|

انقلاب مشروطه و سیر تحول دموکراسی‌خواهی در ایران

نه شکست، نه پیروزی

فرزین وحدت

انقلاب مشروطه را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراحل سیر تطور سیاسی و اجتماعی در راه رسیدن به دموکراسی در ایران به‌حساب آورد. اگر واقعه تنباکو را نخستین گام در این فرآیند تاریخی به‌شمار بیاوریم، انقلاب مشروطه را می‌توان دومین قدم بزرگ برای توانمند‌سازی مردمان ایران تصور کرد. اینها هر دو توسط نخبگان اجتماعی و سیاسی شروع شدند و مردم عادی را به‌دنبال خود به میدان مبارزه سیاسی کشاندند. انقلاب مشروطه در تاریخ منطقه بسیار نوظهور بود و از اولین نهضت‌های مردم خاورمیانه برای برقراری نهادهای حقوق شهروندی مدرن. محدودکردن قدرت حاکمان، تاسیس مجلس قانونگذاری که با رای (حداقل برخی از) مردم کسب مشروعیت می‌کرد، برقراری مطبوعات نسبتا آزاد، جداسازی حداقل صوری قوای مقننه، قضاییه و مجریه، از جمله نهادهایی بودند که برای احقاق حقوق شهروندی مردمان ایران در آن زمان تعبیه شده بودند. انقلاب مشروطه محصول فکری گروه‌های مختلفی از نخبگان جامعه ایران بود که تقریبا همزمان با افکار مدرن آشنا شده بودند. گروهی از تحصیلکردگان در فرنگ که اکثرا از طبقات اشرافی و بالای ایران برخاسته بودند، یکی از مهم‌ترین افرادی بودند که آرزوی اصلاحات در حوزه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران را در سر می‌پروراندند. البته نباید فراموش کرد که خود این افراد تحت‌تاثیر نسلی قدیمی‌تر از منورالفکران مانند ملکم‌خان، میرزاآقاخان کرمانی، آخوندزاده، طالب‌اف تبریزی و سیدجمال‌الدین افغانی بودند و اینها زمینه فکری افکار تجدد‌خواهی را هموار کرده بودند.
علاوه بر این گروه مستفرنگ، افرادی بودند که بیشتر تحت‌تاثیر گفتمان‌های وطنی رو به مطالبات دموکراتیک آورده بودند و به‌دنبال استقرار نهادهایی برای عملی‌کردن آن مطالبات پا در دایره انقلاب مشروطه نهاده بودند. اینها و برخی از روحانیون آزادیخواه و تجاری که در آنها افکار مدرن تا حدی نفوذ کرده بود و همچنین منافعشان در اثر سیاست‌های استعماری به مخاطره افتاده بود، توانستند جمعی از مردم کوچه و بازار ایران را برای تبدیل دستگاه سلطنت قاجار به یک پادشاهی مشروط و محدودتر تهییج کنند و اینچنین انقلاب مشروطه را ظرف چندسال به ثمر برسانند. اما همان‌طور که یکی از مورخان همزمان انقلاب مشروطه، کسروی، اذعان دارد، تعداد نسبتا کمی از تمامی مردمان ایران در فرآیند انقلاب شرکت داشتند و بعد از برقراری نهادهای مشروطه تعداد بسیار کمتری به‌صورت فعالانه در این نهادها شرکت می‌کردند. شکی نیست در پی استقرار مشروطیت، برخی از نهادهای جامعه مدنی مانند احزاب مختلف سیاسی و انجمن‌های گوناگون و نسبتا مستقل سیاسی، صنفی و حرفه‌ای نیز مشغول به فعالیت شدند. اما در آن زمان تعداد افرادی که در این حوزه‌های جامعه مدنی فعالیت داشتند نسبت به کل جامعه ایران بسیار قلیل بود. به‌طورکلی جامعه آن زمان ایران بیشتر از روستاییان و عشایر تشکیل شده بود که اکثر آنان از سواد محروم بودند. در شهرها نیز اوضاع چندان بهتر نبود و بسیاری از مردمان حتی قادر به خواندن و نوشتن نبودند.
