احاطه معرفتی بر مشروطه در گفتوگو با حاتم قادری
کشف ذهن مشروطهخواهان
رحمان بوذری
حاتم قادری پرداختن به «پرسش مشروطه» را، فارغ از شعارها و خواستههای آن، مهمترین بحث میداند و مدام به آن بازمیگردد. از نظر او برای درک درست وقایع صدر مشروطه باید به مفاهیم آن دوره و تلقی مشروطهخواهان از این مفاهیم رجوع کرد. در نتیجه اینکه از کجای تاریخ به مشروطه بنگریم اهمیت فراوانی دارد. تاریخنگاری مشروطه نیز در نزدیکشدن به ذهنیت ایرانیان آن دوران همچنان نیازمند پژوهشهای دقیقتری است؛ پژوهشهایی که بتواند از سایهروشنهای اولین مواجهه ایرانیان با جهان مدرن پرده بردارد و پرتوی بر ابهامات موجود بیفکند. از اینرو، به اعتقاد او شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم. آنچه در پی میآید خلاصه گفتوگو با قادری درباره نحوه نگاه به مشروطه پس از گذشت یکقرن است.
بیش از یکصدسال از انقلاب مشروطه میگذرد و همچنان تاریخ معاصر ایران متاثر از وقایع این برهه است و درباره آن بحث و فحص میشود. میتوان گفت وقتی درباره چیزی زیاد صحبت میشود لابد تحقق آن امر در واقعیت با مشکلی مواجه است. به این تعبیر، همین که ما همچنان از مشروطه صحبت میکنیم و از خواستههای آن میگوییم، نشانگر آن است که مطالبات انقلاب مشروطه نافرجام و ناتمام مانده. امروز پس از یکقرن از آن واقعه تاریخی، از چه موضعی باید به این انقلاب نگریست؟
من تا حدودی با این تعبیر موافقم. بهنظرم انقلاب مشروطه باوجود آنکه 108سال از آن میگذرد یک انقلاب سپریشده نیست. شعارهایی که در آن زمان سر داده شد، شعارهایی نیست که ما آنها را محقق کرده، در دل آنها زندگی کرده و از آنها عبور کرده باشیم. شعارهای مشروطه هنوز برای ما مهم است. چون مشروطه مهمترین آوردگاه ما در قرن گذشته میان سنت و مدرنیته است. اما به نظرم بهغیر از اینکه شعارها منتظر تحقق و سپریشدن هستند عوامل دیگری نیز دستاندرکارند. یکصدسال پس از مشروطه، ما به دلیل کاستیهایی، همچنان نتوانستهایم احاطه معرفتی مناسبی بر مشروطه بیابیم. به این معنا خواستههای مشروطه همچنان بهعنوان پرسش باقی ماندهاند؛ شعارهای آن در عین حال که نیاز ماست، پرسش ما نیز هست. در باب پرسشهایی که میتواند معطوف به معرفت ما باشد حداقل چند عامل مهم را میتوان برجسته کرد: نخست اینکه، هنوز تمام منابع مشروطه منتشر نشده. بسیاری از خاطرات و اسناد در حال انتشار است و میتواند روشن کند چه اتفاقاتی در مشروطه رخ داده. از دلایل عدم انتشار این اسناد نیز میتوان به عملکرد نظام پهلوی، تحولات بعدی، ضعف علمی، دانشگاهی و نهادهای تحقیقاتیمان اشاره کرد. دوم اینکه، برخی منابع را باید خودمان تولید میکردیم که امکان آن وجود نداشت. از اینرو، علت پرسشها صرفا به اسناد مربوط نیست، بلکه باید روی اسناد کارهایی صورت میگرفت. بهعنوان مثال در تاریخ مشروطه حوزههایی وجود دارد که همچنان برای ما ناشناخته است؛ نظیر بیتها، بخشی از اندرونی دربار یا حتی مناسبات خصوصیتر مردم. درباره این حوزهها اطلاعاتی در دست است، اما نه تا اندازهای که چشمانداز مناسبی به دست دهد. اگر بپذیریم روحانیون و دربار از قطبهای مهم قدرت بودند، خواهناخواه باید اطلاعات درونیمان بیشتر باشد، در حالیکه، تنها گزارههای کوتاه و تکنگاریهایی از آنها در دست است. این مساله را از این باب مطرح کردم که صرفا از طریق منابع و اسناد نیز نمیتوان به این پرسشها پاسخ داد. باید در جاهایی، نقطهچینها و ابهامات را تکمیل کنیم. به همین دلیل بر تهیه منابع تاکید دارم. نکته دیگر اینکه باید بتوانیم حتیالامکان تعارضات اخبار و روایات متضاد را رفع کنیم که این مساله نیازمند تشکیل گروههای پژوهشی گستردهای است. در کنار اینها نیاز به مطالعات انتقادی، جامعهشناسی سیاسی و روانشناسی سیاسی داریم که در این باب نیز ضعف بسیار داریم. همچنین ما هنوز نمیدانیم تلقی مشروطهخواهان و مردم آن دوره از مفاهیم مشروطه چیست. یعنی اگر بخواهیم در جای مناسبی بایستیم و به انقلاب مشروطه نگاه کنیم باید فاصلهمان به حدی باشد که دریابیم آنها از مفاهیم مشروطه چه ذهنیتی داشتهاند. اینکه مدام تکرار کنیم آنها عدالتخانه، مجلس، آزادی و... میخواستند کافی نیست. شاید بتوان به اسناد و رسالاتی رجوع کرد و نشان داد طرز تلقی آنها از مجلس چه بوده است اما باید مجموعهای از منابع و مفاهیم زندهتر به دست دهیم. این مساله به ما نشان میدهد که باید در کجای تاریخ بایستیم و به انقلاب مشروطه بنگریم، تا هم غرق در این مفاهیم نشویم و بتوانیم از بیرون به آنها بنگریم و هم تا حدی به آنها نزدیک شویم که ارتباطمان با مفاهیم بیگانه نباشد.
در فرآیند تاریخنگاری مشروطه سهم گفتار غالب هر دوره در تدوین آن بسیار چشمگیر است. گویی با تاریخی تکهتکه روبهروییم. منظور از دستهبندیای که در مواجهه با تاریخ مشروطه انجام دادید، آیا شیوهای تطبیقی و تلفیقی در مواجهه با این واقعه است یا... .
اگر منظور چیدن این تکهها به شکل صوری است، نه، مراد من این نیست. این تکهها باید با یکدیگر گفتوگو کنند، اما در عینحال که آنها با همدیگر گفتوگو میکنند نمیتوان چشمانداز بعدی را تصور کرد، مگر فاصله مناسبی داشته باشید؛ نظیر سال57. فرض کنید امروز یک جریان فکری یا گروه اجتماعی دست بالا را دارد و بر اساس گرایش آنان مسیر انقلاب تعیین شود، حال آنکه چندسال بعد ممکن است این مسیر پیچ دیگری پیدا کند. رودخانهای را در نظر بگیرید که شما گمان میکنید مسیر آن را تشخیص میدهید درحالیکه چشمانداز آن از دید شما دور شده است، از اینرو، باید در یک بلندی بایستید تا نشان دهید پیچ بعدی کجاست. همین وضعیت را درباره مفاهیم میتوان دید. منظورم این است که ما کجای تاریخ میتوانیم بایستیم که پیچهای آن را درست ببینیم و در آنها گم نشویم. بهاین جهت گمان میکنم در دل مشروطه باوجود آنکه به شعارها نیاز داریم، با پرسشهای معرفتی روبهرو هستیم.
شاید بتوان برای تقریب به ذهن، مورد کانت و انقلاب فرانسه را در نظر آورد. از نظر کانت، تماشاگری که با همدلی به وقایع جاری در فرانسه آن دوران نگاه کند چهبسا بهتر از کسانی که درگیر خود انقلابند حقیقت وقایع را درک کند.
در اینکه یک ناظر بیرونی در مواجهه با انقلاب مزایایی دارد تردیدی نیست، اما نباید فراموش کرد که برای فهم حادثه مهمی مثل انقلاب ناگزیریم با مفاهیمش همدلی داشته باشیم. ناظر بیرونی نمیتواند چنین عمل کند. به همین دلیل بهترین تاریخنگاریها زمانی صورت میگیرد که در گذری بایستیم که زندهبودن مفاهیم از دست نرفته باشد و در عینحال ما را نیز زیاده از حد درگیر خود نکرده باشد. از اینرو، درست است که ما به شعارها نیاز داریم، اما اگر نتوانیم بر آنها احاطه علمی داشته باشیم، همچنان در مسیری کور حرکت میکنیم.
شما به تفاوت احاطه معرفتی بر مشروطه با تحقق یا عدم تحقق نیازها و خواستههای مشروطه اشاره میکنید که روشن است. اما تفاوت نیاز و پرسش مشروطه در چیست؟ پرسش مشروطه چه بوده که نیاز آن نبوده است؟
اگر به تاریخنگاری رسمیمان بازگردیم، بهعنوان مثال مشروطهخواهان، خواستار عدالتخانه یا فراتر از آن آزادی بودند. اما باید مشخص کرد پرسش آن دوره چه بوده است. من تردید دارم که این نیازها واقعا گوهر مشروطه بوده باشد. مساله اینجاست که چه درکی از عدالت وجود داشته که مشروطهخواهان خواستار عدالتخانه بودند؟ آنها با چه درکی از مناسبات اجتماعی این نیازها را مطرح میکردند؟ به این دلیل نخست باید به ذهنیت ایرانیان عصر مشروطه نزدیک شد و سپس مواجههای انتقادی با این پرسشها و نیازها داشت. طبعا عدالتی که یک روحانی متعلق به طیف راستطلب مطرح میکند با عدالتی که یک روحانی منتقد میکند، متفاوت است و به همین ترتیب با عدالتی که شاهزادگان و فرودستان مطالبه میکردند. حتی میتوان این پرسش را ادامه داد: کسانی که صحبت از عدالت میکردند تا چه حد درک مناسبی از خواست خودشان داشتند؟ به تعبیری دیگر، ما خواستها و نیازهایی داریم اما آنچه برای روشنکردن این نیازها مطرح میشود، پرسشهای ماست. اگر بخواهیم شعارهای مشروطه را از آن خود کرده و از آنها عبور کنیم چارهای نداریم که به این پرسشها پاسخ دهیم. در غیر اینصورت همواره به شکل امری مکتوم و ناشناخته ما را درگیر خود خواهد کرد. از اینرو، شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم.
از بحثهای شما چنین برمیآید که در دوره مشروطه شکافی است میان مناسبات اجتماعی و مشخصا قانون و خواستهایی همچون عدالتخانه و آزادی. اما معمولا لحظه انقلابها به لحظه آغاز قانون گره میخورد. اگر ما قایل به انقلاب مشروطه باشیم، نمیتوان لحظه آغاز قانون را از آن جدا کرد. از اینرو، اگر شکاف مشخصی میان ساختار اجتماعی آن دوره (چه از بالا و از نگاه شاهزادگان و چه از پایین و از نگاه فرودستان) و قانون و مفاهیم آن وجود داشته، این شکاف بعد از انقلاب چه سرانجامی پیدا کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه، شعارهایی که وارد حوزه عمومی شد، عمدتا نهتنها برخاسته از نیازهای بومی ما نبود، بلکه تولید مردم نیز به حساب نمیآمد. البته نه بهاینمعنا که انقلاب مشروطه، غربی بود بلکه خلأهایی وجود داشت که رو آمد. بهعنوان مثال مفهومی نظیر عدالت وجود دارد که با مفهوم سنتی آن متفاوت است و ما نیز حسی از آن را کسب کردیم اما ابعاد و لوازم آن را درنیافتیم. در نتیجه، شعارها نه تنها زمینه و زیست واقعی کسانی نبود که در مشروطه فعال شدند، بلکه این شعارها زیست نسبتی دستاندرکاران هم نبود. افرادی از حواشی به انقلاب پیوستند که از شعارها بسیار دور بودند. در واقع، ما انقلاب مشروطه را تحت فشارهای خارجی، فروپاشی داخلی و وضعیت مدرنیته و... تجربه کردیم.
منظورتان دقیقا از حاشیهنشینانی که به انقلاب پیوستند چیست؟ آیا مشخصا به جایگاه طبقاتی یا اجتماعی خاصی اشاره دارید؟
شعارها در وهلهاول برای عده اندکی مناسبات نسبی داشت؛ بهعنوان مثال برای تجار روشنفکر، یا روشنفکران- اعم از روحانیون و شاهزادگان- یا کسانی که با خارج در ارتباط بودند. عده محدودی با این شعارها ارتباط برقرار میکردند. اما هنگامی که این شعارها در عمل وارد شدند، بهدلیل نقطهثقلی که بیرون از جامعه وجود داشت، بسیاری گمان بردند که شعار آنها هم هست، در حالی که چنین نبود. مگر در موارد استثنایی. اگر بخواهیم برای روشنشدن بحث از ادبیات مشروطه کمک بگیریم، علیاصغر حکمت نمونه خوبی است: جوان 17،16سالهای که علاوه بر آثارش، مکاتبات زیادی هم دارد. حکمت در همان دوره در مکاتباتی از یک کتابفروشی در شیراز درخواست رمان میکند اما آنها در پاسخ میگویند کتابی با این عنوان نداریم. در واقع اصلا با رمان آشنایی نداشتند و فکر میکردند اسم یک کتاب است. به همین دلیل اگر این نمونهها را به عنوان مصادیق در نظر بگیریم، شعارهایی که مطرح میشد در آندوره چندان مفهوم نبود. بنابراین هرآنچه بیرون است حاشیه به حساب میآید؛ چه بهلحاظ اقتصادی چه بهلحاظ فکری.
شما به فاصله میان بستر اجتماعی آن دوره و شعارها و خواستههای انقلاب مشروطه اشاره میکنید. مشروطه نخستین مواجهه ما با دنیای مدرن بوده و از اینرو شاید بتوان این تاخر زمانی را طبیعی دانست. با این اوصاف، تا چه حد شما با اطلاق «انقلاب بورژوایی» به مشروطه موافقید؟
موافق نیستم. به نظرم آن هسته اولیهای که در اقلیت بودند میتوانستند به طبقه بورژوا نزدیک باشند اما انقلاب که محدود به آنها نبود بلکه عقبهای فعال داشت. جوامعی نظیر جامعه صدر مشروطه بیش از آنکه ارتباط اصیلی با شعارها برقرار کند، واجد ارتباطی پوپولیستی با آنهاست. بهاینسان، شاید بتوان در انقلاب مشروطه یا کل جامعه ما در این صدواندی سال رگههای بسیار جدی پوپولیستی دید. پوپولیستی به این معنا که یک حضور کژدیسانه اجتماعی است نه حضور نسبتا اصیل. «نسبتا» را نیز از این جهت میگویم که قصد ندارم با نمونه مثالی وبری (Ideal Type) به مساله نگاه کنم. اگر شما قصد دارید با یک شعار برخورد کنید باید احاطه معرفتی مناسبی داشته باشید. در غیر اینصورت، رانههایتان شما را به سمت وقایع سوق میدهد و رفتارتان کژدیسانه خواهد بود.
