مروری بر بخش تاریخنگاری کتاب «انقلاب مشروطه ایران»
تاریخنگاری چندوجهی؛ نگاههای متکثر
محمدابراهیم فتاحی . مترجم و پژوهشگر تاریخ
بسیاری از اندیشمندان تاریخ معاصر ایران بر این باورند که انقلاب مشروطه میراثی چندوجهی در تاریخ ایران مدرن از خود برجای گذاشته است؛ میراثی که بسیاری از آنان کماکان به بخشی از فرهنگ سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل شدهاند. در این میان شکلگیری سنت تاریخنگاری مدرن، از جمله میراثهای گرانسنگ این انقلاب به شمار میرود. برای ثبت و تحلیل اتفاقاتی که بیش از صدسال پیش در ایران به وقوع پیوست و نام انقلاب مشروطه به خود گرفت، نوشتههای زیادی به رشته تحریر درآمده است؛ از مقالات روزنامهها و متن خطابههای مشروطهخواهان گرفته تا کتابهای مفصلی که برای وقایعنگاری مشروطه و تحلیل آن از زوایای مختلف نوشته شده است. یکی از تازهترین آثار در این زمینه، مجموعهمقالاتی است که به مناسبت یکصدمین سالگرد این انقلاب گردآوری و تحت عنوان «انقلاب مشروطه ایران» به فارسی منتشر شده است. نوشتار حاضر در واقع با مروری بر این اثر، اهمیت آن را در سنت تاریخنگاری انقلاب مشروطه تحلیل کرده است.
ساختار کلی کتاب شامل پنج بخش اصلی و 22 گفتار است. اما بخشبندی پنجگانه آن بهصورتی است که عملا برخلاف دیگر آثار مرتبط، ابعاد گوناگون انقلاب مشروطه را مورد توجه قرار داده و از این منظر میتوان آن را «دانشنامه» کوچک و پژوهشی از انقلاب مشروطه تلقی کرد. در این بخشها به ترتیب موضوعات مهم تاریخنگاری انقلاب مشروطه، دولتسازی، ملتسازی، ابتکارات فرهنگی و هنری و چشماندازهای فراملی بررسی شدهاند. با توجه به اهمیت بخش نخست، این نوشتار در پی آن است تا گزارشی درباره این بخش، یعنی تاریخنگاری انقلاب مشروطه ارایه کند.
در مهمترین گفتار از بخش تاریخنگاری انقلاب مشروطه در مجموع دیدگاهی مطرح شده است که عمدتا معطوف به روشهایی است که براساس آن، تاریخنگاران بررسیهای خود را پیش بردهاند. در این گفتار به مفاهیم فرآیندها و عملکردهای تاریخنگاران توجه شده و این نظر مطرح است که تامل درباره عملکردهای تاریخنگاران فعالیتی بسیار پیچیدهتر از صرف توجه به مباحث رایج بین دادهها و تاویل یا تحقیق و تحلیل است. به باور نویسنده، این امر مستلزم توجه جدیتر به زمینهها، دغدغهها و تاثیراتی است که عملا انتخابهای تاریخنگاران را در منظورکردن یا نادیدهگرفتن یا برتریدادن چهرهها و حوادث خاص شکل دادهاند. نویسنده در این بخش مفهوم «ظرفیت» را بهمنظور بررسی عملکردهای هریک از تاریخنگاران به کار میگیرد و بر این باور است که تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران نیز عملا بیانگر «ظرفیت و توانمندی» جمعی و فردی نویسندگان آن بوده است. بر این اساس شرایط فرهنگی، مادی و سیاسی تاریخنگاران در پدیدآوری آثار آنان، نه عناصری تزیینی، بلکه عواملی بنیادی در شکلدهی به یک اثر تاریخی بهشمار میآیند. به بیان دیگر پژوهش و نویسندگی بهطور اجتنابناپذیری تاثیرات ایدئولوژیکی، سیاسی، فرهنگی و منابع را درون چارچوبی شکلیافته توسط پژوهندگان آن، در هم میآمیزند. ارتباط بین دغدغههای ذهنی و اولویتهای روایتگران و مردم و نیز فرهنگی که در آن عمل میکنند و در مجموع «ظرفیت» خود را برای «شناخت» موضوع موردمطالعه شکل میدهند امری است که نمیتواند نادیده گرفته شود. این امر را میتوان در بررسیهای مشروطه از سوی کسروی در دهه 1310، ملکزاده و طاهرزاده بهزاد در دهههای 1320 و 1330، آدمیت و آبراهامیان در دهههای1350 و1360، بیات، فورن و آفاری در دهه 1370، یا توکلیطرقی و نجمآبادی در سالهای اخیر ملاحظه کرد:
«آثار یادشده نهتنها آمیزههایی از عناصر شخصی و فرهنگی را در شکلگیری روایتهای تاریخی نشان میدهند، بلکه بیانگر گفتوگوهای جاری در حیطه تاریخنگاری انقلاب مشروطهاند. در نخستین بررسیهای مرتبط با انقلاب مشروطه عناصر اتوبیوگرافی با اولین معنابخشی به رویدادها و تجربیات سالهای مشروطهخواهی ترکیب شدهاند؛ به گونهای که کنشگران نخستین، تجربیات خود را با تفسیر و تاویلهای روایتی یکسان پنداشته و آنها را با یکدیگر تلفیق کردند. اثر ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، متون اولیه و اصلی (تلگرامها، شبنامهها و مکاتبات) با خاطرات روزانه/یادداشتها و بررسی آرای سیاسی مشروطهخواهان - ترکیبی از ائتلاف علمای میهنپرست و روشنبین و اصلاحطلبان برخوردار از پیشینه روشنفکری، اداری و تجاری- در هم آمیخته است. در دهههای 1310 و 1320، تجربیات، خاطرات و آرمانهای فردی آمیخته با روایتهای گستردهتر مبارزه، ترقی و مشروطهخواهی وارد نوشتههای کسروی و ملکزاده شد. این دو روایت بر موضوعات انتخابشده اعم از سکولاریسم و خطرات دستهبندیهای قومی و جناحی برای آرمان ملی (کسروی) یا نقش برخی گروهها و افراد (ملکزاده) تاکید دارند. کسروی و ملکزاده همانند ناظمالاسلام کرمانی و دولتآبادی، رویدادهای این دوره را درون روایتی ساختارمند و قوی از رقابت سیاسی مشروطهخواهان و مخالفان آن قرار دادند. کاربرد اصطلاحات «مشروطه و مشروطیت» در عناوین آثار یادشده، این موضوع سیاسی را در کانون روایت تاریخی قرار داد و این رویه همچنان در بررسیهای تاریخی این دوره باقی مانده است.» (ص61)