با توجه به این نکات بسیار ساده می‌توان پی برد که چرا نهادهای جامعه مدنی که با انقلاب مشروطیت به وجود آمده بودند یا نتوانستند نضج بگیرند یا با ظهور رضاشاه به اهرم‌هایی تبدیل شدند برای اعمال سیاست‌های حاکمیت. مجلس با وجود مقاومت اولیه تبدیل شد به مجمعی برای مشروعیت‌بخشیدن به سیاست‌های دودمان جدید. انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای نیز از طرف دستگاه حاکمه برای پیشبرد مقاصد خود مصادره شدند. مطبوعات همان آزادی نیم‌بند خود را از دست دادند و سانسور بر آنها مستولی شد. با توجه به این وقایع تحلیل برخی از پژوهشگران در مورد تجربه مشروطه بیشتر به شکوه‌ای می‌ماند که ما ایرانی‌ها به هرکاری دست می‌زنیم حاصل آن به جز شکست نیست. به‌گمان آنان ایرانیان همواره در راه رسیدن به دموکراسی و ایجاد نهادهای جامعه مدنی به تقصیر یا به سهو ناکام بوده‌اند و این را باید به پای خصلت ضددموکراتیک آنها نوشت.
اما تاریخ را می‌توان طوری دیگر نگاه کرد. شرایط وجودی انسان او را وادشته است که به‌دنبال توانمندسازی خود و آزادی باشد. و تاریخ مدرن نیز به همین اصل کلی اشاره بسیار دارد. خواست دموکراسی از این منظر ریشه در این شرایط وجودی انسان دارد که به‌صورت فرآیندی طولانی‌مدت به منصه ظهور می‌رسد. ولی این فرآیند یک خط مستقیم و تنها روبه‌بالا نیست و یک‌شبه هم به‌ثمر نمی‌رسد. مراحل مختلف و غالبا سختی باید طی شود. تشبیه کامل نیست و حق مطلب را نمی‌تواند تماما ادا کند ولی می‌تواند به روشن‌شدن قضیه کمک کند. تکوین دولت‌ملت‌های مدرن را می‌توان به زندگی فرد در دوران تجدد تشبیه کرد: از کودکی تا بلوغ. کودک می‌بایست از دبستان شروع کند، دوران متوسطه و دبیرستان را پشت‌سر بگذارد، در آزمون دانشگاه موفق شود و با سختی دوران دانشگاه را سپری کند تا بتواند به بلوغ فکری و فرهنگی دست یابد. دولت-ملت‌های جدید نیز می‌بایست از این مراحل مشکل گذار کنند و در آزمون‌های سخت، تجربه کسب کنند تا خودمختار شوند و سزاوار خودآیینی و سپس حاکمیت بر خود، یا مردم‌سالاری شوند. هیچ‌گاه مردمی که از این مراحل کسب تجربه در جهت خودمختاری و خودبنیادی عبور نکرده باشند، نمی‌توانند نهادهای دموکراتیک پایدار را به‌وجود بیاورند.
انقلاب مشروطیت را می‌توان، به صورت استعاره‌ای، «دبستان» کسب تجربه دموکراسی به شمار آورد. در این «دبستان» گروه نسبتا کوچک اما تاثیرگذاری از مردمان ایران، الفبای مردم‌سالاری را تجربه کردند؛ آن‌را در سطح کوچکی آموختند و به دیگران تعلیم دادند. این پدیده را نه می‌توان شکست نامید و نه پیروزی نهایی.
تجربه دوران مشروطیت راه را برای مراحل بعدی فرآیند دموکراسی‌خواهی در ایران باز کرد. دوران رضاشاه را می‌توان استیلای جنبه‌های اثبات‌گرای مدرنیته و محاق جنبه‌های دموکراتیک تجدد نامید. در آن دوران مبانی صنعتی‌شدن، نظامی‌گرایی و اقتدار دیوان‌سالاری متمرکز، به «امر ملوکانه» ریخته شد. از سوی دیگر، موسسات جامعه مدنی یا از حیز انتفاع ساقط شدند یا اهرمی شدند در دستان حاکمیت برای اعمال حکومت و کنترل بهتر و کارآمدتر بر مردمان ایران. اما تجربه انقلاب مشروطه با تمام نواقص و کاستی‌هایش، راه را برای گسترش مطالبات شهروندی هموار کرد. به‌سختی می‌توان تصور کرد که بدون تجربه انقلاب مشروطه جنبش‌های بعدی مردمان ایران امکان‌پذیر بودند. آبشخورهای اصلی نهضت ملی‌کردن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق بدون شک ریشه در انقلاب مشروطیت داشت. فکر رهایی از استیلای خارجی مرهون اصول استقلال‌طلبی از استبداد انقلاب مشروطه بود. قیام و انقلاب۵۷ نیز بر مبنای همین اصول استقلال‌طلبی و آزادی‌خواهی که ریشه در انقلاب مشروطه داشت شکل گرفته بود. البته قیام۵۷ مولفه‌های متعددی داشت، اما به هر تقدیر، آن اصول مترقی مشروطه در این قیام نیز متجلی شد و فکر اصلاحاتی که پیش آمد تا مقدار مهمی وام‌گزار اصول دموکراتیک مشروطیت بود. به همین ترتیب می‌توان مدعی شد که جنبش مدنی ایران که تا این حد خود را با قدرت و صلابت نشان داد حاوی اصول اصلی انقلاب مشروطیت بود که در بطن جامعه رسوخ کرده است و جزیی لاینفک از ذهنیت بسیاری از اقشار جامعه ایران شده است.