ولی نکته این است که این احاطه معرفتی از پیش حاصل نمیشود و در روند تاریخی بهدست میآید. تا چه حد احاطه معرفتیای که از آن صحبت میکنید با نفس حضور در واقعهای چون مشروطه گرهخورده است؟
اجازه دهید بهدلیل اهمیت موضوع بار دیگر بر این مساله تاکید کنم که بنا به حسیات عمومی مردم ما پیش و در حین مشروطه، آمادگی ایجاد وضعیتی پوپولیستی بیش از آن بود که یک انقلاب با شعارهای نسبتا مدرن محقق شود. اما پرسش شما این است: آیا ممکن است در حین این تعامل و در دیالکتیک بین کنش و وجود، ارتباط بهینهای برقرار شود؟ به عقیده من این مساله اتفاق نیفتاد. در واقع، بخشهایی که از حالت پوپولیستی به وضعیتی نسبتا مطلوب استحاله پیدا کردند چندان برجسته نبودند. دلایل این مساله نیز روشن است: ما همیشه تحتفشار رفتار کردهایم، یعنی همانند انقلاب فرانسه نتوانستیم همزمان زمینهسازی، بنیادسازی و نهادسازی کنیم و تجربههای خودمان را از انقلاب داشته باشیم. بلافاصله تحت فشارهای خارجی و بنبستهای داخلی دوباره جریان مشروطه مسکوت شد تا جریان پوپولیستی دیگری ظهور کند. بنابراین اگر بخواهیم شعارها را از آن خودمان کنیم، خواهناخواه باید از وضعیت خردستیزی پوپولیستی فاصله بگیریم. این مساله در مورد ما سخت اتفاق میافتد، زیرا فرصت آن را پیدا نکردهایم. این تعبیر را درباره کلیت جامعه میگویم نه تکتک افراد و رگههای اجتماعی.
و تحققنیافتن شعارها و آگاهینداشتن از ماهیت شعارها چه نسبتی با مسالهای که شما مطرح میکنید، دارد؟
ارتباط قابلتوجهی دارد. ما هنوز عقبهای در جامعهمان داریم و تا زمانی که جذب تعاملات و زیست جدید نشود، فشارپذیری و امکان تبدیلشدن وضعیت مدنی به پوپولیستی وجود دارد. امروز این فشارها کمتر از صدسال گذشته است، چرا که زیست جدیدمان بیشتر شکل گرفته است. با اینحال همچنان فشارها اجازه محکخوردن شعارها را نمیدهد. وضعیت و تجربه ما با انقلاب فرانسه یا آمریکا متفاوت است.
ما در صدر مشروطه از وضعیت شبهفئودالی به شرایط مدرن سرمایهدارانه گذر میکنیم، حال آنکه بسترهای این گذار هنوز وجود ندارد. در بحث شما نیز بر همین شکاف و تبعات آن تاکید میشود. سوال این است که در کدام یک از انقلابها چنین شکافهایی به چشم نمیخورد؟ برای مثال، مگر در انقلاب روسیه این فاصله و تاخیر و تعویق وجود ندارد؟
درست است که یکتاخیر در انقلاب مشروطه وجود داشت، اما مجدد تاکید میکنم که شعارها از آن ما نبود. ما بهدلیل فاصلهای که از انقلاب مشروطه گرفتهایم نمیتوانیم متوجه این مساله شویم. بهعنوان مثال انقلابهای اروپایی و دموکراتیک1848 را در نظر بگیرید، شعارها متعلق به آنهاست. شعارها را تولید میکنند چراکه متناسب با زیست و سویههایی است که در جامعهشان بروز مییابد. اما شعارهای مشروطه از آن ما نیست و این مساله را نمیتوان صرفا به یکتاخر ظاهری ختم کرد. از زمان مشروطه بهاینسو هر 10،20سال یکبار حادثهای رخ داده و فرصت درونیکردن شعارها را از ما گرفته است. ما در وضعیت پیشامدرن بهسرمیبریم و شعارهای مدرن سرمیدهیم. نمیتوانیم با طرح مساله تاخر این تضاد را رفع کنیم. به همین دلیل هر جامعهای شبیه ما که در وضعیت پیشامدرن به سر ببرد و بخواهد تجربه مدرنیزاسیون را از سر بگذراند ولی فرصت تاریخی این تجربه را نداشته باشد، همواره امکان منحلشدن حیطه معرفتیاش در مطالبات پوپولیستی وجود دارد. بهعنوان مثال ترکهای عثمانی و تجربه آنها از اینوضعیت را در نظر بگیرید. آنها با ما متفاوتاند، چراکه در آنجا دین و دولت با هم آمیخته است و هر دو همزمان با مدرنیته تجربهورزی میکنند. اما در مورد ما دین و دولت در رقابت با هم هریک جداگانه قصد تجربه مدرنیته را داشتند.
تا اینجا، شما با گفتار از بالا تاریخ انقلاب مشروطه را میخوانید ولی در عین حال به دنبال گفتار از پایین نیز هستید. تاکید بر اینکه شعارها ازآن ما نبود، نشان میدهد طبقات و جریانهایی که بیرون از آن اقلیت بودند، از ماهیت شعارها دور بودند. تناقضی جدی در این تعبیر دیده میشود. بهاین اعتبار که برای خواندن تاریخ از پایین، چارهای جز خواندن تاریخ با گفتار مقابل نیست.
زمانی که به دنبال گفتار پایین از تاریخ هستیم، این به آن معنا نیست که با گفتار از پایین همنظر و همعقیدهایم بلکه هدفمان همدلی است. اتفاقا یکی از بنبستها همین تناقضی است که شما بهدرستی بهآن اشاره کردید. اگر من تاکید دارم که باید در مقطعی از گذر تاریخی بایستیم که مفاهیم از دست نرود، بههمین جهت است. اما آن مفاهیم، امروز از دست رفتهاند و ما نمیتوانیم روایت پایینی را بهدرستی ارایه کنیم. اگر تا پیش از این گمان میکردیم روایت از پایین را میتوان نادیده گرفت، اکنون متوجه شدهایم که نباید از این تاریخ گذشت و حتیالامکان باید بهآن نزدیک شد. ما نباید مشروطه را منحصر کنیم بهچندشعار و جنبش و فتح مجلس و... . بلکه باید گذر ذهنی، حسی، زیستی و فکری مردم خودمان را ببینیم. چرا که این مسایل صرفا اموری تاریخی و سپریشده نیستند بلکه هنوز زندهاند و در ما حضور دارند. در همین ارتباط «کشف ذهن» یکی از موضوعاتی است که در چندسال اخیر در کلاسهای دکتری بهآن میپردازم. مقصودم شناسایی مواجهه ذهن ایرانی نسبت به پدیدههای گذار در مقاطع مهم است. یکی از این امکانها، ادبیات بود و باید بخشی از پرسشهایی را که اینجا مطرح میکنیم در ادبیات و داستاننویسی و رمان آندوره دنبال میکردیم. عقبه ما باید در زیست جدید منحل شود. کشف ذهن ما باید در گذارهای مهم بر ما آشکار شود و متوجه شویم چه مولفههایی از مشروطه به معنای زیستی همچنان وجود دارد.
چه مولفههایی؟
بهدلیل فشارهای خارجی ما نتوانستیم به عقلانیت مناسبی در جامعه دست پیدا کنیم. مولفههای پیشامدرن ما همچنان فعالاند یا شکاف بین دین و دولت باید صدسال پیش حل میشد.
شما گفتید اگر در ایران نیز دین و دولت در دوره قاجار و عصر مشروطه و زمانی که مواجهه ما با دنیای مدرن صورت میگرفت به هم آمیخته بود، امروز تجربه دیگری داشتیم. آیا ناکامی ایران در تجربه مدرنیزاسیون را از مشروطه بدینسو میتوان در این عامل خلاصه کرد؟
نه، تکعاملی نیست، بهعوامل دیگری نیز وابسته است. ما گزارههای کلی این اتفاق را برجسته میکنیم. فرض کنید انقلاب اسلامی را صدسال پیش تجربه میکردیم؛ بهاین اعتبار که آمیختگی دین و دولت با سیطره دین تجربه میشد. با چنین فرضی ما امروز شرایط دیگری داشتیم.
با این اوصاف، آیا انقلاب مشروطه یک انقلاب شکستخورده است؟ آیا مشروطه از آرمانها و مطالبات خود منحرف شد؟
اگر از شکست انقلاب صحبت میکنیم باید نشان دهیم از چه زاویهای با این گزاره مواجه میشویم. ممکن است بگوییم برای اقلیتی که کوشیدند شعارهای مدرن را به شکلی از آن خود کنند، انقلاب مشروطه انقلابی شکستخورده است، اما درحقیقت زادو ولدی که صورت گرفت زادوولد طبیعی جامعه ما بود. جامعهای با همه استعداد درونی، فشارهای خارجی و فشارپذیری و مقاومتی که میتوانست انجام دهد. هیچ انقلابیای منحرف نشده است؛ اما این گزاره بدان معنا نیست که انقلابها در بهترین حالتشان بهسرمیبرند، بلکه بهاین معناست که با توجه به برآیند قوا و نیروهایی که شکل گرفتند نمیتوانست جز این اتفاق بیفتد. به جبر تاریخ اعتقادی ندارم. پتانسیل گروههای مختلف که در تعامل با هم قرار میگیرند - اعم از پتانسیل اقتصادی، سیاسی، عاطفی، عقیدتی و هوشیاری افرادی که در انقلاب حاضر میشوند- حاصلش همان چیزی است که بروز میکند. به گمانم با توجه به پتانسیلهای موجود، اندک شعارهایی که وارد جامعه ما شد همان بود که اتفاق افتاد. در واقع اگر انقلاب مشروطه را از زاویه استعداد خودش بسنجیم، شکستخورده نیست.
ولی پتانسیلهای دیگری نیز وجود دارد. پس اگر از شکست صحبت میکنیم، مقصودمان پتانسیلهایی است که اتفاقا کاملا امکانپذیر بودند اما تحقق نیافتند. بنابراین نمیتوان گفت برآیند قوا و نیروها لزوما همین خروجی را میتوانست داشته باشد.
نه، بحثم به معنای جبریبودن نیست. ما از زاویه خردهپتانسیلها میتوانیم انقلاب را داوری و از شکست و پیروزی آن صحبت کنیم. ولی از زاویه برآیند پتانسیلها، انقلاب شکست نخورده بلکه آنچه را درون خود دارد، برونریزی کرده است. اگر خردهپتانسیلها در وضعیت و شرایط دیگری میتوانستند غالب شوند، مسلما برونریزی دیگری داشتیم. نمونه نزدیک این مساله انقلاب اسلامی است. نیروهایی که در سال57 حضور داشتند بخشی از خردهپتانسیلها هستند، اما پتانسیل دیگری که بعدها میآید و ازسوی عقبه انقلاب فعال میشود و همه خردهپتانسیلها را کنار میزند، برآیند کلی انقلاب محسوب میشوند. حال میتوان نشان داد که آیا برآیند کلی شکستخورده است؛ به نظر من نسبت به امکانهای اجتماعی شکستخورده نیست بلکه نسبت به شعار فلان خردهپتانسیل شکستخورده است.
اما رو آمدن هر خردهگفتار و کنار رفتن دیگری میتواند تصادفی باشد.
چندان تصادفی نیست. یک خردهگفتار که در اقلیت قرار دارد میتواند با یک استحاله مناسب به گفتار غالب بدل شود. به این اعتبار، انقلاب یک امر مختوم و تمامشده نیست. برای مثال، آن اندک بازرگانان، درباریان و روشنفکران که دغدغههای اجتماعی عمیقتری داشتند و در صدر مشروطه اقلیت بودند، ممکن است پنجاهسال بعد به اکثریت تبدیل شوند. اما مادامی که از زاویه مجموع امکانات به انقلاب نگاه کنیم، انحراف صورت نگرفته است.
اگر از منظر امروز به وقایع آن دوره بنگریم، برآیند قوا به چه صورت بود که منجر به انقلاب مشروطه شد؟
باید نشان داد اکثریت جامعه ما به جهت اقتصادی در چه وضعیتی هستند؛ روستایی، عشیرهای، متمرکز در شهرهای کوچک یا شبهروستا و... میتوان گفت شعارها تحقق پیدا نکرد اما نمیتوان گفت انقلاب شکست خورد، چراکه ممکن است همان شعار به بستری بدل شود که در زمان دیگری تحقق پیدا کند. بهعنوان مثال، فاتحان تهران بهلحاظ اجتماعی و فکری چه کسانی هستند. بختیاریها، تنکابنیها، ستارخان و باقرخان که لمپن هستند. در اینجا قصدم اهانت نیست، بلکه خاستگاه اجتماعی آنها را برجسته میکنم. مسلما فاتحان تهران نمیتوانستند از شعارهای مدنی دفاع کنند. اگر فاتحان تهران نیروهای مدنی بودند، در آنصورت میتوانستیم از پتانسیلهای دیگری صحبت کنیم.
کدام مواجهه با دیگری غریبه (که برای ما جهان مدرن بوده) و کندن از مناسبات قدیم، بدون درد و رنج است؟
قصد ندارم بگویم انقلاب بدون درد و با یک زایمان ساده صورت میگیرد. اما این زایمان میتواند به دوصورت رخ دهد: ممکن است بهدلایلی، مفاهیم و مناسباتی جدید در جامعه شکل بگیرد که تولید خود آن جامعه باشد؛ اما در عینحال نیز ممکن است مفاهیم در جای دیگری شکل گرفته و به استحکامی نیز دست یافته باشد و آنگاه جامعه دیگری را متلاطم کند. این دردها متفاوت است.
چگونه میتوان به بیان شما این درد را از آنِ خود کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه نقطه ثقل درونی جامعه ما در حال جابهجایی و ازدسترفتن بود. به گمانم ما جزو جوامعی هستیم که امکان درک گامبهگام و از آن خودکردن مفاهیم را نداشته و نداریم. اگر تاکید میکنم شعارهای مشروطه باید ازآنِ خودمان شود، منظورم تکتک شعارها نیست. به هر صورت ما بهتدریج متوجه شدیم که نقطهثقل عدالت در جامعه، مورد نیاز ماست. حال در صدر مشروطه عدالت به یک شکل تعبیر میشد و امروز بهگونهای دیگر.
در تاریخنگاری مشروطه تا چه حد به فاصله میان بسترهای مادی جامعه عصر مشروطه و خواستههای مشروطه پرداخته شده است؟
بستگی به تاریخنگاریها دارد. تاریخنگاریهای دستاول که خود شاهد انقلاب مشروطه بودند قاعدتا به دلیل نزدیکبودن به حادثه و همچنین ذینفعبودن در این اتفاق، نمیتوانستند درک امروز را از انقلاب مشروطه داشته باشند. در مقابل تاریخنگاریهای دستدومی - نظیر تاریخنگاری کسروی- داریم که از برخی شعارها و گرایشها جانبداری میکردند و نمیتوانستند با همدلی به این واقعه نگاه کنند. بهنظرم همچنان جای بحث مستوفی خالی است. بهاین معنا نهتنها نیازهای اعتلایافته مشروطه همچنان نیازهای ماست بلکه پرسش از آن نیز همچنان پرسشی اساسی برای ماست.
شما میگویید فاتحان تهران نیروهای مدنی نبودند. اما یکی از خوانشهای متفاوت از تاریخ مشروطه، یعنی «مشروطه ایرانی» حتی پا را فراتر میگذارد و تاکید میکند «روشنفکران و متفکران تجددطلب در صدر مشروطه به تقلیلدادن اساسیترین اصول و مبانی مدرنیته غربی دست یازیدند». آیا شما با این نگاه موافقید؟ اگر از این زاویه به انقلاب مشروطه نگاه کنیم، در آنصورت باوجود طبقات پایین حتی نیروهای مدنی و روشنفکران نیز از انقلاب جا ماندهاند.