با این حال به باور نویسنده بررسیهای مشروطه در دهههای 1360 و 1370 بهلحاظ جامعیت پژوهشی و مفهومی، کاملا متحول شدهاند. بهگونهای که مثلا رویکردهای کسروی و کرمانی نسبت به مردم/ملت ایران بهعنوان عامل سیاست مشروطهخواهی بر اساس پژوهشهای نظاممندانهتری بهصورت پیوند بین سیاست و اندیشه ناسیونالیستی و کنشباوری (activism) در آثار کدی و بیات مورد بررسی قرار گرفتند. در همین ارتباط پیوند مشروطهخواهی با مفاهیمی همچون ترقی و روشنگری در آثار کرمانی، کسروی و آدمیت به تحلیل جایگاه مشروطهخواهی در فرآیند تحول سیاسی و اجتماعی موسوم به مدرنیته تغییر یافت. در روایتهای مبتنی بر این دیدگاه، مشروطهخواهی به صورت دگرگونیهای اداری، آموزشی و اصلاحات حقوقی و گسترش هویتهای طبقاتی مدرن، فعالیتهای اقتصادی و نهایتا دیدگاههای مختلف سیاسی دیده شده است. بر این اساس، آبراهامیان در دهه 1360 و جان فوران در دهه بعدی بررسیهای گستردهای از تاریخ ایران ارایه کردهاند که طی آن انقلاب مشروطه در آن، موضوعی بسیار مهم تلقی شده است. روایت آبراهامیان تغییر بنیانهای اجتماعی سیاست در ایران را در فاصله بین انقلاب مشروطه و انقلاب سال 1357 بررسی کرده است. از سوی دیگر فوران نیز دگرگونی جامعه و سیاست را بر اثر نفوذ نظام سرمایهداری جهانی و پیدایش وابستگی نسبی درون این سیستم را مدنظر قرار داده است:
«این تلاشها برای تلفیق بررسیهای انقلاب مشروطه در قالب گسترده تغییرات جهانی و تحلیل اجتماعی، با پژوهشهایی درباره پیچیدگی جنبشهای سیاسی و اجتماعی، دیدگاهها و علایق همگرا یا متضاد در اوایل سده بیستم ایران همزمان شد. این امر برخی از روایتهای رایج و دیرینه عصر انقلاب را پیچیده و از یکدیگر جدا کرد. روایتهایی که علما و دولت، سکولاریسم و مذهب یا مشروطهخواهان را با مخالفان مشروطه در برابر هم قرار داده بود. بررسیهای انقلاب مشروطه که در ادامه از سوی ونسا مارتین، بیات و آفاری صورت گرفته است، در واقع تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران را دقیقتر کرد. چراکه دربردارنده تصاویری منسجم و متنوع از ائتلافهای چندگروهی، تغییر و جابهجایی اتحادها، تضاد منافع و آرمانهای پیچیده بود. دستاوردهای این بررسیها در مجموع بیانگر طرز تفکر رایج در تاریخنگاری مدرن است که در آن، هدف اساسی تاریخنگاران و متون تاریخی، نقد و اصلاح آثار پیشینیان است. بر این اساس تاریخنگاران مدرن دیدگاه اسکار وایلد را مبنی بر اینکه «حقیقت به ندرت خالص است و هرگز ساده نیست»، بهعنوان اصل راهنما مدنظر دارند. با اینکه وجهی از این تفکر، متضاد به نظر میرسد و در واقع نشاندهنده شیوه رقابتی کار دانشگاهی است، اما منظر بحثبرانگیز دیگری در آن به چشم میخورد که بر اساس آن نویسندگان مورداشاره روایتها و تفاسیر قبلی را نیز بهصورت تعاملی به کار میگیرند. آنان انواع گوناگون از روایت را با تردید نسبت به اظهارات بیشازحد سادهشده در اختیار خواننده قرار میدهند و خواستار اعاده پیشگامان ازیادرفته یا در حاشیهمانده به هنگام ثبت تاریخی هستند.» (ص63).
رضا افشاری طی مقالهای تاریخنگاران پیشگام انقلاب مشروطه ایران را به سه دسته مختلف تقسیم کرده است که عبارتند از تاریخنگاران پوپولیست، نخبهگرایان و سنتگرایان. بر اساس این دستهبندی، تاریخنگاران دسته نخست از جمله احمد کسروی، در بررسیهای خود بر مردم عادی تمرکز کرده و مجاهدین تبریز را ستودهاند. تاریخنگاران نخبهگرا همانند فریدون آدمیت یا ابراهیم صفایی بر اصلاحطلبان و قهرمانان ملی تاکید کردهاند. تعبیر سنتگرایان از جمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریفکاشانی از تاریخ انقلاب مشروطه ایران، عمدتا جانبداری از مجتهدان هوادار مشروطه است. به باور او بسیاری از نویسندگان تاریخ انقلاب مشروطه نه تاریخدان به معنای دانشگاهی کلمه بلکه عمدتا راوی یا داستاننویس بودند. آنان درواقع رویدادها را بر اساس روایت خود نقل کرده، چهرهای را بهعنوان چهره اصلی نمایش دادهاند یا در واقع بهعنوان قهرمان خود توصیف کردهاند. این چهره یک روحانی سرشناس، شیخی نظیر ثقهالاسلام (فتحی)، یک داشناک ارمنی نظیر یپرمخان (رایین) یا یک جوانمرد نظیر ستارخان (امیر خیزی) باشد.