بر این اساس به انقلاب مشروطیت باید به‌صورت اولین تجربه مهم ایرانیان برای رسیدن به دموکراسی نگاه کرد. این تجربه را نه می‌توان موفقیت کامل خواند و نه شکست. بدنه اجتماع مانند فرد، احتیاج به رشد و کسب بلوغ سیاسی و اجتماعی دارد. و این نوع بلوغ تنها با تجربیاتی مانند انقلاب مشروطه و موج‌های بعدی که به وجود آمد، میسر می‌گردد. البته نباید این حرف به غایت‌گرایی تعبیر شود، چه رسیدن به هدف غایی دموکراسی در برخی موارد ناممکن می‌تواند باشد (برای مثال تجربه روسیه و انقلاب‌های قرن بیستم آن‌را در نظر بگیرید). اما آنچه محتوم است اینکه بدون انباشت تجربیات سیاسی و اجتماعی که ذهنیت جامعه را به سوی پذیرش دموکراسی آماده کند، دستیابی به مردم‌سالاری ناممکن است. از طرف دیگر هنگامی که یک جامعه به ذهنیت ملزوم برای دموکراسی رسید و نهادهای مربوطه را تاسیس کرد، این دیگر پایان کار نیست. مانند این نیست که ما هنگامی که از دانشگاه فارغ‌التحصیل شدیم می‌توانیم به دانش و مدرک خود راضی باشیم. برای نگاه‌داری از دموکراسی و نهادهای جامعه مدنی همواره باید کوشید و در نهادهای جامعه مدنی فعال بود تا به ارکان آن خدشه‌ای وارد نشود.
انقلاب مشروطه را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراحل سیر تطور سیاسی و اجتماعی در راه رسیدن به دموکراسی در ایران به‌حساب آورد. اگر واقعه تنباکو را نخستین گام در این فرآیند تاریخی به‌شمار بیاوریم، انقلاب مشروطه را می‌توان دومین قدم بزرگ برای توانمند‌سازی مردمان ایران تصور کرد. اینها هر دو توسط نخبگان اجتماعی و سیاسی شروع شدند و مردم عادی را به‌دنبال خود به میدان مبارزه سیاسی کشاندند. انقلاب مشروطه در تاریخ منطقه بسیار نوظهور بود و از اولین نهضت‌های مردم خاورمیانه برای برقراری نهادهای حقوق شهروندی مدرن. محدودکردن قدرت حاکمان، تاسیس مجلس قانونگذاری که با رای (حداقل برخی از) مردم کسب مشروعیت می‌کرد، برقراری مطبوعات نسبتا آزاد، جداسازی حداقل صوری قوای مقننه، قضاییه و مجریه، از جمله نهادهایی بودند که برای احقاق حقوق شهروندی مردمان ایران در آن زمان تعبیه شده بودند. انقلاب مشروطه محصول فکری گروه‌های مختلفی از نخبگان جامعه ایران بود که تقریبا همزمان با افکار مدرن آشنا شده بودند. گروهی از تحصیلکردگان در فرنگ که اکثرا از طبقات اشرافی و بالای ایران برخاسته بودند، یکی از مهم‌ترین افرادی بودند که آرزوی اصلاحات در حوزه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران را در سر می‌پروراندند. البته نباید فراموش کرد که خود این افراد تحت‌تاثیر نسلی قدیمی‌تر از منورالفکران مانند ملکم‌خان، میرزاآقاخان کرمانی، آخوندزاده، طالب‌اف تبریزی و سیدجمال‌الدین افغانی بودند و اینها زمینه فکری افکار تجدد‌خواهی را هموار کرده بودند.