به همان اقلیتی که در ابتدای گفتوگو عرض کردم، بازگردیم. اقلیتی که درکی از مشروطه و برخی نهادهای مدرن داشتند. درک انقلاب، فردی نیست بلکه باید در جامعهشناسی معرفت شکل بگیرد. در واقع درک از انقلاب مشروطه باید در کلیت اجتماع شکل بگیرد. در آن دوره این امکان وجود نداشت. حال اگر بگوییم به دلیل وجود چنین ضعفی «بچه و تشت را با هم دور میاندازیم»، به نظرم اشتباه است، این بچه هرقدر هم نحیف باشد، بخشی از تجربه تاریخی ماست و ممکن است در برهه دیگری دوباره صورت استعلایافته آن را تجربه کنیم.
بیش از یکصدسال از انقلاب مشروطه میگذرد و همچنان تاریخ معاصر ایران متاثر از وقایع این برهه است و درباره آن بحث و فحص میشود. میتوان گفت وقتی درباره چیزی زیاد صحبت میشود لابد تحقق آن امر در واقعیت با مشکلی مواجه است. به این تعبیر، همین که ما همچنان از مشروطه صحبت میکنیم و از خواستههای آن میگوییم، نشانگر آن است که مطالبات انقلاب مشروطه نافرجام و ناتمام مانده. امروز پس از یکقرن از آن واقعه تاریخی، از چه موضعی باید به این انقلاب نگریست؟
من تا حدودی با این تعبیر موافقم. بهنظرم انقلاب مشروطه باوجود آنکه 108سال از آن میگذرد یک انقلاب سپریشده نیست. شعارهایی که در آن زمان سر داده شد، شعارهایی نیست که ما آنها را محقق کرده، در دل آنها زندگی کرده و از آنها عبور کرده باشیم. شعارهای مشروطه هنوز برای ما مهم است. چون مشروطه مهمترین آوردگاه ما در قرن گذشته میان سنت و مدرنیته است. اما به نظرم بهغیر از اینکه شعارها منتظر تحقق و سپریشدن هستند عوامل دیگری نیز دستاندرکارند. یکصدسال پس از مشروطه، ما به دلیل کاستیهایی، همچنان نتوانستهایم احاطه معرفتی مناسبی بر مشروطه بیابیم. به این معنا خواستههای مشروطه همچنان بهعنوان پرسش باقی ماندهاند؛ شعارهای آن در عین حال که نیاز ماست، پرسش ما نیز هست. در باب پرسشهایی که میتواند معطوف به معرفت ما باشد حداقل چند عامل مهم را میتوان برجسته کرد: نخست اینکه، هنوز تمام منابع مشروطه منتشر نشده. بسیاری از خاطرات و اسناد در حال انتشار است و میتواند روشن کند چه اتفاقاتی در مشروطه رخ داده. از دلایل عدم انتشار این اسناد نیز میتوان به عملکرد نظام پهلوی، تحولات بعدی، ضعف علمی، دانشگاهی و نهادهای تحقیقاتیمان اشاره کرد. دوم اینکه، برخی منابع را باید خودمان تولید میکردیم که امکان آن وجود نداشت. از اینرو، علت پرسشها صرفا به اسناد مربوط نیست، بلکه باید روی اسناد کارهایی صورت میگرفت. بهعنوان مثال در تاریخ مشروطه حوزههایی وجود دارد که همچنان برای ما ناشناخته است؛ نظیر بیتها، بخشی از اندرونی دربار یا حتی مناسبات خصوصیتر مردم. درباره این حوزهها اطلاعاتی در دست است، اما نه تا اندازهای که چشمانداز مناسبی به دست دهد. اگر بپذیریم روحانیون و دربار از قطبهای مهم قدرت بودند، خواهناخواه باید اطلاعات درونیمان بیشتر باشد، در حالیکه، تنها گزارههای کوتاه و تکنگاریهایی از آنها در دست است. این مساله را از این باب مطرح کردم که صرفا از طریق منابع و اسناد نیز نمیتوان به این پرسشها پاسخ داد. باید در جاهایی، نقطهچینها و ابهامات را تکمیل کنیم. به همین دلیل بر تهیه منابع تاکید دارم. نکته دیگر اینکه باید بتوانیم حتیالامکان تعارضات اخبار و روایات متضاد را رفع کنیم که این مساله نیازمند تشکیل گروههای پژوهشی گستردهای است. در کنار اینها نیاز به مطالعات انتقادی، جامعهشناسی سیاسی و روانشناسی سیاسی داریم که در این باب نیز ضعف بسیار داریم. همچنین ما هنوز نمیدانیم تلقی مشروطهخواهان و مردم آن دوره از مفاهیم مشروطه چیست. یعنی اگر بخواهیم در جای مناسبی بایستیم و به انقلاب مشروطه نگاه کنیم باید فاصلهمان به حدی باشد که دریابیم آنها از مفاهیم مشروطه چه ذهنیتی داشتهاند. اینکه مدام تکرار کنیم آنها عدالتخانه، مجلس، آزادی و... میخواستند کافی نیست. شاید بتوان به اسناد و رسالاتی رجوع کرد و نشان داد طرز تلقی آنها از مجلس چه بوده است اما باید مجموعهای از منابع و مفاهیم زندهتر به دست دهیم. این مساله به ما نشان میدهد که باید در کجای تاریخ بایستیم و به انقلاب مشروطه بنگریم، تا هم غرق در این مفاهیم نشویم و بتوانیم از بیرون به آنها بنگریم و هم تا حدی به آنها نزدیک شویم که ارتباطمان با مفاهیم بیگانه نباشد.
در فرآیند تاریخنگاری مشروطه سهم گفتار غالب هر دوره در تدوین آن بسیار چشمگیر است. گویی با تاریخی تکهتکه روبهروییم. منظور از دستهبندیای که در مواجهه با تاریخ مشروطه انجام دادید، آیا شیوهای تطبیقی و تلفیقی در مواجهه با این واقعه است یا... .
اگر منظور چیدن این تکهها به شکل صوری است، نه، مراد من این نیست. این تکهها باید با یکدیگر گفتوگو کنند، اما در عینحال که آنها با همدیگر گفتوگو میکنند نمیتوان چشمانداز بعدی را تصور کرد، مگر فاصله مناسبی داشته باشید؛ نظیر سال57. فرض کنید امروز یک جریان فکری یا گروه اجتماعی دست بالا را دارد و بر اساس گرایش آنان مسیر انقلاب تعیین شود، حال آنکه چندسال بعد ممکن است این مسیر پیچ دیگری پیدا کند. رودخانهای را در نظر بگیرید که شما گمان میکنید مسیر آن را تشخیص میدهید درحالیکه چشمانداز آن از دید شما دور شده است، از اینرو، باید در یک بلندی بایستید تا نشان دهید پیچ بعدی کجاست. همین وضعیت را درباره مفاهیم میتوان دید. منظورم این است که ما کجای تاریخ میتوانیم بایستیم که پیچهای آن را درست ببینیم و در آنها گم نشویم. بهاین جهت گمان میکنم در دل مشروطه باوجود آنکه به شعارها نیاز داریم، با پرسشهای معرفتی روبهرو هستیم.
شاید بتوان برای تقریب به ذهن، مورد کانت و انقلاب فرانسه را در نظر آورد. از نظر کانت، تماشاگری که با همدلی به وقایع جاری در فرانسه آن دوران نگاه کند چهبسا بهتر از کسانی که درگیر خود انقلابند حقیقت وقایع را درک کند.
در اینکه یک ناظر بیرونی در مواجهه با انقلاب مزایایی دارد تردیدی نیست، اما نباید فراموش کرد که برای فهم حادثه مهمی مثل انقلاب ناگزیریم با مفاهیمش همدلی داشته باشیم. ناظر بیرونی نمیتواند چنین عمل کند. به همین دلیل بهترین تاریخنگاریها زمانی صورت میگیرد که در گذری بایستیم که زندهبودن مفاهیم از دست نرفته باشد و در عینحال ما را نیز زیاده از حد درگیر خود نکرده باشد. از اینرو، درست است که ما به شعارها نیاز داریم، اما اگر نتوانیم بر آنها احاطه علمی داشته باشیم، همچنان در مسیری کور حرکت میکنیم.
شما به تفاوت احاطه معرفتی بر مشروطه با تحقق یا عدم تحقق نیازها و خواستههای مشروطه اشاره میکنید که روشن است. اما تفاوت نیاز و پرسش مشروطه در چیست؟ پرسش مشروطه چه بوده که نیاز آن نبوده است؟
اگر به تاریخنگاری رسمیمان بازگردیم، بهعنوان مثال مشروطهخواهان، خواستار عدالتخانه یا فراتر از آن آزادی بودند. اما باید مشخص کرد پرسش آن دوره چه بوده است. من تردید دارم که این نیازها واقعا گوهر مشروطه بوده باشد. مساله اینجاست که چه درکی از عدالت وجود داشته که مشروطهخواهان خواستار عدالتخانه بودند؟ آنها با چه درکی از مناسبات اجتماعی این نیازها را مطرح میکردند؟ به این دلیل نخست باید به ذهنیت ایرانیان عصر مشروطه نزدیک شد و سپس مواجههای انتقادی با این پرسشها و نیازها داشت. طبعا عدالتی که یک روحانی متعلق به طیف راستطلب مطرح میکند با عدالتی که یک روحانی منتقد میکند، متفاوت است و به همین ترتیب با عدالتی که شاهزادگان و فرودستان مطالبه میکردند. حتی میتوان این پرسش را ادامه داد: کسانی که صحبت از عدالت میکردند تا چه حد درک مناسبی از خواست خودشان داشتند؟ به تعبیری دیگر، ما خواستها و نیازهایی داریم اما آنچه برای روشنکردن این نیازها مطرح میشود، پرسشهای ماست. اگر بخواهیم شعارهای مشروطه را از آن خود کرده و از آنها عبور کنیم چارهای نداریم که به این پرسشها پاسخ دهیم. در غیر اینصورت همواره به شکل امری مکتوم و ناشناخته ما را درگیر خود خواهد کرد. از اینرو، شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم.
از بحثهای شما چنین برمیآید که در دوره مشروطه شکافی است میان مناسبات اجتماعی و مشخصا قانون و خواستهایی همچون عدالتخانه و آزادی. اما معمولا لحظه انقلابها به لحظه آغاز قانون گره میخورد. اگر ما قایل به انقلاب مشروطه باشیم، نمیتوان لحظه آغاز قانون را از آن جدا کرد. از اینرو، اگر شکاف مشخصی میان ساختار اجتماعی آن دوره (چه از بالا و از نگاه شاهزادگان و چه از پایین و از نگاه فرودستان) و قانون و مفاهیم آن وجود داشته، این شکاف بعد از انقلاب چه سرانجامی پیدا کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه، شعارهایی که وارد حوزه عمومی شد، عمدتا نهتنها برخاسته از نیازهای بومی ما نبود، بلکه تولید مردم نیز به حساب نمیآمد. البته نه بهاینمعنا که انقلاب مشروطه، غربی بود بلکه خلأهایی وجود داشت که رو آمد. بهعنوان مثال مفهومی نظیر عدالت وجود دارد که با مفهوم سنتی آن متفاوت است و ما نیز حسی از آن را کسب کردیم اما ابعاد و لوازم آن را درنیافتیم. در نتیجه، شعارها نه تنها زمینه و زیست واقعی کسانی نبود که در مشروطه فعال شدند، بلکه این شعارها زیست نسبتی دستاندرکاران هم نبود. افرادی از حواشی به انقلاب پیوستند که از شعارها بسیار دور بودند. در واقع، ما انقلاب مشروطه را تحت فشارهای خارجی، فروپاشی داخلی و وضعیت مدرنیته و... تجربه کردیم.
منظورتان دقیقا از حاشیهنشینانی که به انقلاب پیوستند چیست؟ آیا مشخصا به جایگاه طبقاتی یا اجتماعی خاصی اشاره دارید؟
شعارها در وهلهاول برای عده اندکی مناسبات نسبی داشت؛ بهعنوان مثال برای تجار روشنفکر، یا روشنفکران- اعم از روحانیون و شاهزادگان- یا کسانی که با خارج در ارتباط بودند. عده محدودی با این شعارها ارتباط برقرار میکردند. اما هنگامی که این شعارها در عمل وارد شدند، بهدلیل نقطهثقلی که بیرون از جامعه وجود داشت، بسیاری گمان بردند که شعار آنها هم هست، در حالی که چنین نبود. مگر در موارد استثنایی. اگر بخواهیم برای روشنشدن بحث از ادبیات مشروطه کمک بگیریم، علیاصغر حکمت نمونه خوبی است: جوان 17،16سالهای که علاوه بر آثارش، مکاتبات زیادی هم دارد. حکمت در همان دوره در مکاتباتی از یک کتابفروشی در شیراز درخواست رمان میکند اما آنها در پاسخ میگویند کتابی با این عنوان نداریم. در واقع اصلا با رمان آشنایی نداشتند و فکر میکردند اسم یک کتاب است. به همین دلیل اگر این نمونهها را به عنوان مصادیق در نظر بگیریم، شعارهایی که مطرح میشد در آندوره چندان مفهوم نبود. بنابراین هرآنچه بیرون است حاشیه به حساب میآید؛ چه بهلحاظ اقتصادی چه بهلحاظ فکری.
شما به فاصله میان بستر اجتماعی آن دوره و شعارها و خواستههای انقلاب مشروطه اشاره میکنید. مشروطه نخستین مواجهه ما با دنیای مدرن بوده و از اینرو شاید بتوان این تاخر زمانی را طبیعی دانست. با این اوصاف، تا چه حد شما با اطلاق «انقلاب بورژوایی» به مشروطه موافقید؟
موافق نیستم. به نظرم آن هسته اولیهای که در اقلیت بودند میتوانستند به طبقه بورژوا نزدیک باشند اما انقلاب که محدود به آنها نبود بلکه عقبهای فعال داشت. جوامعی نظیر جامعه صدر مشروطه بیش از آنکه ارتباط اصیلی با شعارها برقرار کند، واجد ارتباطی پوپولیستی با آنهاست. بهاینسان، شاید بتوان در انقلاب مشروطه یا کل جامعه ما در این صدواندی سال رگههای بسیار جدی پوپولیستی دید. پوپولیستی به این معنا که یک حضور کژدیسانه اجتماعی است نه حضور نسبتا اصیل. «نسبتا» را نیز از این جهت میگویم که قصد ندارم با نمونه مثالی وبری (Ideal Type) به مساله نگاه کنم. اگر شما قصد دارید با یک شعار برخورد کنید باید احاطه معرفتی مناسبی داشته باشید. در غیر اینصورت، رانههایتان شما را به سمت وقایع سوق میدهد و رفتارتان کژدیسانه خواهد بود.
ولی نکته این است که این احاطه معرفتی از پیش حاصل نمیشود و در روند تاریخی بهدست میآید. تا چه حد احاطه معرفتیای که از آن صحبت میکنید با نفس حضور در واقعهای چون مشروطه گرهخورده است؟
اجازه دهید بهدلیل اهمیت موضوع بار دیگر بر این مساله تاکید کنم که بنا به حسیات عمومی مردم ما پیش و در حین مشروطه، آمادگی ایجاد وضعیتی پوپولیستی بیش از آن بود که یک انقلاب با شعارهای نسبتا مدرن محقق شود. اما پرسش شما این است: آیا ممکن است در حین این تعامل و در دیالکتیک بین کنش و وجود، ارتباط بهینهای برقرار شود؟ به عقیده من این مساله اتفاق نیفتاد. در واقع، بخشهایی که از حالت پوپولیستی به وضعیتی نسبتا مطلوب استحاله پیدا کردند چندان برجسته نبودند. دلایل این مساله نیز روشن است: ما همیشه تحتفشار رفتار کردهایم، یعنی همانند انقلاب فرانسه نتوانستیم همزمان زمینهسازی، بنیادسازی و نهادسازی کنیم و تجربههای خودمان را از انقلاب داشته باشیم. بلافاصله تحت فشارهای خارجی و بنبستهای داخلی دوباره جریان مشروطه مسکوت شد تا جریان پوپولیستی دیگری ظهور کند. بنابراین اگر بخواهیم شعارها را از آن خودمان کنیم، خواهناخواه باید از وضعیت خردستیزی پوپولیستی فاصله بگیریم. این مساله در مورد ما سخت اتفاق میافتد، زیرا فرصت آن را پیدا نکردهایم. این تعبیر را درباره کلیت جامعه میگویم نه تکتک افراد و رگههای اجتماعی.
