|

بازخواني تاريخ‌نگاري اجتماعي براي نماياندن «لحظه» مشروطه

سيلاب زنده انقلاب 1906

سهند ستاری

1- بياييد براي شروع، هر واقعه تاريخي را به‌مثابه «يک شخص» تصور کنيم که گويي در دسترس ماست و سوژه‌هاي تاريخي را همراه خود به اين‌سو و آن‌سو مي‌کشد. مسلما او شخصي معمولي يا نمونه يا حتي شخصي «ممکن» نيست. بلکه در اين تصوير شاهد جنبه‌هايي از اين شخص خواهيم بود که حضورش را به‌دور از نگاه ايده‌آليستي، به سوژه‌هاي ماترياليستي يک تاريخ با تمام نيازها و شعارهايشان گره مي‌زند؛ اگرچه شايد اين پيوند به نحوي مبالغه‌آميز صورت گيرد اما آنچه براي ما مهم است کارکرد اين تصوير يعني همانا «نماياندن» است: صحنه‌اي که ساحت تاريخ را مجسم خواهد کرد يا دست‌کم به اين تجسم ياري خواهد رساند. پس «شخص» ما همراه با سوژه خود در جهانش تردد مي‌کند و تاريخ را به خود و امروز نمايان مي‌سازد. هرچند مواجهه ما به‌عنوان سوژه‌هاي ماترياليستي تاريخ با وقايع و رخدادهايش همواره با قرائتي رو‌به‌پس (retroactive) همراه است. در واقع، وقايع تاريخي پس از آنکه اتفاق افتادند مجال تحليل مي‌يابند. از اين‌رو، گفتارهاي مسلط هر دوره در خوانش‌هاي متاخر، وضعيت سوژه‌هاي تاريخ و حضورشان در زمانبندي‌هاي متداول را چندوجهي نشان مي‌دهند. پس بايد بر همين اساس خوانش رخدادهاي تاريخي را پيش برد.
2- «آدميان، خود، تاريخشان را مي‌سازند اما نه آنگونه که مي‌خواهند يا در شرايطي که انتخاب کرده‌اند»، اگر با اين عبارت مارکس، هم‌نظر باشيد، «شخص» فرضيه ما حرکت خود را در ادوار تاريخ آغاز مي‌کند و شکوه، فريبندگي، زوال، کاستي‌ها، بخت و خطرات اين جهان را کشف کرده و براي بقاي سوژه‌هايش چوب لاي چرخ جهان مي‌گذارد. اما اين شخص به شکل کج‌دارومريزي در تصويري که بازنمايي مي‌کند مدام شعارها و نيازهاي خود را تکرار مي‌کند. او مصرانه نشان مي‌دهد تغيير جهان همزمان است با لحظه حضور او.
از اين‌رو، طبق قرارمان، شخص فرضي ما، انقلابي خواهد بود با تمام شعارها و نيازهاي يک انقلاب که در بطن تاريخش رابطه ميان رخداد‌هايش را با زنده‌کردن اميدهاي ازدست‌رفته پي گرفته است: «انقلاب مشروطه»؛ انقلابي که با گذشت بيش از يک‌قرن براي سوژه‌هاي تاريخي‌اش آنقدر معاصر است که هويت اجتماعي را نه امري ذاتي بلکه به‌درستي امري سياسي- تاريخي عنوان مي‌کند و با گشت‌و‌گذار در تاريخ ايران و وضعيت وابسته‌اش، جهان خود را براي سوژه‌هاي شکل‌نيافته‌‌اش نمايان مي‌کند. اين شخص در دعواي ميان سنت و مدرنيته متولد شد اما هرآنچه تا به امروز در تاريخ‌نگاري و تحليل رفتار اين شخص ثبت شده، اغلب سياسي بوده و از بازخواني بسترهاي مادي و تاريخ اجتماعي آن پرهيز شده است. از يک‌سو، گفتارهاي مسلط در هر دوره مانع از انتشار بخشي از اسناد و منابع شده‌اند و هرچه به دوره‌هاي متاخرتر نزديک شده‌ايم امکان نماياندن لحظه انقلاب مشروطه را دشوارتر کرده‌اند. از سوي ديگر، اين تصوير روند تاريخ‌نگاري مشروطه را غالبا درگير نگاه ايده‌آليستي کرده است؛ نگاهي مبتني بر عقل ابزاري، نخبه‌محوري و برخاسته از «گفتار از بالا».