با توجه به خط سیر یادشده در یک جمعبندی کلی از بخش نخست کتاب تاریخ انقلاب مشروطه ایران میتوان گفت که جریان تاریخنگاری انقلاب از ابتدای شکلگیری تاکنون روندی تکوینی داشته است. به گونهای که هماکنون تاریخنگاری انقلاب مشروطه از تقدم یا برتری چهرههایی خاص به پژوهشهایی دقیقتر، جامعتر و همچنین تفسیرهایی متنوع و چندوجهی تغییر یافته است و این امر موجب شده است تا پایههای رهیافتی متفاوتی ایجاد شود؛ رهیافتهایی که صرفا بر تبیین یکسویه و انباشت صرف دادهها معطوف نیست. از این منظر میتوان گفت انقلاب مشروطه در نهایت به شکلگیری یک سنت تاریخنگاری چندوجهی در ایران منتهی شده است؛ سنتی که به نظر میرسد تاثیر آن درخصوص بررسی دیگر تحولات تاریخ ایران معاصر نیز به خوبی قابل مشاهده است؛ به گونهای که به نظر میرسد جریان تاریخنگاری معاصر را از «دوگانهانگاری» به سوی نگاههای متکثر کشانده است.
ساختار کلی کتاب شامل پنج بخش اصلی و 22 گفتار است. اما بخشبندی پنجگانه آن بهصورتی است که عملا برخلاف دیگر آثار مرتبط، ابعاد گوناگون انقلاب مشروطه را مورد توجه قرار داده و از این منظر میتوان آن را «دانشنامه» کوچک و پژوهشی از انقلاب مشروطه تلقی کرد. در این بخشها به ترتیب موضوعات مهم تاریخنگاری انقلاب مشروطه، دولتسازی، ملتسازی، ابتکارات فرهنگی و هنری و چشماندازهای فراملی بررسی شدهاند. با توجه به اهمیت بخش نخست، این نوشتار در پی آن است تا گزارشی درباره این بخش، یعنی تاریخنگاری انقلاب مشروطه ارایه کند.
در مهمترین گفتار از بخش تاریخنگاری انقلاب مشروطه در مجموع دیدگاهی مطرح شده است که عمدتا معطوف به روشهایی است که براساس آن، تاریخنگاران بررسیهای خود را پیش بردهاند. در این گفتار به مفاهیم فرآیندها و عملکردهای تاریخنگاران توجه شده و این نظر مطرح است که تامل درباره عملکردهای تاریخنگاران فعالیتی بسیار پیچیدهتر از صرف توجه به مباحث رایج بین دادهها و تاویل یا تحقیق و تحلیل است. به باور نویسنده، این امر مستلزم توجه جدیتر به زمینهها، دغدغهها و تاثیراتی است که عملا انتخابهای تاریخنگاران را در منظورکردن یا نادیدهگرفتن یا برتریدادن چهرهها و حوادث خاص شکل دادهاند. نویسنده در این بخش مفهوم «ظرفیت» را بهمنظور بررسی عملکردهای هریک از تاریخنگاران به کار میگیرد و بر این باور است که تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران نیز عملا بیانگر «ظرفیت و توانمندی» جمعی و فردی نویسندگان آن بوده است. بر این اساس شرایط فرهنگی، مادی و سیاسی تاریخنگاران در پدیدآوری آثار آنان، نه عناصری تزیینی، بلکه عواملی بنیادی در شکلدهی به یک اثر تاریخی بهشمار میآیند. به بیان دیگر پژوهش و نویسندگی بهطور اجتنابناپذیری تاثیرات ایدئولوژیکی، سیاسی، فرهنگی و منابع را درون چارچوبی شکلیافته توسط پژوهندگان آن، در هم میآمیزند. ارتباط بین دغدغههای ذهنی و اولویتهای روایتگران و مردم و نیز فرهنگی که در آن عمل میکنند و در مجموع «ظرفیت» خود را برای «شناخت» موضوع موردمطالعه شکل میدهند امری است که نمیتواند نادیده گرفته شود. این امر را میتوان در بررسیهای مشروطه از سوی کسروی در دهه 1310، ملکزاده و طاهرزاده بهزاد در دهههای 1320 و 1330، آدمیت و آبراهامیان در دهههای1350 و1360، بیات، فورن و آفاری در دهه 1370، یا توکلیطرقی و نجمآبادی در سالهای اخیر ملاحظه کرد:
«آثار یادشده نهتنها آمیزههایی از عناصر شخصی و فرهنگی را در شکلگیری روایتهای تاریخی نشان میدهند، بلکه بیانگر گفتوگوهای جاری در حیطه تاریخنگاری انقلاب مشروطهاند. در نخستین بررسیهای مرتبط با انقلاب مشروطه عناصر اتوبیوگرافی با اولین معنابخشی به رویدادها و تجربیات سالهای مشروطهخواهی ترکیب شدهاند؛ به گونهای که کنشگران نخستین، تجربیات خود را با تفسیر و تاویلهای روایتی یکسان پنداشته و آنها را با یکدیگر تلفیق کردند. اثر ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، متون اولیه و اصلی (تلگرامها، شبنامهها و مکاتبات) با خاطرات روزانه/یادداشتها و بررسی آرای سیاسی مشروطهخواهان - ترکیبی از ائتلاف علمای میهنپرست و روشنبین و اصلاحطلبان برخوردار از پیشینه روشنفکری، اداری و تجاری- در هم آمیخته است. در دهههای 1310 و 1320، تجربیات، خاطرات و آرمانهای فردی آمیخته با روایتهای گستردهتر مبارزه، ترقی و مشروطهخواهی وارد نوشتههای کسروی و ملکزاده شد. این دو روایت بر موضوعات انتخابشده اعم از سکولاریسم و خطرات دستهبندیهای قومی و جناحی برای آرمان ملی (کسروی) یا نقش برخی گروهها و افراد (ملکزاده) تاکید دارند. کسروی و ملکزاده همانند ناظمالاسلام کرمانی و دولتآبادی، رویدادهای این دوره را درون روایتی ساختارمند و قوی از رقابت سیاسی مشروطهخواهان و مخالفان آن قرار دادند. کاربرد اصطلاحات «مشروطه و مشروطیت» در عناوین آثار یادشده، این موضوع سیاسی را در کانون روایت تاریخی قرار داد و این رویه همچنان در بررسیهای تاریخی این دوره باقی مانده است.» (ص61)