و تحققنیافتن شعارها و آگاهینداشتن از ماهیت شعارها چه نسبتی با مسالهای که شما مطرح میکنید، دارد؟
ارتباط قابلتوجهی دارد. ما هنوز عقبهای در جامعهمان داریم و تا زمانی که جذب تعاملات و زیست جدید نشود، فشارپذیری و امکان تبدیلشدن وضعیت مدنی به پوپولیستی وجود دارد. امروز این فشارها کمتر از صدسال گذشته است، چرا که زیست جدیدمان بیشتر شکل گرفته است. با اینحال همچنان فشارها اجازه محکخوردن شعارها را نمیدهد. وضعیت و تجربه ما با انقلاب فرانسه یا آمریکا متفاوت است.
ما در صدر مشروطه از وضعیت شبهفئودالی به شرایط مدرن سرمایهدارانه گذر میکنیم، حال آنکه بسترهای این گذار هنوز وجود ندارد. در بحث شما نیز بر همین شکاف و تبعات آن تاکید میشود. سوال این است که در کدام یک از انقلابها چنین شکافهایی به چشم نمیخورد؟ برای مثال، مگر در انقلاب روسیه این فاصله و تاخیر و تعویق وجود ندارد؟
درست است که یکتاخیر در انقلاب مشروطه وجود داشت، اما مجدد تاکید میکنم که شعارها از آن ما نبود. ما بهدلیل فاصلهای که از انقلاب مشروطه گرفتهایم نمیتوانیم متوجه این مساله شویم. بهعنوان مثال انقلابهای اروپایی و دموکراتیک1848 را در نظر بگیرید، شعارها متعلق به آنهاست. شعارها را تولید میکنند چراکه متناسب با زیست و سویههایی است که در جامعهشان بروز مییابد. اما شعارهای مشروطه از آن ما نیست و این مساله را نمیتوان صرفا به یکتاخر ظاهری ختم کرد. از زمان مشروطه بهاینسو هر 10،20سال یکبار حادثهای رخ داده و فرصت درونیکردن شعارها را از ما گرفته است. ما در وضعیت پیشامدرن بهسرمیبریم و شعارهای مدرن سرمیدهیم. نمیتوانیم با طرح مساله تاخر این تضاد را رفع کنیم. به همین دلیل هر جامعهای شبیه ما که در وضعیت پیشامدرن به سر ببرد و بخواهد تجربه مدرنیزاسیون را از سر بگذراند ولی فرصت تاریخی این تجربه را نداشته باشد، همواره امکان منحلشدن حیطه معرفتیاش در مطالبات پوپولیستی وجود دارد. بهعنوان مثال ترکهای عثمانی و تجربه آنها از اینوضعیت را در نظر بگیرید. آنها با ما متفاوتاند، چراکه در آنجا دین و دولت با هم آمیخته است و هر دو همزمان با مدرنیته تجربهورزی میکنند. اما در مورد ما دین و دولت در رقابت با هم هریک جداگانه قصد تجربه مدرنیته را داشتند.
تا اینجا، شما با گفتار از بالا تاریخ انقلاب مشروطه را میخوانید ولی در عین حال به دنبال گفتار از پایین نیز هستید. تاکید بر اینکه شعارها ازآن ما نبود، نشان میدهد طبقات و جریانهایی که بیرون از آن اقلیت بودند، از ماهیت شعارها دور بودند. تناقضی جدی در این تعبیر دیده میشود. بهاین اعتبار که برای خواندن تاریخ از پایین، چارهای جز خواندن تاریخ با گفتار مقابل نیست.
زمانی که به دنبال گفتار پایین از تاریخ هستیم، این به آن معنا نیست که با گفتار از پایین همنظر و همعقیدهایم بلکه هدفمان همدلی است. اتفاقا یکی از بنبستها همین تناقضی است که شما بهدرستی بهآن اشاره کردید. اگر من تاکید دارم که باید در مقطعی از گذر تاریخی بایستیم که مفاهیم از دست نرود، بههمین جهت است. اما آن مفاهیم، امروز از دست رفتهاند و ما نمیتوانیم روایت پایینی را بهدرستی ارایه کنیم. اگر تا پیش از این گمان میکردیم روایت از پایین را میتوان نادیده گرفت، اکنون متوجه شدهایم که نباید از این تاریخ گذشت و حتیالامکان باید بهآن نزدیک شد. ما نباید مشروطه را منحصر کنیم بهچندشعار و جنبش و فتح مجلس و... . بلکه باید گذر ذهنی، حسی، زیستی و فکری مردم خودمان را ببینیم. چرا که این مسایل صرفا اموری تاریخی و سپریشده نیستند بلکه هنوز زندهاند و در ما حضور دارند. در همین ارتباط «کشف ذهن» یکی از موضوعاتی است که در چندسال اخیر در کلاسهای دکتری بهآن میپردازم. مقصودم شناسایی مواجهه ذهن ایرانی نسبت به پدیدههای گذار در مقاطع مهم است. یکی از این امکانها، ادبیات بود و باید بخشی از پرسشهایی را که اینجا مطرح میکنیم در ادبیات و داستاننویسی و رمان آندوره دنبال میکردیم. عقبه ما باید در زیست جدید منحل شود. کشف ذهن ما باید در گذارهای مهم بر ما آشکار شود و متوجه شویم چه مولفههایی از مشروطه به معنای زیستی همچنان وجود دارد.
چه مولفههایی؟
بهدلیل فشارهای خارجی ما نتوانستیم به عقلانیت مناسبی در جامعه دست پیدا کنیم. مولفههای پیشامدرن ما همچنان فعالاند یا شکاف بین دین و دولت باید صدسال پیش حل میشد.
شما گفتید اگر در ایران نیز دین و دولت در دوره قاجار و عصر مشروطه و زمانی که مواجهه ما با دنیای مدرن صورت میگرفت به هم آمیخته بود، امروز تجربه دیگری داشتیم. آیا ناکامی ایران در تجربه مدرنیزاسیون را از مشروطه بدینسو میتوان در این عامل خلاصه کرد؟
نه، تکعاملی نیست، بهعوامل دیگری نیز وابسته است. ما گزارههای کلی این اتفاق را برجسته میکنیم. فرض کنید انقلاب اسلامی را صدسال پیش تجربه میکردیم؛ بهاین اعتبار که آمیختگی دین و دولت با سیطره دین تجربه میشد. با چنین فرضی ما امروز شرایط دیگری داشتیم.
با این اوصاف، آیا انقلاب مشروطه یک انقلاب شکستخورده است؟ آیا مشروطه از آرمانها و مطالبات خود منحرف شد؟
اگر از شکست انقلاب صحبت میکنیم باید نشان دهیم از چه زاویهای با این گزاره مواجه میشویم. ممکن است بگوییم برای اقلیتی که کوشیدند شعارهای مدرن را به شکلی از آن خود کنند، انقلاب مشروطه انقلابی شکستخورده است، اما درحقیقت زادو ولدی که صورت گرفت زادوولد طبیعی جامعه ما بود. جامعهای با همه استعداد درونی، فشارهای خارجی و فشارپذیری و مقاومتی که میتوانست انجام دهد. هیچ انقلابیای منحرف نشده است؛ اما این گزاره بدان معنا نیست که انقلابها در بهترین حالتشان بهسرمیبرند، بلکه بهاین معناست که با توجه به برآیند قوا و نیروهایی که شکل گرفتند نمیتوانست جز این اتفاق بیفتد. به جبر تاریخ اعتقادی ندارم. پتانسیل گروههای مختلف که در تعامل با هم قرار میگیرند - اعم از پتانسیل اقتصادی، سیاسی، عاطفی، عقیدتی و هوشیاری افرادی که در انقلاب حاضر میشوند- حاصلش همان چیزی است که بروز میکند. به گمانم با توجه به پتانسیلهای موجود، اندک شعارهایی که وارد جامعه ما شد همان بود که اتفاق افتاد. در واقع اگر انقلاب مشروطه را از زاویه استعداد خودش بسنجیم، شکستخورده نیست.
ولی پتانسیلهای دیگری نیز وجود دارد. پس اگر از شکست صحبت میکنیم، مقصودمان پتانسیلهایی است که اتفاقا کاملا امکانپذیر بودند اما تحقق نیافتند. بنابراین نمیتوان گفت برآیند قوا و نیروها لزوما همین خروجی را میتوانست داشته باشد.
نه، بحثم به معنای جبریبودن نیست. ما از زاویه خردهپتانسیلها میتوانیم انقلاب را داوری و از شکست و پیروزی آن صحبت کنیم. ولی از زاویه برآیند پتانسیلها، انقلاب شکست نخورده بلکه آنچه را درون خود دارد، برونریزی کرده است. اگر خردهپتانسیلها در وضعیت و شرایط دیگری میتوانستند غالب شوند، مسلما برونریزی دیگری داشتیم. نمونه نزدیک این مساله انقلاب اسلامی است. نیروهایی که در سال57 حضور داشتند بخشی از خردهپتانسیلها هستند، اما پتانسیل دیگری که بعدها میآید و ازسوی عقبه انقلاب فعال میشود و همه خردهپتانسیلها را کنار میزند، برآیند کلی انقلاب محسوب میشوند. حال میتوان نشان داد که آیا برآیند کلی شکستخورده است؛ به نظر من نسبت به امکانهای اجتماعی شکستخورده نیست بلکه نسبت به شعار فلان خردهپتانسیل شکستخورده است.
اما رو آمدن هر خردهگفتار و کنار رفتن دیگری میتواند تصادفی باشد.
چندان تصادفی نیست. یک خردهگفتار که در اقلیت قرار دارد میتواند با یک استحاله مناسب به گفتار غالب بدل شود. به این اعتبار، انقلاب یک امر مختوم و تمامشده نیست. برای مثال، آن اندک بازرگانان، درباریان و روشنفکران که دغدغههای اجتماعی عمیقتری داشتند و در صدر مشروطه اقلیت بودند، ممکن است پنجاهسال بعد به اکثریت تبدیل شوند. اما مادامی که از زاویه مجموع امکانات به انقلاب نگاه کنیم، انحراف صورت نگرفته است.
اگر از منظر امروز به وقایع آن دوره بنگریم، برآیند قوا به چه صورت بود که منجر به انقلاب مشروطه شد؟
باید نشان داد اکثریت جامعه ما به جهت اقتصادی در چه وضعیتی هستند؛ روستایی، عشیرهای، متمرکز در شهرهای کوچک یا شبهروستا و... میتوان گفت شعارها تحقق پیدا نکرد اما نمیتوان گفت انقلاب شکست خورد، چراکه ممکن است همان شعار به بستری بدل شود که در زمان دیگری تحقق پیدا کند. بهعنوان مثال، فاتحان تهران بهلحاظ اجتماعی و فکری چه کسانی هستند. بختیاریها، تنکابنیها، ستارخان و باقرخان که لمپن هستند. در اینجا قصدم اهانت نیست، بلکه خاستگاه اجتماعی آنها را برجسته میکنم. مسلما فاتحان تهران نمیتوانستند از شعارهای مدنی دفاع کنند. اگر فاتحان تهران نیروهای مدنی بودند، در آنصورت میتوانستیم از پتانسیلهای دیگری صحبت کنیم.
کدام مواجهه با دیگری غریبه (که برای ما جهان مدرن بوده) و کندن از مناسبات قدیم، بدون درد و رنج است؟
قصد ندارم بگویم انقلاب بدون درد و با یک زایمان ساده صورت میگیرد. اما این زایمان میتواند به دوصورت رخ دهد: ممکن است بهدلایلی، مفاهیم و مناسباتی جدید در جامعه شکل بگیرد که تولید خود آن جامعه باشد؛ اما در عینحال نیز ممکن است مفاهیم در جای دیگری شکل گرفته و به استحکامی نیز دست یافته باشد و آنگاه جامعه دیگری را متلاطم کند. این دردها متفاوت است.
چگونه میتوان به بیان شما این درد را از آنِ خود کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه نقطه ثقل درونی جامعه ما در حال جابهجایی و ازدسترفتن بود. به گمانم ما جزو جوامعی هستیم که امکان درک گامبهگام و از آن خودکردن مفاهیم را نداشته و نداریم. اگر تاکید میکنم شعارهای مشروطه باید ازآنِ خودمان شود، منظورم تکتک شعارها نیست. به هر صورت ما بهتدریج متوجه شدیم که نقطهثقل عدالت در جامعه، مورد نیاز ماست. حال در صدر مشروطه عدالت به یک شکل تعبیر میشد و امروز بهگونهای دیگر.
در تاریخنگاری مشروطه تا چه حد به فاصله میان بسترهای مادی جامعه عصر مشروطه و خواستههای مشروطه پرداخته شده است؟
بستگی به تاریخنگاریها دارد. تاریخنگاریهای دستاول که خود شاهد انقلاب مشروطه بودند قاعدتا به دلیل نزدیکبودن به حادثه و همچنین ذینفعبودن در این اتفاق، نمیتوانستند درک امروز را از انقلاب مشروطه داشته باشند. در مقابل تاریخنگاریهای دستدومی - نظیر تاریخنگاری کسروی- داریم که از برخی شعارها و گرایشها جانبداری میکردند و نمیتوانستند با همدلی به این واقعه نگاه کنند. بهنظرم همچنان جای بحث مستوفی خالی است. بهاین معنا نهتنها نیازهای اعتلایافته مشروطه همچنان نیازهای ماست بلکه پرسش از آن نیز همچنان پرسشی اساسی برای ماست.
شما میگویید فاتحان تهران نیروهای مدنی نبودند. اما یکی از خوانشهای متفاوت از تاریخ مشروطه، یعنی «مشروطه ایرانی» حتی پا را فراتر میگذارد و تاکید میکند «روشنفکران و متفکران تجددطلب در صدر مشروطه به تقلیلدادن اساسیترین اصول و مبانی مدرنیته غربی دست یازیدند». آیا شما با این نگاه موافقید؟ اگر از این زاویه به انقلاب مشروطه نگاه کنیم، در آنصورت باوجود طبقات پایین حتی نیروهای مدنی و روشنفکران نیز از انقلاب جا ماندهاند.
به همان اقلیتی که در ابتدای گفتوگو عرض کردم، بازگردیم. اقلیتی که درکی از مشروطه و برخی نهادهای مدرن داشتند. درک انقلاب، فردی نیست بلکه باید در جامعهشناسی معرفت شکل بگیرد. در واقع درک از انقلاب مشروطه باید در کلیت اجتماع شکل بگیرد. در آن دوره این امکان وجود نداشت. حال اگر بگوییم به دلیل وجود چنین ضعفی «بچه و تشت را با هم دور میاندازیم»، به نظرم اشتباه است، این بچه هرقدر هم نحیف باشد، بخشی از تجربه تاریخی ماست و ممکن است در برهه دیگری دوباره صورت استعلایافته آن را تجربه کنیم.