علاوه بر این گروه مستفرنگ، افرادی بودند که بیشتر تحت‌تاثیر گفتمان‌های وطنی رو به مطالبات دموکراتیک آورده بودند و به‌دنبال استقرار نهادهایی برای عملی‌کردن آن مطالبات پا در دایره انقلاب مشروطه نهاده بودند. اینها و برخی از روحانیون آزادیخواه و تجاری که در آنها افکار مدرن تا حدی نفوذ کرده بود و همچنین منافعشان در اثر سیاست‌های استعماری به مخاطره افتاده بود، توانستند جمعی از مردم کوچه و بازار ایران را برای تبدیل دستگاه سلطنت قاجار به یک پادشاهی مشروط و محدودتر تهییج کنند و اینچنین انقلاب مشروطه را ظرف چندسال به ثمر برسانند. اما همان‌طور که یکی از مورخان همزمان انقلاب مشروطه، کسروی، اذعان دارد، تعداد نسبتا کمی از تمامی مردمان ایران در فرآیند انقلاب شرکت داشتند و بعد از برقراری نهادهای مشروطه تعداد بسیار کمتری به‌صورت فعالانه در این نهادها شرکت می‌کردند. شکی نیست در پی استقرار مشروطیت، برخی از نهادهای جامعه مدنی مانند احزاب مختلف سیاسی و انجمن‌های گوناگون و نسبتا مستقل سیاسی، صنفی و حرفه‌ای نیز مشغول به فعالیت شدند. اما در آن زمان تعداد افرادی که در این حوزه‌های جامعه مدنی فعالیت داشتند نسبت به کل جامعه ایران بسیار قلیل بود. به‌طورکلی جامعه آن زمان ایران بیشتر از روستاییان و عشایر تشکیل شده بود که اکثر آنان از سواد محروم بودند. در شهرها نیز اوضاع چندان بهتر نبود و بسیاری از مردمان حتی قادر به خواندن و نوشتن نبودند.
با توجه به این نکات بسیار ساده می‌توان پی برد که چرا نهادهای جامعه مدنی که با انقلاب مشروطیت به وجود آمده بودند یا نتوانستند نضج بگیرند یا با ظهور رضاشاه به اهرم‌هایی تبدیل شدند برای اعمال سیاست‌های حاکمیت. مجلس با وجود مقاومت اولیه تبدیل شد به مجمعی برای مشروعیت‌بخشیدن به سیاست‌های دودمان جدید. انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای نیز از طرف دستگاه حاکمه برای پیشبرد مقاصد خود مصادره شدند. مطبوعات همان آزادی نیم‌بند خود را از دست دادند و سانسور بر آنها مستولی شد. با توجه به این وقایع تحلیل برخی از پژوهشگران در مورد تجربه مشروطه بیشتر به شکوه‌ای می‌ماند که ما ایرانی‌ها به هرکاری دست می‌زنیم حاصل آن به جز شکست نیست. به‌گمان آنان ایرانیان همواره در راه رسیدن به دموکراسی و ایجاد نهادهای جامعه مدنی به تقصیر یا به سهو ناکام بوده‌اند و این را باید به پای خصلت ضددموکراتیک آنها نوشت.
اما تاریخ را می‌توان طوری دیگر نگاه کرد. شرایط وجودی انسان او را وادشته است که به‌دنبال توانمندسازی خود و آزادی باشد. و تاریخ مدرن نیز به همین اصل کلی اشاره بسیار دارد. خواست دموکراسی از این منظر ریشه در این شرایط وجودی انسان دارد که به‌صورت فرآیندی طولانی‌مدت به منصه ظهور می‌رسد. ولی این فرآیند یک خط مستقیم و تنها روبه‌بالا نیست و یک‌شبه هم به‌ثمر نمی‌رسد. مراحل مختلف و غالبا سختی باید طی شود. تشبیه کامل نیست و حق مطلب را نمی‌تواند تماما ادا کند ولی می‌تواند به روشن‌شدن قضیه کمک کند. تکوین دولت‌ملت‌های مدرن را می‌توان به زندگی فرد در دوران تجدد تشبیه کرد: از کودکی تا بلوغ. کودک می‌بایست از دبستان شروع کند، دوران متوسطه و دبیرستان را پشت‌سر بگذارد، در آزمون دانشگاه موفق شود و با سختی دوران دانشگاه را سپری کند تا بتواند به بلوغ فکری و فرهنگی دست یابد. دولت-ملت‌های جدید نیز می‌بایست از این مراحل مشکل گذار کنند و در آزمون‌های سخت، تجربه کسب کنند تا خودمختار شوند و سزاوار خودآیینی و سپس حاکمیت بر خود، یا مردم‌سالاری شوند. هیچ‌گاه مردمی که از این مراحل کسب تجربه در جهت خودمختاری و خودبنیادی عبور نکرده باشند، نمی‌توانند نهادهای دموکراتیک پایدار را به‌وجود بیاورند.