با این حال به باور نویسنده بررسیهای مشروطه در دهههای 1360 و 1370 بهلحاظ جامعیت پژوهشی و مفهومی، کاملا متحول شدهاند. بهگونهای که مثلا رویکردهای کسروی و کرمانی نسبت به مردم/ملت ایران بهعنوان عامل سیاست مشروطهخواهی بر اساس پژوهشهای نظاممندانهتری بهصورت پیوند بین سیاست و اندیشه ناسیونالیستی و کنشباوری (activism) در آثار کدی و بیات مورد بررسی قرار گرفتند. در همین ارتباط پیوند مشروطهخواهی با مفاهیمی همچون ترقی و روشنگری در آثار کرمانی، کسروی و آدمیت به تحلیل جایگاه مشروطهخواهی در فرآیند تحول سیاسی و اجتماعی موسوم به مدرنیته تغییر یافت. در روایتهای مبتنی بر این دیدگاه، مشروطهخواهی به صورت دگرگونیهای اداری، آموزشی و اصلاحات حقوقی و گسترش هویتهای طبقاتی مدرن، فعالیتهای اقتصادی و نهایتا دیدگاههای مختلف سیاسی دیده شده است. بر این اساس، آبراهامیان در دهه 1360 و جان فوران در دهه بعدی بررسیهای گستردهای از تاریخ ایران ارایه کردهاند که طی آن انقلاب مشروطه در آن، موضوعی بسیار مهم تلقی شده است. روایت آبراهامیان تغییر بنیانهای اجتماعی سیاست در ایران را در فاصله بین انقلاب مشروطه و انقلاب سال 1357 بررسی کرده است. از سوی دیگر فوران نیز دگرگونی جامعه و سیاست را بر اثر نفوذ نظام سرمایهداری جهانی و پیدایش وابستگی نسبی درون این سیستم را مدنظر قرار داده است:
«این تلاشها برای تلفیق بررسیهای انقلاب مشروطه در قالب گسترده تغییرات جهانی و تحلیل اجتماعی، با پژوهشهایی درباره پیچیدگی جنبشهای سیاسی و اجتماعی، دیدگاهها و علایق همگرا یا متضاد در اوایل سده بیستم ایران همزمان شد. این امر برخی از روایتهای رایج و دیرینه عصر انقلاب را پیچیده و از یکدیگر جدا کرد. روایتهایی که علما و دولت، سکولاریسم و مذهب یا مشروطهخواهان را با مخالفان مشروطه در برابر هم قرار داده بود. بررسیهای انقلاب مشروطه که در ادامه از سوی ونسا مارتین، بیات و آفاری صورت گرفته است، در واقع تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران را دقیقتر کرد. چراکه دربردارنده تصاویری منسجم و متنوع از ائتلافهای چندگروهی، تغییر و جابهجایی اتحادها، تضاد منافع و آرمانهای پیچیده بود. دستاوردهای این بررسیها در مجموع بیانگر طرز تفکر رایج در تاریخنگاری مدرن است که در آن، هدف اساسی تاریخنگاران و متون تاریخی، نقد و اصلاح آثار پیشینیان است. بر این اساس تاریخنگاران مدرن دیدگاه اسکار وایلد را مبنی بر اینکه «حقیقت به ندرت خالص است و هرگز ساده نیست»، بهعنوان اصل راهنما مدنظر دارند. با اینکه وجهی از این تفکر، متضاد به نظر میرسد و در واقع نشاندهنده شیوه رقابتی کار دانشگاهی است، اما منظر بحثبرانگیز دیگری در آن به چشم میخورد که بر اساس آن نویسندگان مورداشاره روایتها و تفاسیر قبلی را نیز بهصورت تعاملی به کار میگیرند. آنان انواع گوناگون از روایت را با تردید نسبت به اظهارات بیشازحد سادهشده در اختیار خواننده قرار میدهند و خواستار اعاده پیشگامان ازیادرفته یا در حاشیهمانده به هنگام ثبت تاریخی هستند.» (ص63).
رضا افشاری طی مقالهای تاریخنگاران پیشگام انقلاب مشروطه ایران را به سه دسته مختلف تقسیم کرده است که عبارتند از تاریخنگاران پوپولیست، نخبهگرایان و سنتگرایان. بر اساس این دستهبندی، تاریخنگاران دسته نخست از جمله احمد کسروی، در بررسیهای خود بر مردم عادی تمرکز کرده و مجاهدین تبریز را ستودهاند. تاریخنگاران نخبهگرا همانند فریدون آدمیت یا ابراهیم صفایی بر اصلاحطلبان و قهرمانان ملی تاکید کردهاند. تعبیر سنتگرایان از جمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریفکاشانی از تاریخ انقلاب مشروطه ایران، عمدتا جانبداری از مجتهدان هوادار مشروطه است. به باور او بسیاری از نویسندگان تاریخ انقلاب مشروطه نه تاریخدان به معنای دانشگاهی کلمه بلکه عمدتا راوی یا داستاننویس بودند. آنان درواقع رویدادها را بر اساس روایت خود نقل کرده، چهرهای را بهعنوان چهره اصلی نمایش دادهاند یا در واقع بهعنوان قهرمان خود توصیف کردهاند. این چهره یک روحانی سرشناس، شیخی نظیر ثقهالاسلام (فتحی)، یک داشناک ارمنی نظیر یپرمخان (رایین) یا یک جوانمرد نظیر ستارخان (امیر خیزی) باشد.
با توجه به خط سیر یادشده در یک جمعبندی کلی از بخش نخست کتاب تاریخ انقلاب مشروطه ایران میتوان گفت که جریان تاریخنگاری انقلاب از ابتدای شکلگیری تاکنون روندی تکوینی داشته است. به گونهای که هماکنون تاریخنگاری انقلاب مشروطه از تقدم یا برتری چهرههایی خاص به پژوهشهایی دقیقتر، جامعتر و همچنین تفسیرهایی متنوع و چندوجهی تغییر یافته است و این امر موجب شده است تا پایههای رهیافتی متفاوتی ایجاد شود؛ رهیافتهایی که صرفا بر تبیین یکسویه و انباشت صرف دادهها معطوف نیست. از این منظر میتوان گفت انقلاب مشروطه در نهایت به شکلگیری یک سنت تاریخنگاری چندوجهی در ایران منتهی شده است؛ سنتی که به نظر میرسد تاثیر آن درخصوص بررسی دیگر تحولات تاریخ ایران معاصر نیز به خوبی قابل مشاهده است؛ به گونهای که به نظر میرسد جریان تاریخنگاری معاصر را از «دوگانهانگاری» به سوی نگاههای متکثر کشانده است.