حاتم قادری پرداختن به «پرسش مشروطه» را، فارغ از شعارها و خواستههای آن، مهمترین بحث میداند و مدام به آن بازمیگردد. از نظر او برای درک درست وقایع صدر مشروطه باید به مفاهیم آن دوره و تلقی مشروطهخواهان از این مفاهیم رجوع کرد. در نتیجه اینکه از کجای تاریخ به مشروطه بنگریم اهمیت فراوانی دارد. تاریخنگاری مشروطه نیز در نزدیکشدن به ذهنیت ایرانیان آن دوران همچنان نیازمند پژوهشهای دقیقتری است؛ پژوهشهایی که بتواند از سایهروشنهای اولین مواجهه ایرانیان با جهان مدرن پرده بردارد و پرتوی بر ابهامات موجود بیفکند. از اینرو، به اعتقاد او شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم. آنچه در پی میآید خلاصه گفتوگو با قادری درباره نحوه نگاه به مشروطه پس از گذشت یکقرن است.
بیش از یکصدسال از انقلاب مشروطه میگذرد و همچنان تاریخ معاصر ایران متاثر از وقایع این برهه است و درباره آن بحث و فحص میشود. میتوان گفت وقتی درباره چیزی زیاد صحبت میشود لابد تحقق آن امر در واقعیت با مشکلی مواجه است. به این تعبیر، همین که ما همچنان از مشروطه صحبت میکنیم و از خواستههای آن میگوییم، نشانگر آن است که مطالبات انقلاب مشروطه نافرجام و ناتمام مانده. امروز پس از یکقرن از آن واقعه تاریخی، از چه موضعی باید به این انقلاب نگریست؟
من تا حدودی با این تعبیر موافقم. بهنظرم انقلاب مشروطه باوجود آنکه 108سال از آن میگذرد یک انقلاب سپریشده نیست. شعارهایی که در آن زمان سر داده شد، شعارهایی نیست که ما آنها را محقق کرده، در دل آنها زندگی کرده و از آنها عبور کرده باشیم. شعارهای مشروطه هنوز برای ما مهم است. چون مشروطه مهمترین آوردگاه ما در قرن گذشته میان سنت و مدرنیته است. اما به نظرم بهغیر از اینکه شعارها منتظر تحقق و سپریشدن هستند عوامل دیگری نیز دستاندرکارند. یکصدسال پس از مشروطه، ما به دلیل کاستیهایی، همچنان نتوانستهایم احاطه معرفتی مناسبی بر مشروطه بیابیم. به این معنا خواستههای مشروطه همچنان بهعنوان پرسش باقی ماندهاند؛ شعارهای آن در عین حال که نیاز ماست، پرسش ما نیز هست. در باب پرسشهایی که میتواند معطوف به معرفت ما باشد حداقل چند عامل مهم را میتوان برجسته کرد: نخست اینکه، هنوز تمام منابع مشروطه منتشر نشده. بسیاری از خاطرات و اسناد در حال انتشار است و میتواند روشن کند چه اتفاقاتی در مشروطه رخ داده. از دلایل عدم انتشار این اسناد نیز میتوان به عملکرد نظام پهلوی، تحولات بعدی، ضعف علمی، دانشگاهی و نهادهای تحقیقاتیمان اشاره کرد. دوم اینکه، برخی منابع را باید خودمان تولید میکردیم که امکان آن وجود نداشت. از اینرو، علت پرسشها صرفا به اسناد مربوط نیست، بلکه باید روی اسناد کارهایی صورت میگرفت. بهعنوان مثال در تاریخ مشروطه حوزههایی وجود دارد که همچنان برای ما ناشناخته است؛ نظیر بیتها، بخشی از اندرونی دربار یا حتی مناسبات خصوصیتر مردم. درباره این حوزهها اطلاعاتی در دست است، اما نه تا اندازهای که چشمانداز مناسبی به دست دهد. اگر بپذیریم روحانیون و دربار از قطبهای مهم قدرت بودند، خواهناخواه باید اطلاعات درونیمان بیشتر باشد، در حالیکه، تنها گزارههای کوتاه و تکنگاریهایی از آنها در دست است. این مساله را از این باب مطرح کردم که صرفا از طریق منابع و اسناد نیز نمیتوان به این پرسشها پاسخ داد. باید در جاهایی، نقطهچینها و ابهامات را تکمیل کنیم. به همین دلیل بر تهیه منابع تاکید دارم. نکته دیگر اینکه باید بتوانیم حتیالامکان تعارضات اخبار و روایات متضاد را رفع کنیم که این مساله نیازمند تشکیل گروههای پژوهشی گستردهای است. در کنار اینها نیاز به مطالعات انتقادی، جامعهشناسی سیاسی و روانشناسی سیاسی داریم که در این باب نیز ضعف بسیار داریم. همچنین ما هنوز نمیدانیم تلقی مشروطهخواهان و مردم آن دوره از مفاهیم مشروطه چیست. یعنی اگر بخواهیم در جای مناسبی بایستیم و به انقلاب مشروطه نگاه کنیم باید فاصلهمان به حدی باشد که دریابیم آنها از مفاهیم مشروطه چه ذهنیتی داشتهاند. اینکه مدام تکرار کنیم آنها عدالتخانه، مجلس، آزادی و... میخواستند کافی نیست. شاید بتوان به اسناد و رسالاتی رجوع کرد و نشان داد طرز تلقی آنها از مجلس چه بوده است اما باید مجموعهای از منابع و مفاهیم زندهتر به دست دهیم. این مساله به ما نشان میدهد که باید در کجای تاریخ بایستیم و به انقلاب مشروطه بنگریم، تا هم غرق در این مفاهیم نشویم و بتوانیم از بیرون به آنها بنگریم و هم تا حدی به آنها نزدیک شویم که ارتباطمان با مفاهیم بیگانه نباشد.
در فرآیند تاریخنگاری مشروطه سهم گفتار غالب هر دوره در تدوین آن بسیار چشمگیر است. گویی با تاریخی تکهتکه روبهروییم. منظور از دستهبندیای که در مواجهه با تاریخ مشروطه انجام دادید، آیا شیوهای تطبیقی و تلفیقی در مواجهه با این واقعه است یا... .
اگر منظور چیدن این تکهها به شکل صوری است، نه، مراد من این نیست. این تکهها باید با یکدیگر گفتوگو کنند، اما در عینحال که آنها با همدیگر گفتوگو میکنند نمیتوان چشمانداز بعدی را تصور کرد، مگر فاصله مناسبی داشته باشید؛ نظیر سال57. فرض کنید امروز یک جریان فکری یا گروه اجتماعی دست بالا را دارد و بر اساس گرایش آنان مسیر انقلاب تعیین شود، حال آنکه چندسال بعد ممکن است این مسیر پیچ دیگری پیدا کند. رودخانهای را در نظر بگیرید که شما گمان میکنید مسیر آن را تشخیص میدهید درحالیکه چشمانداز آن از دید شما دور شده است، از اینرو، باید در یک بلندی بایستید تا نشان دهید پیچ بعدی کجاست. همین وضعیت را درباره مفاهیم میتوان دید. منظورم این است که ما کجای تاریخ میتوانیم بایستیم که پیچهای آن را درست ببینیم و در آنها گم نشویم. بهاین جهت گمان میکنم در دل مشروطه باوجود آنکه به شعارها نیاز داریم، با پرسشهای معرفتی روبهرو هستیم.
شاید بتوان برای تقریب به ذهن، مورد کانت و انقلاب فرانسه را در نظر آورد. از نظر کانت، تماشاگری که با همدلی به وقایع جاری در فرانسه آن دوران نگاه کند چهبسا بهتر از کسانی که درگیر خود انقلابند حقیقت وقایع را درک کند.
در اینکه یک ناظر بیرونی در مواجهه با انقلاب مزایایی دارد تردیدی نیست، اما نباید فراموش کرد که برای فهم حادثه مهمی مثل انقلاب ناگزیریم با مفاهیمش همدلی داشته باشیم. ناظر بیرونی نمیتواند چنین عمل کند. به همین دلیل بهترین تاریخنگاریها زمانی صورت میگیرد که در گذری بایستیم که زندهبودن مفاهیم از دست نرفته باشد و در عینحال ما را نیز زیاده از حد درگیر خود نکرده باشد. از اینرو، درست است که ما به شعارها نیاز داریم، اما اگر نتوانیم بر آنها احاطه علمی داشته باشیم، همچنان در مسیری کور حرکت میکنیم.
شما به تفاوت احاطه معرفتی بر مشروطه با تحقق یا عدم تحقق نیازها و خواستههای مشروطه اشاره میکنید که روشن است. اما تفاوت نیاز و پرسش مشروطه در چیست؟ پرسش مشروطه چه بوده که نیاز آن نبوده است؟
اگر به تاریخنگاری رسمیمان بازگردیم، بهعنوان مثال مشروطهخواهان، خواستار عدالتخانه یا فراتر از آن آزادی بودند. اما باید مشخص کرد پرسش آن دوره چه بوده است. من تردید دارم که این نیازها واقعا گوهر مشروطه بوده باشد. مساله اینجاست که چه درکی از عدالت وجود داشته که مشروطهخواهان خواستار عدالتخانه بودند؟ آنها با چه درکی از مناسبات اجتماعی این نیازها را مطرح میکردند؟ به این دلیل نخست باید به ذهنیت ایرانیان عصر مشروطه نزدیک شد و سپس مواجههای انتقادی با این پرسشها و نیازها داشت. طبعا عدالتی که یک روحانی متعلق به طیف راستطلب مطرح میکند با عدالتی که یک روحانی منتقد میکند، متفاوت است و به همین ترتیب با عدالتی که شاهزادگان و فرودستان مطالبه میکردند. حتی میتوان این پرسش را ادامه داد: کسانی که صحبت از عدالت میکردند تا چه حد درک مناسبی از خواست خودشان داشتند؟ به تعبیری دیگر، ما خواستها و نیازهایی داریم اما آنچه برای روشنکردن این نیازها مطرح میشود، پرسشهای ماست. اگر بخواهیم شعارهای مشروطه را از آن خود کرده و از آنها عبور کنیم چارهای نداریم که به این پرسشها پاسخ دهیم. در غیر اینصورت همواره به شکل امری مکتوم و ناشناخته ما را درگیر خود خواهد کرد. از اینرو، شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم.
از بحثهای شما چنین برمیآید که در دوره مشروطه شکافی است میان مناسبات اجتماعی و مشخصا قانون و خواستهایی همچون عدالتخانه و آزادی. اما معمولا لحظه انقلابها به لحظه آغاز قانون گره میخورد. اگر ما قایل به انقلاب مشروطه باشیم، نمیتوان لحظه آغاز قانون را از آن جدا کرد. از اینرو، اگر شکاف مشخصی میان ساختار اجتماعی آن دوره (چه از بالا و از نگاه شاهزادگان و چه از پایین و از نگاه فرودستان) و قانون و مفاهیم آن وجود داشته، این شکاف بعد از انقلاب چه سرانجامی پیدا کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه، شعارهایی که وارد حوزه عمومی شد، عمدتا نهتنها برخاسته از نیازهای بومی ما نبود، بلکه تولید مردم نیز به حساب نمیآمد. البته نه بهاینمعنا که انقلاب مشروطه، غربی بود بلکه خلأهایی وجود داشت که رو آمد. بهعنوان مثال مفهومی نظیر عدالت وجود دارد که با مفهوم سنتی آن متفاوت است و ما نیز حسی از آن را کسب کردیم اما ابعاد و لوازم آن را درنیافتیم. در نتیجه، شعارها نه تنها زمینه و زیست واقعی کسانی نبود که در مشروطه فعال شدند، بلکه این شعارها زیست نسبتی دستاندرکاران هم نبود. افرادی از حواشی به انقلاب پیوستند که از شعارها بسیار دور بودند. در واقع، ما انقلاب مشروطه را تحت فشارهای خارجی، فروپاشی داخلی و وضعیت مدرنیته و... تجربه کردیم.
منظورتان دقیقا از حاشیهنشینانی که به انقلاب پیوستند چیست؟ آیا مشخصا به جایگاه طبقاتی یا اجتماعی خاصی اشاره دارید؟
شعارها در وهلهاول برای عده اندکی مناسبات نسبی داشت؛ بهعنوان مثال برای تجار روشنفکر، یا روشنفکران- اعم از روحانیون و شاهزادگان- یا کسانی که با خارج در ارتباط بودند. عده محدودی با این شعارها ارتباط برقرار میکردند. اما هنگامی که این شعارها در عمل وارد شدند، بهدلیل نقطهثقلی که بیرون از جامعه وجود داشت، بسیاری گمان بردند که شعار آنها هم هست، در حالی که چنین نبود. مگر در موارد استثنایی. اگر بخواهیم برای روشنشدن بحث از ادبیات مشروطه کمک بگیریم، علیاصغر حکمت نمونه خوبی است: جوان 17،16سالهای که علاوه بر آثارش، مکاتبات زیادی هم دارد. حکمت در همان دوره در مکاتباتی از یک کتابفروشی در شیراز درخواست رمان میکند اما آنها در پاسخ میگویند کتابی با این عنوان نداریم. در واقع اصلا با رمان آشنایی نداشتند و فکر میکردند اسم یک کتاب است. به همین دلیل اگر این نمونهها را به عنوان مصادیق در نظر بگیریم، شعارهایی که مطرح میشد در آندوره چندان مفهوم نبود. بنابراین هرآنچه بیرون است حاشیه به حساب میآید؛ چه بهلحاظ اقتصادی چه بهلحاظ فکری.
شما به فاصله میان بستر اجتماعی آن دوره و شعارها و خواستههای انقلاب مشروطه اشاره میکنید. مشروطه نخستین مواجهه ما با دنیای مدرن بوده و از اینرو شاید بتوان این تاخر زمانی را طبیعی دانست. با این اوصاف، تا چه حد شما با اطلاق «انقلاب بورژوایی» به مشروطه موافقید؟
موافق نیستم. به نظرم آن هسته اولیهای که در اقلیت بودند میتوانستند به طبقه بورژوا نزدیک باشند اما انقلاب که محدود به آنها نبود بلکه عقبهای فعال داشت. جوامعی نظیر جامعه صدر مشروطه بیش از آنکه ارتباط اصیلی با شعارها برقرار کند، واجد ارتباطی پوپولیستی با آنهاست. بهاینسان، شاید بتوان در انقلاب مشروطه یا کل جامعه ما در این صدواندی سال رگههای بسیار جدی پوپولیستی دید. پوپولیستی به این معنا که یک حضور کژدیسانه اجتماعی است نه حضور نسبتا اصیل. «نسبتا» را نیز از این جهت میگویم که قصد ندارم با نمونه مثالی وبری (Ideal Type) به مساله نگاه کنم. اگر شما قصد دارید با یک شعار برخورد کنید باید احاطه معرفتی مناسبی داشته باشید. در غیر اینصورت، رانههایتان شما را به سمت وقایع سوق میدهد و رفتارتان کژدیسانه خواهد بود.