انقلاب مشروطیت را می‌توان، به صورت استعاره‌ای، «دبستان» کسب تجربه دموکراسی به شمار آورد. در این «دبستان» گروه نسبتا کوچک اما تاثیرگذاری از مردمان ایران، الفبای مردم‌سالاری را تجربه کردند؛ آن‌را در سطح کوچکی آموختند و به دیگران تعلیم دادند. این پدیده را نه می‌توان شکست نامید و نه پیروزی نهایی.
تجربه دوران مشروطیت راه را برای مراحل بعدی فرآیند دموکراسی‌خواهی در ایران باز کرد. دوران رضاشاه را می‌توان استیلای جنبه‌های اثبات‌گرای مدرنیته و محاق جنبه‌های دموکراتیک تجدد نامید. در آن دوران مبانی صنعتی‌شدن، نظامی‌گرایی و اقتدار دیوان‌سالاری متمرکز، به «امر ملوکانه» ریخته شد. از سوی دیگر، موسسات جامعه مدنی یا از حیز انتفاع ساقط شدند یا اهرمی شدند در دستان حاکمیت برای اعمال حکومت و کنترل بهتر و کارآمدتر بر مردمان ایران. اما تجربه انقلاب مشروطه با تمام نواقص و کاستی‌هایش، راه را برای گسترش مطالبات شهروندی هموار کرد. به‌سختی می‌توان تصور کرد که بدون تجربه انقلاب مشروطه جنبش‌های بعدی مردمان ایران امکان‌پذیر بودند. آبشخورهای اصلی نهضت ملی‌کردن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق بدون شک ریشه در انقلاب مشروطیت داشت. فکر رهایی از استیلای خارجی مرهون اصول استقلال‌طلبی از استبداد انقلاب مشروطه بود. قیام و انقلاب۵۷ نیز بر مبنای همین اصول استقلال‌طلبی و آزادی‌خواهی که ریشه در انقلاب مشروطه داشت شکل گرفته بود. البته قیام۵۷ مولفه‌های متعددی داشت، اما به هر تقدیر، آن اصول مترقی مشروطه در این قیام نیز متجلی شد و فکر اصلاحاتی که پیش آمد تا مقدار مهمی وام‌گزار اصول دموکراتیک مشروطیت بود. به همین ترتیب می‌توان مدعی شد که جنبش مدنی ایران که تا این حد خود را با قدرت و صلابت نشان داد حاوی اصول اصلی انقلاب مشروطیت بود که در بطن جامعه رسوخ کرده است و جزیی لاینفک از ذهنیت بسیاری از اقشار جامعه ایران شده است.
بر این اساس به انقلاب مشروطیت باید به‌صورت اولین تجربه مهم ایرانیان برای رسیدن به دموکراسی نگاه کرد. این تجربه را نه می‌توان موفقیت کامل خواند و نه شکست. بدنه اجتماع مانند فرد، احتیاج به رشد و کسب بلوغ سیاسی و اجتماعی دارد. و این نوع بلوغ تنها با تجربیاتی مانند انقلاب مشروطه و موج‌های بعدی که به وجود آمد، میسر می‌گردد. البته نباید این حرف به غایت‌گرایی تعبیر شود، چه رسیدن به هدف غایی دموکراسی در برخی موارد ناممکن می‌تواند باشد (برای مثال تجربه روسیه و انقلاب‌های قرن بیستم آن‌را در نظر بگیرید). اما آنچه محتوم است اینکه بدون انباشت تجربیات سیاسی و اجتماعی که ذهنیت جامعه را به سوی پذیرش دموکراسی آماده کند، دستیابی به مردم‌سالاری ناممکن است. از طرف دیگر هنگامی که یک جامعه به ذهنیت ملزوم برای دموکراسی رسید و نهادهای مربوطه را تاسیس کرد، این دیگر پایان کار نیست. مانند این نیست که ما هنگامی که از دانشگاه فارغ‌التحصیل شدیم می‌توانیم به دانش و مدرک خود راضی باشیم. برای نگاه‌داری از دموکراسی و نهادهای جامعه مدنی همواره باید کوشید و در نهادهای جامعه مدنی فعال بود تا به ارکان آن خدشه‌ای وارد نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.