بسیاری از اندیشمندان تاریخ معاصر ایران بر این باورند که انقلاب مشروطه میراثی چندوجهی در تاریخ ایران مدرن از خود برجای گذاشته است؛ میراثی که بسیاری از آنان کماکان به بخشی از فرهنگ سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل شدهاند. در این میان شکلگیری سنت تاریخنگاری مدرن، از جمله میراثهای گرانسنگ این انقلاب به شمار میرود. برای ثبت و تحلیل اتفاقاتی که بیش از صدسال پیش در ایران به وقوع پیوست و نام انقلاب مشروطه به خود گرفت، نوشتههای زیادی به رشته تحریر درآمده است؛ از مقالات روزنامهها و متن خطابههای مشروطهخواهان گرفته تا کتابهای مفصلی که برای وقایعنگاری مشروطه و تحلیل آن از زوایای مختلف نوشته شده است. یکی از تازهترین آثار در این زمینه، مجموعهمقالاتی است که به مناسبت یکصدمین سالگرد این انقلاب گردآوری و تحت عنوان «انقلاب مشروطه ایران» به فارسی منتشر شده است. نوشتار حاضر در واقع با مروری بر این اثر، اهمیت آن را در سنت تاریخنگاری انقلاب مشروطه تحلیل کرده است.
ساختار کلی کتاب شامل پنج بخش اصلی و 22 گفتار است. اما بخشبندی پنجگانه آن بهصورتی است که عملا برخلاف دیگر آثار مرتبط، ابعاد گوناگون انقلاب مشروطه را مورد توجه قرار داده و از این منظر میتوان آن را «دانشنامه» کوچک و پژوهشی از انقلاب مشروطه تلقی کرد. در این بخشها به ترتیب موضوعات مهم تاریخنگاری انقلاب مشروطه، دولتسازی، ملتسازی، ابتکارات فرهنگی و هنری و چشماندازهای فراملی بررسی شدهاند. با توجه به اهمیت بخش نخست، این نوشتار در پی آن است تا گزارشی درباره این بخش، یعنی تاریخنگاری انقلاب مشروطه ارایه کند.
در مهمترین گفتار از بخش تاریخنگاری انقلاب مشروطه در مجموع دیدگاهی مطرح شده است که عمدتا معطوف به روشهایی است که براساس آن، تاریخنگاران بررسیهای خود را پیش بردهاند. در این گفتار به مفاهیم فرآیندها و عملکردهای تاریخنگاران توجه شده و این نظر مطرح است که تامل درباره عملکردهای تاریخنگاران فعالیتی بسیار پیچیدهتر از صرف توجه به مباحث رایج بین دادهها و تاویل یا تحقیق و تحلیل است. به باور نویسنده، این امر مستلزم توجه جدیتر به زمینهها، دغدغهها و تاثیراتی است که عملا انتخابهای تاریخنگاران را در منظورکردن یا نادیدهگرفتن یا برتریدادن چهرهها و حوادث خاص شکل دادهاند. نویسنده در این بخش مفهوم «ظرفیت» را بهمنظور بررسی عملکردهای هریک از تاریخنگاران به کار میگیرد و بر این باور است که تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران نیز عملا بیانگر «ظرفیت و توانمندی» جمعی و فردی نویسندگان آن بوده است. بر این اساس شرایط فرهنگی، مادی و سیاسی تاریخنگاران در پدیدآوری آثار آنان، نه عناصری تزیینی، بلکه عواملی بنیادی در شکلدهی به یک اثر تاریخی بهشمار میآیند. به بیان دیگر پژوهش و نویسندگی بهطور اجتنابناپذیری تاثیرات ایدئولوژیکی، سیاسی، فرهنگی و منابع را درون چارچوبی شکلیافته توسط پژوهندگان آن، در هم میآمیزند. ارتباط بین دغدغههای ذهنی و اولویتهای روایتگران و مردم و نیز فرهنگی که در آن عمل میکنند و در مجموع «ظرفیت» خود را برای «شناخت» موضوع موردمطالعه شکل میدهند امری است که نمیتواند نادیده گرفته شود. این امر را میتوان در بررسیهای مشروطه از سوی کسروی در دهه 1310، ملکزاده و طاهرزاده بهزاد در دهههای 1320 و 1330، آدمیت و آبراهامیان در دهههای1350 و1360، بیات، فورن و آفاری در دهه 1370، یا توکلیطرقی و نجمآبادی در سالهای اخیر ملاحظه کرد:
«آثار یادشده نهتنها آمیزههایی از عناصر شخصی و فرهنگی را در شکلگیری روایتهای تاریخی نشان میدهند، بلکه بیانگر گفتوگوهای جاری در حیطه تاریخنگاری انقلاب مشروطهاند. در نخستین بررسیهای مرتبط با انقلاب مشروطه عناصر اتوبیوگرافی با اولین معنابخشی به رویدادها و تجربیات سالهای مشروطهخواهی ترکیب شدهاند؛ به گونهای که کنشگران نخستین، تجربیات خود را با تفسیر و تاویلهای روایتی یکسان پنداشته و آنها را با یکدیگر تلفیق کردند. اثر ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، متون اولیه و اصلی (تلگرامها، شبنامهها و مکاتبات) با خاطرات روزانه/یادداشتها و بررسی آرای سیاسی مشروطهخواهان - ترکیبی از ائتلاف علمای میهنپرست و روشنبین و اصلاحطلبان برخوردار از پیشینه روشنفکری، اداری و تجاری- در هم آمیخته است. در دهههای 1310 و 1320، تجربیات، خاطرات و آرمانهای فردی آمیخته با روایتهای گستردهتر مبارزه، ترقی و مشروطهخواهی وارد نوشتههای کسروی و ملکزاده شد. این دو روایت بر موضوعات انتخابشده اعم از سکولاریسم و خطرات دستهبندیهای قومی و جناحی برای آرمان ملی (کسروی) یا نقش برخی گروهها و افراد (ملکزاده) تاکید دارند. کسروی و ملکزاده همانند ناظمالاسلام کرمانی و دولتآبادی، رویدادهای این دوره را درون روایتی ساختارمند و قوی از رقابت سیاسی مشروطهخواهان و مخالفان آن قرار دادند. کاربرد اصطلاحات «مشروطه و مشروطیت» در عناوین آثار یادشده، این موضوع سیاسی را در کانون روایت تاریخی قرار داد و این رویه همچنان در بررسیهای تاریخی این دوره باقی مانده است.» (ص61)