ولی نکته این است که این احاطه معرفتی از پیش حاصل نمیشود و در روند تاریخی بهدست میآید. تا چه حد احاطه معرفتیای که از آن صحبت میکنید با نفس حضور در واقعهای چون مشروطه گرهخورده است؟
اجازه دهید بهدلیل اهمیت موضوع بار دیگر بر این مساله تاکید کنم که بنا به حسیات عمومی مردم ما پیش و در حین مشروطه، آمادگی ایجاد وضعیتی پوپولیستی بیش از آن بود که یک انقلاب با شعارهای نسبتا مدرن محقق شود. اما پرسش شما این است: آیا ممکن است در حین این تعامل و در دیالکتیک بین کنش و وجود، ارتباط بهینهای برقرار شود؟ به عقیده من این مساله اتفاق نیفتاد. در واقع، بخشهایی که از حالت پوپولیستی به وضعیتی نسبتا مطلوب استحاله پیدا کردند چندان برجسته نبودند. دلایل این مساله نیز روشن است: ما همیشه تحتفشار رفتار کردهایم، یعنی همانند انقلاب فرانسه نتوانستیم همزمان زمینهسازی، بنیادسازی و نهادسازی کنیم و تجربههای خودمان را از انقلاب داشته باشیم. بلافاصله تحت فشارهای خارجی و بنبستهای داخلی دوباره جریان مشروطه مسکوت شد تا جریان پوپولیستی دیگری ظهور کند. بنابراین اگر بخواهیم شعارها را از آن خودمان کنیم، خواهناخواه باید از وضعیت خردستیزی پوپولیستی فاصله بگیریم. این مساله در مورد ما سخت اتفاق میافتد، زیرا فرصت آن را پیدا نکردهایم. این تعبیر را درباره کلیت جامعه میگویم نه تکتک افراد و رگههای اجتماعی.
و تحققنیافتن شعارها و آگاهینداشتن از ماهیت شعارها چه نسبتی با مسالهای که شما مطرح میکنید، دارد؟
ارتباط قابلتوجهی دارد. ما هنوز عقبهای در جامعهمان داریم و تا زمانی که جذب تعاملات و زیست جدید نشود، فشارپذیری و امکان تبدیلشدن وضعیت مدنی به پوپولیستی وجود دارد. امروز این فشارها کمتر از صدسال گذشته است، چرا که زیست جدیدمان بیشتر شکل گرفته است. با اینحال همچنان فشارها اجازه محکخوردن شعارها را نمیدهد. وضعیت و تجربه ما با انقلاب فرانسه یا آمریکا متفاوت است.
ما در صدر مشروطه از وضعیت شبهفئودالی به شرایط مدرن سرمایهدارانه گذر میکنیم، حال آنکه بسترهای این گذار هنوز وجود ندارد. در بحث شما نیز بر همین شکاف و تبعات آن تاکید میشود. سوال این است که در کدام یک از انقلابها چنین شکافهایی به چشم نمیخورد؟ برای مثال، مگر در انقلاب روسیه این فاصله و تاخیر و تعویق وجود ندارد؟
درست است که یکتاخیر در انقلاب مشروطه وجود داشت، اما مجدد تاکید میکنم که شعارها از آن ما نبود. ما بهدلیل فاصلهای که از انقلاب مشروطه گرفتهایم نمیتوانیم متوجه این مساله شویم. بهعنوان مثال انقلابهای اروپایی و دموکراتیک1848 را در نظر بگیرید، شعارها متعلق به آنهاست. شعارها را تولید میکنند چراکه متناسب با زیست و سویههایی است که در جامعهشان بروز مییابد. اما شعارهای مشروطه از آن ما نیست و این مساله را نمیتوان صرفا به یکتاخر ظاهری ختم کرد. از زمان مشروطه بهاینسو هر 10،20سال یکبار حادثهای رخ داده و فرصت درونیکردن شعارها را از ما گرفته است. ما در وضعیت پیشامدرن بهسرمیبریم و شعارهای مدرن سرمیدهیم. نمیتوانیم با طرح مساله تاخر این تضاد را رفع کنیم. به همین دلیل هر جامعهای شبیه ما که در وضعیت پیشامدرن به سر ببرد و بخواهد تجربه مدرنیزاسیون را از سر بگذراند ولی فرصت تاریخی این تجربه را نداشته باشد، همواره امکان منحلشدن حیطه معرفتیاش در مطالبات پوپولیستی وجود دارد. بهعنوان مثال ترکهای عثمانی و تجربه آنها از اینوضعیت را در نظر بگیرید. آنها با ما متفاوتاند، چراکه در آنجا دین و دولت با هم آمیخته است و هر دو همزمان با مدرنیته تجربهورزی میکنند. اما در مورد ما دین و دولت در رقابت با هم هریک جداگانه قصد تجربه مدرنیته را داشتند.
تا اینجا، شما با گفتار از بالا تاریخ انقلاب مشروطه را میخوانید ولی در عین حال به دنبال گفتار از پایین نیز هستید. تاکید بر اینکه شعارها ازآن ما نبود، نشان میدهد طبقات و جریانهایی که بیرون از آن اقلیت بودند، از ماهیت شعارها دور بودند. تناقضی جدی در این تعبیر دیده میشود. بهاین اعتبار که برای خواندن تاریخ از پایین، چارهای جز خواندن تاریخ با گفتار مقابل نیست.
زمانی که به دنبال گفتار پایین از تاریخ هستیم، این به آن معنا نیست که با گفتار از پایین همنظر و همعقیدهایم بلکه هدفمان همدلی است. اتفاقا یکی از بنبستها همین تناقضی است که شما بهدرستی بهآن اشاره کردید. اگر من تاکید دارم که باید در مقطعی از گذر تاریخی بایستیم که مفاهیم از دست نرود، بههمین جهت است. اما آن مفاهیم، امروز از دست رفتهاند و ما نمیتوانیم روایت پایینی را بهدرستی ارایه کنیم. اگر تا پیش از این گمان میکردیم روایت از پایین را میتوان نادیده گرفت، اکنون متوجه شدهایم که نباید از این تاریخ گذشت و حتیالامکان باید بهآن نزدیک شد. ما نباید مشروطه را منحصر کنیم بهچندشعار و جنبش و فتح مجلس و... . بلکه باید گذر ذهنی، حسی، زیستی و فکری مردم خودمان را ببینیم. چرا که این مسایل صرفا اموری تاریخی و سپریشده نیستند بلکه هنوز زندهاند و در ما حضور دارند. در همین ارتباط «کشف ذهن» یکی از موضوعاتی است که در چندسال اخیر در کلاسهای دکتری بهآن میپردازم. مقصودم شناسایی مواجهه ذهن ایرانی نسبت به پدیدههای گذار در مقاطع مهم است. یکی از این امکانها، ادبیات بود و باید بخشی از پرسشهایی را که اینجا مطرح میکنیم در ادبیات و داستاننویسی و رمان آندوره دنبال میکردیم. عقبه ما باید در زیست جدید منحل شود. کشف ذهن ما باید در گذارهای مهم بر ما آشکار شود و متوجه شویم چه مولفههایی از مشروطه به معنای زیستی همچنان وجود دارد.
چه مولفههایی؟
بهدلیل فشارهای خارجی ما نتوانستیم به عقلانیت مناسبی در جامعه دست پیدا کنیم. مولفههای پیشامدرن ما همچنان فعالاند یا شکاف بین دین و دولت باید صدسال پیش حل میشد.
شما گفتید اگر در ایران نیز دین و دولت در دوره قاجار و عصر مشروطه و زمانی که مواجهه ما با دنیای مدرن صورت میگرفت به هم آمیخته بود، امروز تجربه دیگری داشتیم. آیا ناکامی ایران در تجربه مدرنیزاسیون را از مشروطه بدینسو میتوان در این عامل خلاصه کرد؟
نه، تکعاملی نیست، بهعوامل دیگری نیز وابسته است. ما گزارههای کلی این اتفاق را برجسته میکنیم. فرض کنید انقلاب اسلامی را صدسال پیش تجربه میکردیم؛ بهاین اعتبار که آمیختگی دین و دولت با سیطره دین تجربه میشد. با چنین فرضی ما امروز شرایط دیگری داشتیم.
با این اوصاف، آیا انقلاب مشروطه یک انقلاب شکستخورده است؟ آیا مشروطه از آرمانها و مطالبات خود منحرف شد؟
اگر از شکست انقلاب صحبت میکنیم باید نشان دهیم از چه زاویهای با این گزاره مواجه میشویم. ممکن است بگوییم برای اقلیتی که کوشیدند شعارهای مدرن را به شکلی از آن خود کنند، انقلاب مشروطه انقلابی شکستخورده است، اما درحقیقت زادو ولدی که صورت گرفت زادوولد طبیعی جامعه ما بود. جامعهای با همه استعداد درونی، فشارهای خارجی و فشارپذیری و مقاومتی که میتوانست انجام دهد. هیچ انقلابیای منحرف نشده است؛ اما این گزاره بدان معنا نیست که انقلابها در بهترین حالتشان بهسرمیبرند، بلکه بهاین معناست که با توجه به برآیند قوا و نیروهایی که شکل گرفتند نمیتوانست جز این اتفاق بیفتد. به جبر تاریخ اعتقادی ندارم. پتانسیل گروههای مختلف که در تعامل با هم قرار میگیرند - اعم از پتانسیل اقتصادی، سیاسی، عاطفی، عقیدتی و هوشیاری افرادی که در انقلاب حاضر میشوند- حاصلش همان چیزی است که بروز میکند. به گمانم با توجه به پتانسیلهای موجود، اندک شعارهایی که وارد جامعه ما شد همان بود که اتفاق افتاد. در واقع اگر انقلاب مشروطه را از زاویه استعداد خودش بسنجیم، شکستخورده نیست.
ولی پتانسیلهای دیگری نیز وجود دارد. پس اگر از شکست صحبت میکنیم، مقصودمان پتانسیلهایی است که اتفاقا کاملا امکانپذیر بودند اما تحقق نیافتند. بنابراین نمیتوان گفت برآیند قوا و نیروها لزوما همین خروجی را میتوانست داشته باشد.
نه، بحثم به معنای جبریبودن نیست. ما از زاویه خردهپتانسیلها میتوانیم انقلاب را داوری و از شکست و پیروزی آن صحبت کنیم. ولی از زاویه برآیند پتانسیلها، انقلاب شکست نخورده بلکه آنچه را درون خود دارد، برونریزی کرده است. اگر خردهپتانسیلها در وضعیت و شرایط دیگری میتوانستند غالب شوند، مسلما برونریزی دیگری داشتیم. نمونه نزدیک این مساله انقلاب اسلامی است. نیروهایی که در سال57 حضور داشتند بخشی از خردهپتانسیلها هستند، اما پتانسیل دیگری که بعدها میآید و ازسوی عقبه انقلاب فعال میشود و همه خردهپتانسیلها را کنار میزند، برآیند کلی انقلاب محسوب میشوند. حال میتوان نشان داد که آیا برآیند کلی شکستخورده است؛ به نظر من نسبت به امکانهای اجتماعی شکستخورده نیست بلکه نسبت به شعار فلان خردهپتانسیل شکستخورده است.
اما رو آمدن هر خردهگفتار و کنار رفتن دیگری میتواند تصادفی باشد.
چندان تصادفی نیست. یک خردهگفتار که در اقلیت قرار دارد میتواند با یک استحاله مناسب به گفتار غالب بدل شود. به این اعتبار، انقلاب یک امر مختوم و تمامشده نیست. برای مثال، آن اندک بازرگانان، درباریان و روشنفکران که دغدغههای اجتماعی عمیقتری داشتند و در صدر مشروطه اقلیت بودند، ممکن است پنجاهسال بعد به اکثریت تبدیل شوند. اما مادامی که از زاویه مجموع امکانات به انقلاب نگاه کنیم، انحراف صورت نگرفته است.
اگر از منظر امروز به وقایع آن دوره بنگریم، برآیند قوا به چه صورت بود که منجر به انقلاب مشروطه شد؟
باید نشان داد اکثریت جامعه ما به جهت اقتصادی در چه وضعیتی هستند؛ روستایی، عشیرهای، متمرکز در شهرهای کوچک یا شبهروستا و... میتوان گفت شعارها تحقق پیدا نکرد اما نمیتوان گفت انقلاب شکست خورد، چراکه ممکن است همان شعار به بستری بدل شود که در زمان دیگری تحقق پیدا کند. بهعنوان مثال، فاتحان تهران بهلحاظ اجتماعی و فکری چه کسانی هستند. بختیاریها، تنکابنیها، ستارخان و باقرخان که لمپن هستند. در اینجا قصدم اهانت نیست، بلکه خاستگاه اجتماعی آنها را برجسته میکنم. مسلما فاتحان تهران نمیتوانستند از شعارهای مدنی دفاع کنند. اگر فاتحان تهران نیروهای مدنی بودند، در آنصورت میتوانستیم از پتانسیلهای دیگری صحبت کنیم.
کدام مواجهه با دیگری غریبه (که برای ما جهان مدرن بوده) و کندن از مناسبات قدیم، بدون درد و رنج است؟
قصد ندارم بگویم انقلاب بدون درد و با یک زایمان ساده صورت میگیرد. اما این زایمان میتواند به دوصورت رخ دهد: ممکن است بهدلایلی، مفاهیم و مناسباتی جدید در جامعه شکل بگیرد که تولید خود آن جامعه باشد؛ اما در عینحال نیز ممکن است مفاهیم در جای دیگری شکل گرفته و به استحکامی نیز دست یافته باشد و آنگاه جامعه دیگری را متلاطم کند. این دردها متفاوت است.
چگونه میتوان به بیان شما این درد را از آنِ خود کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه نقطه ثقل درونی جامعه ما در حال جابهجایی و ازدسترفتن بود. به گمانم ما جزو جوامعی هستیم که امکان درک گامبهگام و از آن خودکردن مفاهیم را نداشته و نداریم. اگر تاکید میکنم شعارهای مشروطه باید ازآنِ خودمان شود، منظورم تکتک شعارها نیست. به هر صورت ما بهتدریج متوجه شدیم که نقطهثقل عدالت در جامعه، مورد نیاز ماست. حال در صدر مشروطه عدالت به یک شکل تعبیر میشد و امروز بهگونهای دیگر.
در تاریخنگاری مشروطه تا چه حد به فاصله میان بسترهای مادی جامعه عصر مشروطه و خواستههای مشروطه پرداخته شده است؟
بستگی به تاریخنگاریها دارد. تاریخنگاریهای دستاول که خود شاهد انقلاب مشروطه بودند قاعدتا به دلیل نزدیکبودن به حادثه و همچنین ذینفعبودن در این اتفاق، نمیتوانستند درک امروز را از انقلاب مشروطه داشته باشند. در مقابل تاریخنگاریهای دستدومی - نظیر تاریخنگاری کسروی- داریم که از برخی شعارها و گرایشها جانبداری میکردند و نمیتوانستند با همدلی به این واقعه نگاه کنند. بهنظرم همچنان جای بحث مستوفی خالی است. بهاین معنا نهتنها نیازهای اعتلایافته مشروطه همچنان نیازهای ماست بلکه پرسش از آن نیز همچنان پرسشی اساسی برای ماست.
شما میگویید فاتحان تهران نیروهای مدنی نبودند. اما یکی از خوانشهای متفاوت از تاریخ مشروطه، یعنی «مشروطه ایرانی» حتی پا را فراتر میگذارد و تاکید میکند «روشنفکران و متفکران تجددطلب در صدر مشروطه به تقلیلدادن اساسیترین اصول و مبانی مدرنیته غربی دست یازیدند». آیا شما با این نگاه موافقید؟ اگر از این زاویه به انقلاب مشروطه نگاه کنیم، در آنصورت باوجود طبقات پایین حتی نیروهای مدنی و روشنفکران نیز از انقلاب جا ماندهاند.
