی «نیروهای پایین» در انقلاب مشروطه چگونه بوده است. شما تقریبا هر روایتی را که از انقلاب مشروطه بخوانید بر اهمیت مشارکت عموم مردم تاکید کرده است جز آنکه تک‌تک عموم مردم را نمی‌توان نام برد. فقط کسانی از آنان که به فرماندهی رسیده‌اند، شهرت یافته‌اند که بنام‌ترین‌شان ستارخان و باقرخان هستند. زنان البته در انقلاب مشروطه نوعی مشارکت داشتند اما محدود به چندنفر و چندموضوع. دیگران نقش مهم‌تری داشتند، مانند سوسیال دموکرات‌های قفقاز و... . و دست‌کم در برخی از آثاری که در دهه‌های اخیر به زبان انگلیسی منتشر شده‌اند به نقش آنان توجه شده است.
‌ در دهه 50 شمسی با توجه به فضای سیاسی آن زمان، گرایش جدیدی در تاریخ‌نگاری ایران ظهور کرد: گرایشی که تاریخ را با تئوری‌های چپ و با دیدگاه طبقاتی، تحلیل و روایت می‌کرد. این گرایش تاریخ مشروطه را نیز روایت کرد و به تحلیل این واقعه با نظریات مارکسیستی پرداخت. آیا می‌توان با این گفتار، تاریخ اجتماعی مشروطه را دنبال کرد؟
به طور خلاصه عرض کنم این توهم که انقلاب مشروطه یک «انقلاب بورژوایی» بود، خلاف واقع است. در آن انقلاب همه طبقات برخاستند، یعنی یک انقلاب ملت بر ضد دولت بود. حتی یک طبقه اجتماعی در برابر آن مقاومت نکرد و یک سازمان سیاسی در برابر آن نایستاد. به علاوه اگر کسانی چون علیقلی‌‌خان و صمصام‌السلطنه و سایر خوانین بختیاری و نیز سپهدار تنکابنی ــ مالک بیشتر مازندران ــ و سردار منصور ــ مالک بیشتر گیلان ــ به تهران لشکر نمی‌کشیدند، معلوم نبود که عاقبت کار چه می‌شد. آیا اینها «نماینده بورژوازی» بودند؟
‌ در تاریخ‌نگاری مشروطه، تاریخ‌های مختلفی از این رخداد در دست است که حتی در فکت‌هایی با هم در تعارضند. اما سویه‌‌ای از تاریخ‌نگاری مشروطه با شیوه‌ای تطبیقی می‌کوشد با پیش‌کشیدن روایات مختلف از ادوار تاریخی با توجه به سهم و تاثیر سلطه وقت و تاثیرپذیری، آنها را همچون تکه‌های مختلف یک اتفاق معرفی کند. ولی این شیوه با کنارهم قراردادن به ظاهر نظام‌مند این تکه‌ها، گویی تاریخ مشروطه را با تعارضات جدی‌ای روایت می‌کند. به نظر شما آیا می‌توان با کنار هم‌چیدن این تکه‌ها، تاریخی اجتماعی از انقلاب مشروطه ارایه داد؟ تاریخی به دور از نفوذ سلطه هر دوره.
این نکته درخور تامل است، مثلا تاریخ مشروطه کسروی، بیشتر در زمان رضاشاه نوشته شد، ولی از آن نمی‌توان به‌عنوان «روایت تحت سلطه» یاد کرد چون اصلا در سال‌های اول حکومت رضاشاه رژیم دیکتاتوری و در سال‌های بعد رژیم استبدادی- به قول رضاشاه «حکومت یک‌نفره»- برقرار بود که به‌کلی نافی مشروطه و انقلاب مشروطه بود. چنانچه در بالا توضیح دادم روایاتی که از انقلاب مشروطه در عصر پهلوی ارایه شد تقریبا تماما طرفدارانه و یکجانبه بود. برخی روایات بعد از انقلاب عکس آن هستند. آنچه به آن نیاز است (و خود بنده تا توانسته‌ام در روایات خود ارایه کرده‌ام) روایات علمی است که باز هم ممکن است با هم اختلاف داشته‌ باشند ولی برخوردشان علمی و انتقادی است نه زنده‌بادی و مرده‌بادی. معنای تحقیق علمی در این باب این نیست که «تکه‌هایی» از اینجا و آنجا در کنار هم قرار داده شوند بلکه این است که شرح و تحلیلی انتقادی، علمی و فراگیر ارایه شود که تاریخ آن دوره را به شکل واقع‌بینانه و بی‌طرفانه‌ای تبیین کند.
‌ از سوی دیگر در این شیوه و در فرآیند کنار هم‌ گذاشتن‌ها روایات ادوار و گفتارهای مختلف، لاجرم چالش‌هایی پیش می‌آید که با خود تعارضات و تناقضاتی پیش می‌کشد. آیا چالش‌های برآمده از این کنارهم‌گذاشتن نظام‌مند در شیوه تطبیقی، می‌تواند خود را از چندگانه‌انگاری‌های نادرست در تاریخ‌نگاری مشروطه رها کند و اجازه تبیین تاریخی اجتماعی-سیاسی از مشروطه دهد؟
گمان می‌کنم پاسخ این پرسش را در نکته بالا گفته باشم. اگر ریشه تناقض و تعارض در روایات زنده‌باد-مرده‌باد باشد، کاری جز نادیده‌‌انگاشتن آن نمی‌توان کرد، مثلا یکی از روایات غالبا غیرمکتوبی که بسیاری از مردم به آن باور داشتند این بود که انقلاب مشروطه را «انگلیس‌ها» کردند. چنین تصوری خلاف وقایع و حوادث و اسناد و مدارک انقلاب مشروطه است و به آن اعتباری نمی‌توان داد. اما در برخوردها و تحلیل‌های علمی هم روایات ممکن است یکسان نباشد و اصولا رسیدن به «روایت درست» ممکن نیست. اما می‌توان با مقایسه روایات علمی یکی را بر دیگری ترجیح داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.