با این حال به باور نویسنده بررسیهای مشروطه در دهههای 1360 و 1370 بهلحاظ جامعیت پژوهشی و مفهومی، کاملا متحول شدهاند. بهگونهای که مثلا رویکردهای کسروی و کرمانی نسبت به مردم/ملت ایران بهعنوان عامل سیاست مشروطهخواهی بر اساس پژوهشهای نظاممندانهتری بهصورت پیوند بین سیاست و اندیشه ناسیونالیستی و کنشباوری (activism) در آثار کدی و بیات مورد بررسی قرار گرفتند. در همین ارتباط پیوند مشروطهخواهی با مفاهیمی همچون ترقی و روشنگری در آثار کرمانی، کسروی و آدمیت به تحلیل جایگاه مشروطهخواهی در فرآیند تحول سیاسی و اجتماعی موسوم به مدرنیته تغییر یافت. در روایتهای مبتنی بر این دیدگاه، مشروطهخواهی به صورت دگرگونیهای اداری، آموزشی و اصلاحات حقوقی و گسترش هویتهای طبقاتی مدرن، فعالیتهای اقتصادی و نهایتا دیدگاههای مختلف سیاسی دیده شده است. بر این اساس، آبراهامیان در دهه 1360 و جان فوران در دهه بعدی بررسیهای گستردهای از تاریخ ایران ارایه کردهاند که طی آن انقلاب مشروطه در آن، موضوعی بسیار مهم تلقی شده است. روایت آبراهامیان تغییر بنیانهای اجتماعی سیاست در ایران را در فاصله بین انقلاب مشروطه و انقلاب سال 1357 بررسی کرده است. از سوی دیگر فوران نیز دگرگونی جامعه و سیاست را بر اثر نفوذ نظام سرمایهداری جهانی و پیدایش وابستگی نسبی درون این سیستم را مدنظر قرار داده است:
«این تلاشها برای تلفیق بررسیهای انقلاب مشروطه در قالب گسترده تغییرات جهانی و تحلیل اجتماعی، با پژوهشهایی درباره پیچیدگی جنبشهای سیاسی و اجتماعی، دیدگاهها و علایق همگرا یا متضاد در اوایل سده بیستم ایران همزمان شد. این امر برخی از روایتهای رایج و دیرینه عصر انقلاب را پیچیده و از یکدیگر جدا کرد. روایتهایی که علما و دولت، سکولاریسم و مذهب یا مشروطهخواهان را با مخالفان مشروطه در برابر هم قرار داده بود. بررسیهای انقلاب مشروطه که در ادامه از سوی ونسا مارتین، بیات و آفاری صورت گرفته است، در واقع تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران را دقیقتر کرد. چراکه دربردارنده تصاویری منسجم و متنوع از ائتلافهای چندگروهی، تغییر و جابهجایی اتحادها، تضاد منافع و آرمانهای پیچیده بود. دستاوردهای این بررسیها در مجموع بیانگر طرز تفکر رایج در تاریخنگاری مدرن است که در آن، هدف اساسی تاریخنگاران و متون تاریخی، نقد و اصلاح آثار پیشینیان است. بر این اساس تاریخنگاران مدرن دیدگاه اسکار وایلد را مبنی بر اینکه «حقیقت به ندرت خالص است و هرگز ساده نیست»، بهعنوان اصل راهنما مدنظر دارند. با اینکه وجهی از این تفکر، متضاد به نظر میرسد و در واقع نشاندهنده شیوه رقابتی کار دانشگاهی است، اما منظر بحثبرانگیز دیگری در آن به چشم میخورد که بر اساس آن نویسندگان مورداشاره روایتها و تفاسیر قبلی را نیز بهصورت تعاملی به کار میگیرند. آنان انواع گوناگون از روایت را با تردید نسبت به اظهارات بیشازحد سادهشده در اختیار خواننده قرار میدهند و خواستار اعاده پیشگامان ازیادرفته یا در حاشیهمانده به هنگام ثبت تاریخی هستند.» (ص63).
رضا افشاری طی مقالهای تاریخنگاران پیشگام انقلاب مشروطه ایران را به سه دسته مختلف تقسیم کرده است که عبارتند از تاریخنگاران پوپولیست، نخبهگرایان و سنتگرایان. بر اساس این دستهبندی، تاریخنگاران دسته نخست از جمله احمد کسروی، در بررسیهای خود بر مردم عادی تمرکز کرده و مجاهدین تبریز را ستودهاند. تاریخنگاران نخبهگرا همانند فریدون آدمیت یا ابراهیم صفایی بر اصلاحطلبان و قهرمانان ملی تاکید کردهاند. تعبیر سنتگرایان از جمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریفکاشانی از تاریخ انقلاب مشروطه ایران، عمدتا جانبداری از مجتهدان هوادار مشروطه است. به باور او بسیاری از نویسندگان تاریخ انقلاب مشروطه نه تاریخدان به معنای دانشگاهی کلمه بلکه عمدتا راوی یا داستاننویس بودند. آنان درواقع رویدادها را بر اساس روایت خود نقل کرده، چهرهای را بهعنوان چهره اصلی نمایش دادهاند یا در واقع بهعنوان قهرمان خود توصیف کردهاند. این چهره یک روحانی سرشناس، شیخی نظیر ثقهالاسلام (فتحی)، یک داشناک ارمنی نظیر یپرمخان (رایین) یا یک جوانمرد نظیر ستارخان (امیر خیزی) باشد.