به همان اقلیتی که در ابتدای گفتوگو عرض کردم، بازگردیم. اقلیتی که درکی از مشروطه و برخی نهادهای مدرن داشتند. درک انقلاب، فردی نیست بلکه باید در جامعهشناسی معرفت شکل بگیرد. در واقع درک از انقلاب مشروطه باید در کلیت اجتماع شکل بگیرد. در آن دوره این امکان وجود نداشت. حال اگر بگوییم به دلیل وجود چنین ضعفی «بچه و تشت را با هم دور میاندازیم»، به نظرم اشتباه است، این بچه هرقدر هم نحیف باشد، بخشی از تجربه تاریخی ماست و ممکن است در برهه دیگری دوباره صورت استعلایافته آن را تجربه کنیم.
بیش از یکصدسال از انقلاب مشروطه میگذرد و همچنان تاریخ معاصر ایران متاثر از وقایع این برهه است و درباره آن بحث و فحص میشود. میتوان گفت وقتی درباره چیزی زیاد صحبت میشود لابد تحقق آن امر در واقعیت با مشکلی مواجه است. به این تعبیر، همین که ما همچنان از مشروطه صحبت میکنیم و از خواستههای آن میگوییم، نشانگر آن است که مطالبات انقلاب مشروطه نافرجام و ناتمام مانده. امروز پس از یکقرن از آن واقعه تاریخی، از چه موضعی باید به این انقلاب نگریست؟
من تا حدودی با این تعبیر موافقم. بهنظرم انقلاب مشروطه باوجود آنکه 108سال از آن میگذرد یک انقلاب سپریشده نیست. شعارهایی که در آن زمان سر داده شد، شعارهایی نیست که ما آنها را محقق کرده، در دل آنها زندگی کرده و از آنها عبور کرده باشیم. شعارهای مشروطه هنوز برای ما مهم است. چون مشروطه مهمترین آوردگاه ما در قرن گذشته میان سنت و مدرنیته است. اما به نظرم بهغیر از اینکه شعارها منتظر تحقق و سپریشدن هستند عوامل دیگری نیز دستاندرکارند. یکصدسال پس از مشروطه، ما به دلیل کاستیهایی، همچنان نتوانستهایم احاطه معرفتی مناسبی بر مشروطه بیابیم. به این معنا خواستههای مشروطه همچنان بهعنوان پرسش باقی ماندهاند؛ شعارهای آن در عین حال که نیاز ماست، پرسش ما نیز هست. در باب پرسشهایی که میتواند معطوف به معرفت ما باشد حداقل چند عامل مهم را میتوان برجسته کرد: نخست اینکه، هنوز تمام منابع مشروطه منتشر نشده. بسیاری از خاطرات و اسناد در حال انتشار است و میتواند روشن کند چه اتفاقاتی در مشروطه رخ داده. از دلایل عدم انتشار این اسناد نیز میتوان به عملکرد نظام پهلوی، تحولات بعدی، ضعف علمی، دانشگاهی و نهادهای تحقیقاتیمان اشاره کرد. دوم اینکه، برخی منابع را باید خودمان تولید میکردیم که امکان آن وجود نداشت. از اینرو، علت پرسشها صرفا به اسناد مربوط نیست، بلکه باید روی اسناد کارهایی صورت میگرفت. بهعنوان مثال در تاریخ مشروطه حوزههایی وجود دارد که همچنان برای ما ناشناخته است؛ نظیر بیتها، بخشی از اندرونی دربار یا حتی مناسبات خصوصیتر مردم. درباره این حوزهها اطلاعاتی در دست است، اما نه تا اندازهای که چشمانداز مناسبی به دست دهد. اگر بپذیریم روحانیون و دربار از قطبهای مهم قدرت بودند، خواهناخواه باید اطلاعات درونیمان بیشتر باشد، در حالیکه، تنها گزارههای کوتاه و تکنگاریهایی از آنها در دست است. این مساله را از این باب مطرح کردم که صرفا از طریق منابع و اسناد نیز نمیتوان به این پرسشها پاسخ داد. باید در جاهایی، نقطهچینها و ابهامات را تکمیل کنیم. به همین دلیل بر تهیه منابع تاکید دارم. نکته دیگر اینکه باید بتوانیم حتیالامکان تعارضات اخبار و روایات متضاد را رفع کنیم که این مساله نیازمند تشکیل گروههای پژوهشی گستردهای است. در کنار اینها نیاز به مطالعات انتقادی، جامعهشناسی سیاسی و روانشناسی سیاسی داریم که در این باب نیز ضعف بسیار داریم. همچنین ما هنوز نمیدانیم تلقی مشروطهخواهان و مردم آن دوره از مفاهیم مشروطه چیست. یعنی اگر بخواهیم در جای مناسبی بایستیم و به انقلاب مشروطه نگاه کنیم باید فاصلهمان به حدی باشد که دریابیم آنها از مفاهیم مشروطه چه ذهنیتی داشتهاند. اینکه مدام تکرار کنیم آنها عدالتخانه، مجلس، آزادی و... میخواستند کافی نیست. شاید بتوان به اسناد و رسالاتی رجوع کرد و نشان داد طرز تلقی آنها از مجلس چه بوده است اما باید مجموعهای از منابع و مفاهیم زندهتر به دست دهیم. این مساله به ما نشان میدهد که باید در کجای تاریخ بایستیم و به انقلاب مشروطه بنگریم، تا هم غرق در این مفاهیم نشویم و بتوانیم از بیرون به آنها بنگریم و هم تا حدی به آنها نزدیک شویم که ارتباطمان با مفاهیم بیگانه نباشد.
در فرآیند تاریخنگاری مشروطه سهم گفتار غالب هر دوره در تدوین آن بسیار چشمگیر است. گویی با تاریخی تکهتکه روبهروییم. منظور از دستهبندیای که در مواجهه با تاریخ مشروطه انجام دادید، آیا شیوهای تطبیقی و تلفیقی در مواجهه با این واقعه است یا... .
اگر منظور چیدن این تکهها به شکل صوری است، نه، مراد من این نیست. این تکهها باید با یکدیگر گفتوگو کنند، اما در عینحال که آنها با همدیگر گفتوگو میکنند نمیتوان چشمانداز بعدی را تصور کرد، مگر فاصله مناسبی داشته باشید؛ نظیر سال57. فرض کنید امروز یک جریان فکری یا گروه اجتماعی دست بالا را دارد و بر اساس گرایش آنان مسیر انقلاب تعیین شود، حال آنکه چندسال بعد ممکن است این مسیر پیچ دیگری پیدا کند. رودخانهای را در نظر بگیرید که شما گمان میکنید مسیر آن را تشخیص میدهید درحالیکه چشمانداز آن از دید شما دور شده است، از اینرو، باید در یک بلندی بایستید تا نشان دهید پیچ بعدی کجاست. همین وضعیت را درباره مفاهیم میتوان دید. منظورم این است که ما کجای تاریخ میتوانیم بایستیم که پیچهای آن را درست ببینیم و در آنها گم نشویم. بهاین جهت گمان میکنم در دل مشروطه باوجود آنکه به شعارها نیاز داریم، با پرسشهای معرفتی روبهرو هستیم.
شاید بتوان برای تقریب به ذهن، مورد کانت و انقلاب فرانسه را در نظر آورد. از نظر کانت، تماشاگری که با همدلی به وقایع جاری در فرانسه آن دوران نگاه کند چهبسا بهتر از کسانی که درگیر خود انقلابند حقیقت وقایع را درک کند.
در اینکه یک ناظر بیرونی در مواجهه با انقلاب مزایایی دارد تردیدی نیست، اما نباید فراموش کرد که برای فهم حادثه مهمی مثل انقلاب ناگزیریم با مفاهیمش همدلی داشته باشیم. ناظر بیرونی نمیتواند چنین عمل کند. به همین دلیل بهترین تاریخنگاریها زمانی صورت میگیرد که در گذری بایستیم که زندهبودن مفاهیم از دست نرفته باشد و در عینحال ما را نیز زیاده از حد درگیر خود نکرده باشد. از اینرو، درست است که ما به شعارها نیاز داریم، اما اگر نتوانیم بر آنها احاطه علمی داشته باشیم، همچنان در مسیری کور حرکت میکنیم.
شما به تفاوت احاطه معرفتی بر مشروطه با تحقق یا عدم تحقق نیازها و خواستههای مشروطه اشاره میکنید که روشن است. اما تفاوت نیاز و پرسش مشروطه در چیست؟ پرسش مشروطه چه بوده که نیاز آن نبوده است؟
اگر به تاریخنگاری رسمیمان بازگردیم، بهعنوان مثال مشروطهخواهان، خواستار عدالتخانه یا فراتر از آن آزادی بودند. اما باید مشخص کرد پرسش آن دوره چه بوده است. من تردید دارم که این نیازها واقعا گوهر مشروطه بوده باشد. مساله اینجاست که چه درکی از عدالت وجود داشته که مشروطهخواهان خواستار عدالتخانه بودند؟ آنها با چه درکی از مناسبات اجتماعی این نیازها را مطرح میکردند؟ به این دلیل نخست باید به ذهنیت ایرانیان عصر مشروطه نزدیک شد و سپس مواجههای انتقادی با این پرسشها و نیازها داشت. طبعا عدالتی که یک روحانی متعلق به طیف راستطلب مطرح میکند با عدالتی که یک روحانی منتقد میکند، متفاوت است و به همین ترتیب با عدالتی که شاهزادگان و فرودستان مطالبه میکردند. حتی میتوان این پرسش را ادامه داد: کسانی که صحبت از عدالت میکردند تا چه حد درک مناسبی از خواست خودشان داشتند؟ به تعبیری دیگر، ما خواستها و نیازهایی داریم اما آنچه برای روشنکردن این نیازها مطرح میشود، پرسشهای ماست. اگر بخواهیم شعارهای مشروطه را از آن خود کرده و از آنها عبور کنیم چارهای نداریم که به این پرسشها پاسخ دهیم. در غیر اینصورت همواره به شکل امری مکتوم و ناشناخته ما را درگیر خود خواهد کرد. از اینرو، شعارهای مشروطه نیازهای ماست، اما نه به این معنا که ما نسبت به نیازهایمان معرفت کافی هم داریم.
از بحثهای شما چنین برمیآید که در دوره مشروطه شکافی است میان مناسبات اجتماعی و مشخصا قانون و خواستهایی همچون عدالتخانه و آزادی. اما معمولا لحظه انقلابها به لحظه آغاز قانون گره میخورد. اگر ما قایل به انقلاب مشروطه باشیم، نمیتوان لحظه آغاز قانون را از آن جدا کرد. از اینرو، اگر شکاف مشخصی میان ساختار اجتماعی آن دوره (چه از بالا و از نگاه شاهزادگان و چه از پایین و از نگاه فرودستان) و قانون و مفاهیم آن وجود داشته، این شکاف بعد از انقلاب چه سرانجامی پیدا کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه، شعارهایی که وارد حوزه عمومی شد، عمدتا نهتنها برخاسته از نیازهای بومی ما نبود، بلکه تولید مردم نیز به حساب نمیآمد. البته نه بهاینمعنا که انقلاب مشروطه، غربی بود بلکه خلأهایی وجود داشت که رو آمد. بهعنوان مثال مفهومی نظیر عدالت وجود دارد که با مفهوم سنتی آن متفاوت است و ما نیز حسی از آن را کسب کردیم اما ابعاد و لوازم آن را درنیافتیم. در نتیجه، شعارها نه تنها زمینه و زیست واقعی کسانی نبود که در مشروطه فعال شدند، بلکه این شعارها زیست نسبتی دستاندرکاران هم نبود. افرادی از حواشی به انقلاب پیوستند که از شعارها بسیار دور بودند. در واقع، ما انقلاب مشروطه را تحت فشارهای خارجی، فروپاشی داخلی و وضعیت مدرنیته و... تجربه کردیم.
منظورتان دقیقا از حاشیهنشینانی که به انقلاب پیوستند چیست؟ آیا مشخصا به جایگاه طبقاتی یا اجتماعی خاصی اشاره دارید؟
شعارها در وهلهاول برای عده اندکی مناسبات نسبی داشت؛ بهعنوان مثال برای تجار روشنفکر، یا روشنفکران- اعم از روحانیون و شاهزادگان- یا کسانی که با خارج در ارتباط بودند. عده محدودی با این شعارها ارتباط برقرار میکردند. اما هنگامی که این شعارها در عمل وارد شدند، بهدلیل نقطهثقلی که بیرون از جامعه وجود داشت، بسیاری گمان بردند که شعار آنها هم هست، در حالی که چنین نبود. مگر در موارد استثنایی. اگر بخواهیم برای روشنشدن بحث از ادبیات مشروطه کمک بگیریم، علیاصغر حکمت نمونه خوبی است: جوان 17،16سالهای که علاوه بر آثارش، مکاتبات زیادی هم دارد. حکمت در همان دوره در مکاتباتی از یک کتابفروشی در شیراز درخواست رمان میکند اما آنها در پاسخ میگویند کتابی با این عنوان نداریم. در واقع اصلا با رمان آشنایی نداشتند و فکر میکردند اسم یک کتاب است. به همین دلیل اگر این نمونهها را به عنوان مصادیق در نظر بگیریم، شعارهایی که مطرح میشد در آندوره چندان مفهوم نبود. بنابراین هرآنچه بیرون است حاشیه به حساب میآید؛ چه بهلحاظ اقتصادی چه بهلحاظ فکری.
شما به فاصله میان بستر اجتماعی آن دوره و شعارها و خواستههای انقلاب مشروطه اشاره میکنید. مشروطه نخستین مواجهه ما با دنیای مدرن بوده و از اینرو شاید بتوان این تاخر زمانی را طبیعی دانست. با این اوصاف، تا چه حد شما با اطلاق «انقلاب بورژوایی» به مشروطه موافقید؟
موافق نیستم. به نظرم آن هسته اولیهای که در اقلیت بودند میتوانستند به طبقه بورژوا نزدیک باشند اما انقلاب که محدود به آنها نبود بلکه عقبهای فعال داشت. جوامعی نظیر جامعه صدر مشروطه بیش از آنکه ارتباط اصیلی با شعارها برقرار کند، واجد ارتباطی پوپولیستی با آنهاست. بهاینسان، شاید بتوان در انقلاب مشروطه یا کل جامعه ما در این صدواندی سال رگههای بسیار جدی پوپولیستی دید. پوپولیستی به این معنا که یک حضور کژدیسانه اجتماعی است نه حضور نسبتا اصیل. «نسبتا» را نیز از این جهت میگویم که قصد ندارم با نمونه مثالی وبری (Ideal Type) به مساله نگاه کنم. اگر شما قصد دارید با یک شعار برخورد کنید باید احاطه معرفتی مناسبی داشته باشید. در غیر اینصورت، رانههایتان شما را به سمت وقایع سوق میدهد و رفتارتان کژدیسانه خواهد بود.
ولی نکته این است که این احاطه معرفتی از پیش حاصل نمیشود و در روند تاریخی بهدست میآید. تا چه حد احاطه معرفتیای که از آن صحبت میکنید با نفس حضور در واقعهای چون مشروطه گرهخورده است؟
اجازه دهید بهدلیل اهمیت موضوع بار دیگر بر این مساله تاکید کنم که بنا به حسیات عمومی مردم ما پیش و در حین مشروطه، آمادگی ایجاد وضعیتی پوپولیستی بیش از آن بود که یک انقلاب با شعارهای نسبتا مدرن محقق شود. اما پرسش شما این است: آیا ممکن است در حین این تعامل و در دیالکتیک بین کنش و وجود، ارتباط بهینهای برقرار شود؟ به عقیده من این مساله اتفاق نیفتاد. در واقع، بخشهایی که از حالت پوپولیستی به وضعیتی نسبتا مطلوب استحاله پیدا کردند چندان برجسته نبودند. دلایل این مساله نیز روشن است: ما همیشه تحتفشار رفتار کردهایم، یعنی همانند انقلاب فرانسه نتوانستیم همزمان زمینهسازی، بنیادسازی و نهادسازی کنیم و تجربههای خودمان را از انقلاب داشته باشیم. بلافاصله تحت فشارهای خارجی و بنبستهای داخلی دوباره جریان مشروطه مسکوت شد تا جریان پوپولیستی دیگری ظهور کند. بنابراین اگر بخواهیم شعارها را از آن خودمان کنیم، خواهناخواه باید از وضعیت خردستیزی پوپولیستی فاصله بگیریم. این مساله در مورد ما سخت اتفاق میافتد، زیرا فرصت آن را پیدا نکردهایم. این تعبیر را درباره کلیت جامعه میگویم نه تکتک افراد و رگههای اجتماعی.
و تحققنیافتن شعارها و آگاهینداشتن از ماهیت شعارها چه نسبتی با مسالهای که شما مطرح میکنید، دارد؟
ارتباط قابلتوجهی دارد. ما هنوز عقبهای در جامعهمان داریم و تا زمانی که جذب تعاملات و زیست جدید نشود، فشارپذیری و امکان تبدیلشدن وضعیت مدنی به پوپولیستی وجود دارد. امروز این فشارها کمتر از صدسال گذشته است، چرا که زیست جدیدمان بیشتر شکل گرفته است. با اینحال همچنان فشارها اجازه محکخوردن شعارها را نمیدهد. وضعیت و تجربه ما با انقلاب فرانسه یا آمریکا متفاوت است.
ما در صدر مشروطه از وضعیت شبهفئودالی به شرایط مدرن سرمایهدارانه گذر میکنیم، حال آنکه بسترهای این گذار هنوز وجود ندارد. در بحث شما نیز بر همین شکاف و تبعات آن تاکید میشود. سوال این است که در کدام یک از انقلابها چنین شکافهایی به چشم نمیخورد؟ برای مثال، مگر در انقلاب روسیه این فاصله و تاخیر و تعویق وجود ندارد؟
درست است که یکتاخیر در انقلاب مشروطه وجود داشت، اما مجدد تاکید میکنم که شعارها از آن ما نبود. ما بهدلیل فاصلهای که از انقلاب مشروطه گرفتهایم نمیتوانیم متوجه این مساله شویم. بهعنوان مثال انقلابهای اروپایی و دموکراتیک1848 را در نظر بگیرید، شعارها متعلق به آنهاست. شعارها را تولید میکنند چراکه متناسب با زیست و سویههایی است که در جامعهشان بروز مییابد. اما شعارهای مشروطه از آن ما نیست و این مساله را نمیتوان صرفا به یکتاخر ظاهری ختم کرد. از زمان مشروطه بهاینسو هر 10،20سال یکبار حادثهای رخ داده و فرصت درونیکردن شعارها را از ما گرفته است. ما در وضعیت پیشامدرن بهسرمیبریم و شعارهای مدرن سرمیدهیم. نمیتوانیم با طرح مساله تاخر این تضاد را رفع کنیم. به همین دلیل هر جامعهای شبیه ما که در وضعیت پیشامدرن به سر ببرد و بخواهد تجربه مدرنیزاسیون را از سر بگذراند ولی فرصت تاریخی این تجربه را نداشته باشد، همواره امکان منحلشدن حیطه معرفتیاش در مطالبات پوپولیستی وجود دارد. بهعنوان مثال ترکهای عثمانی و تجربه آنها از اینوضعیت را در نظر بگیرید. آنها با ما متفاوتاند، چراکه در آنجا دین و دولت با هم آمیخته است و هر دو همزمان با مدرنیته تجربهورزی میکنند. اما در مورد ما دین و دولت در رقابت با هم هریک جداگانه قصد تجربه مدرنیته را داشتند.
تا اینجا، شما با گفتار از بالا تاریخ انقلاب مشروطه را میخوانید ولی در عین حال به دنبال گفتار از پایین نیز هستید. تاکید بر اینکه شعارها ازآن ما نبود، نشان میدهد طبقات و جریانهایی که بیرون از آن اقلیت بودند، از ماهیت شعارها دور بودند. تناقضی جدی در این تعبیر دیده میشود. بهاین اعتبار که برای خواندن تاریخ از پایین، چارهای جز خواندن تاریخ با گفتار مقابل نیست.
زمانی که به دنبال گفتار پایین از تاریخ هستیم، این به آن معنا نیست که با گفتار از پایین همنظر و همعقیدهایم بلکه هدفمان همدلی است. اتفاقا یکی از بنبستها همین تناقضی است که شما بهدرستی بهآن اشاره کردید. اگر من تاکید دارم که باید در مقطعی از گذر تاریخی بایستیم که مفاهیم از دست نرود، بههمین جهت است. اما آن مفاهیم، امروز از دست رفتهاند و ما نمیتوانیم روایت پایینی را بهدرستی ارایه کنیم. اگر تا پیش از این گمان میکردیم روایت از پایین را میتوان نادیده گرفت، اکنون متوجه شدهایم که نباید از این تاریخ گذشت و حتیالامکان باید بهآن نزدیک شد. ما نباید مشروطه را منحصر کنیم بهچندشعار و جنبش و فتح مجلس و... . بلکه باید گذر ذهنی، حسی، زیستی و فکری مردم خودمان را ببینیم. چرا که این مسایل صرفا اموری تاریخی و سپریشده نیستند بلکه هنوز زندهاند و در ما حضور دارند. در همین ارتباط «کشف ذهن» یکی از موضوعاتی است که در چندسال اخیر در کلاسهای دکتری بهآن میپردازم. مقصودم شناسایی مواجهه ذهن ایرانی نسبت به پدیدههای گذار در مقاطع مهم است. یکی از این امکانها، ادبیات بود و باید بخشی از پرسشهایی را که اینجا مطرح میکنیم در ادبیات و داستاننویسی و رمان آندوره دنبال میکردیم. عقبه ما باید در زیست جدید منحل شود. کشف ذهن ما باید در گذارهای مهم بر ما آشکار شود و متوجه شویم چه مولفههایی از مشروطه به معنای زیستی همچنان وجود دارد.
چه مولفههایی؟
بهدلیل فشارهای خارجی ما نتوانستیم به عقلانیت مناسبی در جامعه دست پیدا کنیم. مولفههای پیشامدرن ما همچنان فعالاند یا شکاف بین دین و دولت باید صدسال پیش حل میشد.
شما گفتید اگر در ایران نیز دین و دولت در دوره قاجار و عصر مشروطه و زمانی که مواجهه ما با دنیای مدرن صورت میگرفت به هم آمیخته بود، امروز تجربه دیگری داشتیم. آیا ناکامی ایران در تجربه مدرنیزاسیون را از مشروطه بدینسو میتوان در این عامل خلاصه کرد؟
نه، تکعاملی نیست، بهعوامل دیگری نیز وابسته است. ما گزارههای کلی این اتفاق را برجسته میکنیم. فرض کنید انقلاب اسلامی را صدسال پیش تجربه میکردیم؛ بهاین اعتبار که آمیختگی دین و دولت با سیطره دین تجربه میشد. با چنین فرضی ما امروز شرایط دیگری داشتیم.
با این اوصاف، آیا انقلاب مشروطه یک انقلاب شکستخورده است؟ آیا مشروطه از آرمانها و مطالبات خود منحرف شد؟
اگر از شکست انقلاب صحبت میکنیم باید نشان دهیم از چه زاویهای با این گزاره مواجه میشویم. ممکن است بگوییم برای اقلیتی که کوشیدند شعارهای مدرن را به شکلی از آن خود کنند، انقلاب مشروطه انقلابی شکستخورده است، اما درحقیقت زادو ولدی که صورت گرفت زادوولد طبیعی جامعه ما بود. جامعهای با همه استعداد درونی، فشارهای خارجی و فشارپذیری و مقاومتی که میتوانست انجام دهد. هیچ انقلابیای منحرف نشده است؛ اما این گزاره بدان معنا نیست که انقلابها در بهترین حالتشان بهسرمیبرند، بلکه بهاین معناست که با توجه به برآیند قوا و نیروهایی که شکل گرفتند نمیتوانست جز این اتفاق بیفتد. به جبر تاریخ اعتقادی ندارم. پتانسیل گروههای مختلف که در تعامل با هم قرار میگیرند - اعم از پتانسیل اقتصادی، سیاسی، عاطفی، عقیدتی و هوشیاری افرادی که در انقلاب حاضر میشوند- حاصلش همان چیزی است که بروز میکند. به گمانم با توجه به پتانسیلهای موجود، اندک شعارهایی که وارد جامعه ما شد همان بود که اتفاق افتاد. در واقع اگر انقلاب مشروطه را از زاویه استعداد خودش بسنجیم، شکستخورده نیست.
ولی پتانسیلهای دیگری نیز وجود دارد. پس اگر از شکست صحبت میکنیم، مقصودمان پتانسیلهایی است که اتفاقا کاملا امکانپذیر بودند اما تحقق نیافتند. بنابراین نمیتوان گفت برآیند قوا و نیروها لزوما همین خروجی را میتوانست داشته باشد.
نه، بحثم به معنای جبریبودن نیست. ما از زاویه خردهپتانسیلها میتوانیم انقلاب را داوری و از شکست و پیروزی آن صحبت کنیم. ولی از زاویه برآیند پتانسیلها، انقلاب شکست نخورده بلکه آنچه را درون خود دارد، برونریزی کرده است. اگر خردهپتانسیلها در وضعیت و شرایط دیگری میتوانستند غالب شوند، مسلما برونریزی دیگری داشتیم. نمونه نزدیک این مساله انقلاب اسلامی است. نیروهایی که در سال57 حضور داشتند بخشی از خردهپتانسیلها هستند، اما پتانسیل دیگری که بعدها میآید و ازسوی عقبه انقلاب فعال میشود و همه خردهپتانسیلها را کنار میزند، برآیند کلی انقلاب محسوب میشوند. حال میتوان نشان داد که آیا برآیند کلی شکستخورده است؛ به نظر من نسبت به امکانهای اجتماعی شکستخورده نیست بلکه نسبت به شعار فلان خردهپتانسیل شکستخورده است.
اما رو آمدن هر خردهگفتار و کنار رفتن دیگری میتواند تصادفی باشد.
چندان تصادفی نیست. یک خردهگفتار که در اقلیت قرار دارد میتواند با یک استحاله مناسب به گفتار غالب بدل شود. به این اعتبار، انقلاب یک امر مختوم و تمامشده نیست. برای مثال، آن اندک بازرگانان، درباریان و روشنفکران که دغدغههای اجتماعی عمیقتری داشتند و در صدر مشروطه اقلیت بودند، ممکن است پنجاهسال بعد به اکثریت تبدیل شوند. اما مادامی که از زاویه مجموع امکانات به انقلاب نگاه کنیم، انحراف صورت نگرفته است.
اگر از منظر امروز به وقایع آن دوره بنگریم، برآیند قوا به چه صورت بود که منجر به انقلاب مشروطه شد؟
باید نشان داد اکثریت جامعه ما به جهت اقتصادی در چه وضعیتی هستند؛ روستایی، عشیرهای، متمرکز در شهرهای کوچک یا شبهروستا و... میتوان گفت شعارها تحقق پیدا نکرد اما نمیتوان گفت انقلاب شکست خورد، چراکه ممکن است همان شعار به بستری بدل شود که در زمان دیگری تحقق پیدا کند. بهعنوان مثال، فاتحان تهران بهلحاظ اجتماعی و فکری چه کسانی هستند. بختیاریها، تنکابنیها، ستارخان و باقرخان که لمپن هستند. در اینجا قصدم اهانت نیست، بلکه خاستگاه اجتماعی آنها را برجسته میکنم. مسلما فاتحان تهران نمیتوانستند از شعارهای مدنی دفاع کنند. اگر فاتحان تهران نیروهای مدنی بودند، در آنصورت میتوانستیم از پتانسیلهای دیگری صحبت کنیم.
کدام مواجهه با دیگری غریبه (که برای ما جهان مدرن بوده) و کندن از مناسبات قدیم، بدون درد و رنج است؟
قصد ندارم بگویم انقلاب بدون درد و با یک زایمان ساده صورت میگیرد. اما این زایمان میتواند به دوصورت رخ دهد: ممکن است بهدلایلی، مفاهیم و مناسباتی جدید در جامعه شکل بگیرد که تولید خود آن جامعه باشد؛ اما در عینحال نیز ممکن است مفاهیم در جای دیگری شکل گرفته و به استحکامی نیز دست یافته باشد و آنگاه جامعه دیگری را متلاطم کند. این دردها متفاوت است.
چگونه میتوان به بیان شما این درد را از آنِ خود کرد؟
همراه با انقلاب مشروطه نقطه ثقل درونی جامعه ما در حال جابهجایی و ازدسترفتن بود. به گمانم ما جزو جوامعی هستیم که امکان درک گامبهگام و از آن خودکردن مفاهیم را نداشته و نداریم. اگر تاکید میکنم شعارهای مشروطه باید ازآنِ خودمان شود، منظورم تکتک شعارها نیست. به هر صورت ما بهتدریج متوجه شدیم که نقطهثقل عدالت در جامعه، مورد نیاز ماست. حال در صدر مشروطه عدالت به یک شکل تعبیر میشد و امروز بهگونهای دیگر.
در تاریخنگاری مشروطه تا چه حد به فاصله میان بسترهای مادی جامعه عصر مشروطه و خواستههای مشروطه پرداخته شده است؟
بستگی به تاریخنگاریها دارد. تاریخنگاریهای دستاول که خود شاهد انقلاب مشروطه بودند قاعدتا به دلیل نزدیکبودن به حادثه و همچنین ذینفعبودن در این اتفاق، نمیتوانستند درک امروز را از انقلاب مشروطه داشته باشند. در مقابل تاریخنگاریهای دستدومی - نظیر تاریخنگاری کسروی- داریم که از برخی شعارها و گرایشها جانبداری میکردند و نمیتوانستند با همدلی به این واقعه نگاه کنند. بهنظرم همچنان جای بحث مستوفی خالی است. بهاین معنا نهتنها نیازهای اعتلایافته مشروطه همچنان نیازهای ماست بلکه پرسش از آن نیز همچنان پرسشی اساسی برای ماست.
شما میگویید فاتحان تهران نیروهای مدنی نبودند. اما یکی از خوانشهای متفاوت از تاریخ مشروطه، یعنی «مشروطه ایرانی» حتی پا را فراتر میگذارد و تاکید میکند «روشنفکران و متفکران تجددطلب در صدر مشروطه به تقلیلدادن اساسیترین اصول و مبانی مدرنیته غربی دست یازیدند». آیا شما با این نگاه موافقید؟ اگر از این زاویه به انقلاب مشروطه نگاه کنیم، در آنصورت باوجود طبقات پایین حتی نیروهای مدنی و روشنفکران نیز از انقلاب جا ماندهاند.
به همان اقلیتی که در ابتدای گفتوگو عرض کردم، بازگردیم. اقلیتی که درکی از مشروطه و برخی نهادهای مدرن داشتند. درک انقلاب، فردی نیست بلکه باید در جامعهشناسی معرفت شکل بگیرد. در واقع درک از انقلاب مشروطه باید در کلیت اجتماع شکل بگیرد. در آن دوره این امکان وجود نداشت. حال اگر بگوییم به دلیل وجود چنین ضعفی «بچه و تشت را با هم دور میاندازیم»، به نظرم اشتباه است، این بچه هرقدر هم نحیف باشد، بخشی از تجربه تاریخی ماست و ممکن است در برهه دیگری دوباره صورت استعلایافته آن را تجربه کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.