با توجه به خط سیر یادشده در یک جمعبندی کلی از بخش نخست کتاب تاریخ انقلاب مشروطه ایران میتوان گفت که جریان تاریخنگاری انقلاب از ابتدای شکلگیری تاکنون روندی تکوینی داشته است. به گونهای که هماکنون تاریخنگاری انقلاب مشروطه از تقدم یا برتری چهرههایی خاص به پژوهشهایی دقیقتر، جامعتر و همچنین تفسیرهایی متنوع و چندوجهی تغییر یافته است و این امر موجب شده است تا پایههای رهیافتی متفاوتی ایجاد شود؛ رهیافتهایی که صرفا بر تبیین یکسویه و انباشت صرف دادهها معطوف نیست. از این منظر میتوان گفت انقلاب مشروطه در نهایت به شکلگیری یک سنت تاریخنگاری چندوجهی در ایران منتهی شده است؛ سنتی که به نظر میرسد تاثیر آن درخصوص بررسی دیگر تحولات تاریخ ایران معاصر نیز به خوبی قابل مشاهده است؛ به گونهای که به نظر میرسد جریان تاریخنگاری معاصر را از «دوگانهانگاری» به سوی نگاههای متکثر کشانده است.
ساختار کلی کتاب شامل پنج بخش اصلی و 22 گفتار است. اما بخشبندی پنجگانه آن بهصورتی است که عملا برخلاف دیگر آثار مرتبط، ابعاد گوناگون انقلاب مشروطه را مورد توجه قرار داده و از این منظر میتوان آن را «دانشنامه» کوچک و پژوهشی از انقلاب مشروطه تلقی کرد. در این بخشها به ترتیب موضوعات مهم تاریخنگاری انقلاب مشروطه، دولتسازی، ملتسازی، ابتکارات فرهنگی و هنری و چشماندازهای فراملی بررسی شدهاند. با توجه به اهمیت بخش نخست، این نوشتار در پی آن است تا گزارشی درباره این بخش، یعنی تاریخنگاری انقلاب مشروطه ارایه کند.
در مهمترین گفتار از بخش تاریخنگاری انقلاب مشروطه در مجموع دیدگاهی مطرح شده است که عمدتا معطوف به روشهایی است که براساس آن، تاریخنگاران بررسیهای خود را پیش بردهاند. در این گفتار به مفاهیم فرآیندها و عملکردهای تاریخنگاران توجه شده و این نظر مطرح است که تامل درباره عملکردهای تاریخنگاران فعالیتی بسیار پیچیدهتر از صرف توجه به مباحث رایج بین دادهها و تاویل یا تحقیق و تحلیل است. به باور نویسنده، این امر مستلزم توجه جدیتر به زمینهها، دغدغهها و تاثیراتی است که عملا انتخابهای تاریخنگاران را در منظورکردن یا نادیدهگرفتن یا برتریدادن چهرهها و حوادث خاص شکل دادهاند. نویسنده در این بخش مفهوم «ظرفیت» را بهمنظور بررسی عملکردهای هریک از تاریخنگاران به کار میگیرد و بر این باور است که تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران نیز عملا بیانگر «ظرفیت و توانمندی» جمعی و فردی نویسندگان آن بوده است. بر این اساس شرایط فرهنگی، مادی و سیاسی تاریخنگاران در پدیدآوری آثار آنان، نه عناصری تزیینی، بلکه عواملی بنیادی در شکلدهی به یک اثر تاریخی بهشمار میآیند. به بیان دیگر پژوهش و نویسندگی بهطور اجتنابناپذیری تاثیرات ایدئولوژیکی، سیاسی، فرهنگی و منابع را درون چارچوبی شکلیافته توسط پژوهندگان آن، در هم میآمیزند. ارتباط بین دغدغههای ذهنی و اولویتهای روایتگران و مردم و نیز فرهنگی که در آن عمل میکنند و در مجموع «ظرفیت» خود را برای «شناخت» موضوع موردمطالعه شکل میدهند امری است که نمیتواند نادیده گرفته شود. این امر را میتوان در بررسیهای مشروطه از سوی کسروی در دهه 1310، ملکزاده و طاهرزاده بهزاد در دهههای 1320 و 1330، آدمیت و آبراهامیان در دهههای1350 و1360، بیات، فورن و آفاری در دهه 1370، یا توکلیطرقی و نجمآبادی در سالهای اخیر ملاحظه کرد:
«آثار یادشده نهتنها آمیزههایی از عناصر شخصی و فرهنگی را در شکلگیری روایتهای تاریخی نشان میدهند، بلکه بیانگر گفتوگوهای جاری در حیطه تاریخنگاری انقلاب مشروطهاند. در نخستین بررسیهای مرتبط با انقلاب مشروطه عناصر اتوبیوگرافی با اولین معنابخشی به رویدادها و تجربیات سالهای مشروطهخواهی ترکیب شدهاند؛ به گونهای که کنشگران نخستین، تجربیات خود را با تفسیر و تاویلهای روایتی یکسان پنداشته و آنها را با یکدیگر تلفیق کردند. اثر ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، متون اولیه و اصلی (تلگرامها، شبنامهها و مکاتبات) با خاطرات روزانه/یادداشتها و بررسی آرای سیاسی مشروطهخواهان - ترکیبی از ائتلاف علمای میهنپرست و روشنبین و اصلاحطلبان برخوردار از پیشینه روشنفکری، اداری و تجاری- در هم آمیخته است. در دهههای 1310 و 1320، تجربیات، خاطرات و آرمانهای فردی آمیخته با روایتهای گستردهتر مبارزه، ترقی و مشروطهخواهی وارد نوشتههای کسروی و ملکزاده شد. این دو روایت بر موضوعات انتخابشده اعم از سکولاریسم و خطرات دستهبندیهای قومی و جناحی برای آرمان ملی (کسروی) یا نقش برخی گروهها و افراد (ملکزاده) تاکید دارند. کسروی و ملکزاده همانند ناظمالاسلام کرمانی و دولتآبادی، رویدادهای این دوره را درون روایتی ساختارمند و قوی از رقابت سیاسی مشروطهخواهان و مخالفان آن قرار دادند. کاربرد اصطلاحات «مشروطه و مشروطیت» در عناوین آثار یادشده، این موضوع سیاسی را در کانون روایت تاریخی قرار داد و این رویه همچنان در بررسیهای تاریخی این دوره باقی مانده است.» (ص61)
با این حال به باور نویسنده بررسیهای مشروطه در دهههای 1360 و 1370 بهلحاظ جامعیت پژوهشی و مفهومی، کاملا متحول شدهاند. بهگونهای که مثلا رویکردهای کسروی و کرمانی نسبت به مردم/ملت ایران بهعنوان عامل سیاست مشروطهخواهی بر اساس پژوهشهای نظاممندانهتری بهصورت پیوند بین سیاست و اندیشه ناسیونالیستی و کنشباوری (activism) در آثار کدی و بیات مورد بررسی قرار گرفتند. در همین ارتباط پیوند مشروطهخواهی با مفاهیمی همچون ترقی و روشنگری در آثار کرمانی، کسروی و آدمیت به تحلیل جایگاه مشروطهخواهی در فرآیند تحول سیاسی و اجتماعی موسوم به مدرنیته تغییر یافت. در روایتهای مبتنی بر این دیدگاه، مشروطهخواهی به صورت دگرگونیهای اداری، آموزشی و اصلاحات حقوقی و گسترش هویتهای طبقاتی مدرن، فعالیتهای اقتصادی و نهایتا دیدگاههای مختلف سیاسی دیده شده است. بر این اساس، آبراهامیان در دهه 1360 و جان فوران در دهه بعدی بررسیهای گستردهای از تاریخ ایران ارایه کردهاند که طی آن انقلاب مشروطه در آن، موضوعی بسیار مهم تلقی شده است. روایت آبراهامیان تغییر بنیانهای اجتماعی سیاست در ایران را در فاصله بین انقلاب مشروطه و انقلاب سال 1357 بررسی کرده است. از سوی دیگر فوران نیز دگرگونی جامعه و سیاست را بر اثر نفوذ نظام سرمایهداری جهانی و پیدایش وابستگی نسبی درون این سیستم را مدنظر قرار داده است:
«این تلاشها برای تلفیق بررسیهای انقلاب مشروطه در قالب گسترده تغییرات جهانی و تحلیل اجتماعی، با پژوهشهایی درباره پیچیدگی جنبشهای سیاسی و اجتماعی، دیدگاهها و علایق همگرا یا متضاد در اوایل سده بیستم ایران همزمان شد. این امر برخی از روایتهای رایج و دیرینه عصر انقلاب را پیچیده و از یکدیگر جدا کرد. روایتهایی که علما و دولت، سکولاریسم و مذهب یا مشروطهخواهان را با مخالفان مشروطه در برابر هم قرار داده بود. بررسیهای انقلاب مشروطه که در ادامه از سوی ونسا مارتین، بیات و آفاری صورت گرفته است، در واقع تاریخنگاری انقلاب مشروطه ایران را دقیقتر کرد. چراکه دربردارنده تصاویری منسجم و متنوع از ائتلافهای چندگروهی، تغییر و جابهجایی اتحادها، تضاد منافع و آرمانهای پیچیده بود. دستاوردهای این بررسیها در مجموع بیانگر طرز تفکر رایج در تاریخنگاری مدرن است که در آن، هدف اساسی تاریخنگاران و متون تاریخی، نقد و اصلاح آثار پیشینیان است. بر این اساس تاریخنگاران مدرن دیدگاه اسکار وایلد را مبنی بر اینکه «حقیقت به ندرت خالص است و هرگز ساده نیست»، بهعنوان اصل راهنما مدنظر دارند. با اینکه وجهی از این تفکر، متضاد به نظر میرسد و در واقع نشاندهنده شیوه رقابتی کار دانشگاهی است، اما منظر بحثبرانگیز دیگری در آن به چشم میخورد که بر اساس آن نویسندگان مورداشاره روایتها و تفاسیر قبلی را نیز بهصورت تعاملی به کار میگیرند. آنان انواع گوناگون از روایت را با تردید نسبت به اظهارات بیشازحد سادهشده در اختیار خواننده قرار میدهند و خواستار اعاده پیشگامان ازیادرفته یا در حاشیهمانده به هنگام ثبت تاریخی هستند.» (ص63).
رضا افشاری طی مقالهای تاریخنگاران پیشگام انقلاب مشروطه ایران را به سه دسته مختلف تقسیم کرده است که عبارتند از تاریخنگاران پوپولیست، نخبهگرایان و سنتگرایان. بر اساس این دستهبندی، تاریخنگاران دسته نخست از جمله احمد کسروی، در بررسیهای خود بر مردم عادی تمرکز کرده و مجاهدین تبریز را ستودهاند. تاریخنگاران نخبهگرا همانند فریدون آدمیت یا ابراهیم صفایی بر اصلاحطلبان و قهرمانان ملی تاکید کردهاند. تعبیر سنتگرایان از جمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریفکاشانی از تاریخ انقلاب مشروطه ایران، عمدتا جانبداری از مجتهدان هوادار مشروطه است. به باور او بسیاری از نویسندگان تاریخ انقلاب مشروطه نه تاریخدان به معنای دانشگاهی کلمه بلکه عمدتا راوی یا داستاننویس بودند. آنان درواقع رویدادها را بر اساس روایت خود نقل کرده، چهرهای را بهعنوان چهره اصلی نمایش دادهاند یا در واقع بهعنوان قهرمان خود توصیف کردهاند. این چهره یک روحانی سرشناس، شیخی نظیر ثقهالاسلام (فتحی)، یک داشناک ارمنی نظیر یپرمخان (رایین) یا یک جوانمرد نظیر ستارخان (امیر خیزی) باشد.
با توجه به خط سیر یادشده در یک جمعبندی کلی از بخش نخست کتاب تاریخ انقلاب مشروطه ایران میتوان گفت که جریان تاریخنگاری انقلاب از ابتدای شکلگیری تاکنون روندی تکوینی داشته است. به گونهای که هماکنون تاریخنگاری انقلاب مشروطه از تقدم یا برتری چهرههایی خاص به پژوهشهایی دقیقتر، جامعتر و همچنین تفسیرهایی متنوع و چندوجهی تغییر یافته است و این امر موجب شده است تا پایههای رهیافتی متفاوتی ایجاد شود؛ رهیافتهایی که صرفا بر تبیین یکسویه و انباشت صرف دادهها معطوف نیست. از این منظر میتوان گفت انقلاب مشروطه در نهایت به شکلگیری یک سنت تاریخنگاری چندوجهی در ایران منتهی شده است؛ سنتی که به نظر میرسد تاثیر آن درخصوص بررسی دیگر تحولات تاریخ ایران معاصر نیز به خوبی قابل مشاهده است؛ به گونهای که به نظر میرسد جریان تاریخنگاری معاصر را از «دوگانهانگاری» به سوی نگاههای متکثر کشانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.