از اين‌رو، تصوير اين شخص هرچه جلوتر آمد پيچيده‌تر، مبهم‌تر و حتي گاه متنوع و متکي بر قرائت «خير» و «شر» از انقلاب مشروطه شد. حتي تصوير اين شخص، بيشتر از بالا، نمايان شد و به‌اجبار، تناقضي رفع‌ناشدني را به جان خريد؛ چرا که براي دستيابي به گفتار «پايين از تاريخ» و تاريخ اجتماعي مشروطه بايد به بسترهاي مادي آن پرداخت و براي اين مهم ناچاريم تاريخ مشروطه را از بالا بخوانيم. شايد در نگاه اول اينطور به نظر رسد که تاريخ مشروطه بسان تاريخي که به سياست گره مي‌خورد و با تغيير راديکال همراه است، مي‌تواند با چشم‌پوشي از تاريخ اجتماعي، اين واقعه را روايت کند. اما در اين مسير، مانعي منجر به کورشدن خاستگاه انقلاب مشروطه مي‌شود؛ چرا که انقلاب مشروطه سعي در پهلوزدن به تجدد داشت و تجدد ايراني لايه‌هاي تاريخي چندگانه‌اي داشته که هر لايه سلاحي بود و هست براي پاسخگويي به تاريخ اجتماعي آن. از‌ اين‌رو، براي تحليل رفتار اين شخص در تقابل با تاريخ مرسوم و نخبه‌محور بايد بر تاريخ‌نگاري اجتماعي مشروطه پاي فشرد. شايد در نگاه اول بتوان خاستگاه اين شخص را به دالي پيچيده و مبهم محدود کرد؛ يعني گفتار پايين از تاريخ. اما در حقيقت مقصود، بسترهايي مادي‌ است که در صدر مشروطه با دخالت‌هاي خود به بحران حاکميت دامن زد و و اين بحران را در آستانه انقلاب به اوج خود رساند و زمينه تغيير حکمراني را به حاکميت مردم فراهم کرد. اگر بخواهيم مشخصا به اين عوامل اشاره کنيم بايد از زمينه‌هاي «اقتصادي» و «اجتماعي» انقلاب مشروطه، وضعيت بهداشت، درمان، آموزش و امکان تحقق جامعه رفاه در ظرف همان زمان بحث کرد. از ‌اين‌رو، تاريخ‌نگاري اجتماعي با دست‌گذاشتن بر خاستگاه مادي‌ انقلاب مشروطه، به‌دنبال تبیين ساختار اقتصادي- اجتماعي ايران در قرن نوزدهم و صدر مشروطه است؛ امري که تاريخ‌نگاري نخبه‌محور همچنان از بحث درباره آن ناتوان است. به‌عنوان نمونه، باوجود آنکه روشن است در صدر مشروطه ساختار اقتصادي ايران ماقبل سرمايه‌داري بوده اما همچنان مشخص نيست دست‌کم ساختار اقتصادي ما فئودالي بوده يا نه؟ يا سهم تحولات عصر ناصري در بروز اين انقلاب چيست؟ يا نسبت نيازها و شعارهايي که در تهران مطرح مي‌شد با انگيزه‌هاي انقلابيون در جنوب يا آذربايجان يا حتي فاتحان تهران چگونه بود و چه نسبتي با وضعيت مادي و خاستگاه ايلاتي يا شهري آنان داشت؟ يا اينکه نسبت ميان بيماري‌ها و امراضي که در قرن نوزدهم فراگير بود با فرآيند تجدد چه بود و بحران‌هايي که اين نسبت براي آن دوره تراشيد چه نقشي در انگيزه انقلاب براي تجدد داشت؟ گسترش شهرنشيني و بازسازي عرصه همگاني در صدر مشروطه چه سهمي در ظهور انقلاب و پيوستن فرودستان و حاشيه‌نشينان به آرمان‌هاي مترقي مشروطه‌خواهان داشت؟ يا حتي فراتر، آيا مشروطه‌خواهاني که خواستار برقراري عدالتخانه بودند توانستند «قانون» و «عدالت» را با شرايط مادي عصر خود پيوند دهند يا نه؟ عوامل و پرسش‌هايي که نه‌تنها زمينه‌هاي امکان تجدد را بررسي مي‌کند بلکه يک گام به پيش، از امکان دعواي سنت و تجدد در صدر مشروطه و همچنين از سازگاري و همسويي شعارها و نيازهاي مشروطه‌خواهان و انقلابيون با بسترهاي عصر خود مي‌گويد. از اين‌رو، تاريخ‌نگاري اجتماعي مي‌تواند امکان مواجهه سوژه تاريخي قرن نوزدهمي را با شخصي (انقلاب مشروطه) که از سر تصادف اما براي ضرورت آن دوره فرارسيده بود فراهم کند. شخصي که باوجود تمام بيماري‌ها و رشدنيافتگي‌هايش، در حال پرسه‌زني و سرک‌کشي در تاريخي است که در آنات استثنايي تاريخ معاصر ما خود را با «منطق حقيقي تکرار» معرفي مي‌کند. از نخستين سال‌هاي حضور تجدد در ايران، اين شخص، شبح‌‌وار در تاريخ معاصر ما سرک مي‌کشد و عملا تاريخي چندوجهي را در ايران معاصر به بار آورده است. از اين‌رو، بازگويي روايت‌هاي مختلف از انقلاب مشروطه با گذشت بيش از يک قرن از لحظه ظهور و حضورش، تاريخي چندتکه را نمايان مي‌کند: تاريخي که در ادوار مختلف با گفتارهاي مسلط هر دوره، مشروطه و سوژه‌هاي انقلاب را متفاوت خوانده است. بنابراين تاريخ‌نگاري اجتماعي، معطوف به بازخواني بسترهاي مادي است، امکان پيگيري ردپاي انقلاب ۱۹۰۶ را ممکن مي‌کند و بر کارکرد تصوير آن واقعه پس از 108سال تاکيد دارد: يعني همانا «لحظه نماياندن»؛ نماياندن لحظه‌اي که خواستِ ‌گذار را به ضرورت انقلاب گره زد.
در پرونده‌اي که به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطه گرد آورده‌ايم، افزون بر بازتاب‌دادن برخي قرائت‌هاي جديد از تاريخ‌نگاري مشروطه، در پي ايجاد فرصتي نو براي بازنگري در شيوه نگارش و خوانش تاريخ مشروطه نيز بوديم. از اين‌رو، براي فهم و نماياندن انقلاب مشروطه، اين «شخص» را در روايت‌ها و تحليل‌هاي برجا مانده از تاريخ‌نگاري رسمي و غيررسمي، در بسترهاي مادي‌اش دنبال کرديم. چرا که به نظر مي‌رسد مشکل اصلي ما در «تاريخ‌نگاري انقلاب مشروطه»، بازگويي انديشه ترقيخواه، توسعه عقل و علم و فن کارشناسي در اين عصر نيست، بلکه مساله اصلي، دقيقا، «فقدان تفکر تاريخي» است؛ فقداني که در زمانبندي‌هاي متداول از تاريخ مشروطه زمينه‌هايي که آشفتگي‌ها، پيامدها و دستاوردهاي سيلاب زنده انقلاب 1906 را تجربه کرده، پس مي‌زند. بنابراين، مقصود اين پرونده، نه آسيب‌شناسي اين انقلاب و نه حمله به پيامد‌هايش و نه حتي تبرئه‌کردن آن از شکست است، بلکه، صرفا، بازخواني شعارها و نيازهايش در واسطه‌اي ميان ريشه‌هاي انقلاب مشروطه، بسترهاي مادي و نتايج آن است. به عبارت ديگر، بازخواني تاريخي از پايين براي نماياندن «لحظه» انقلاب مشروطه.
1- بياييد براي شروع، هر واقعه تاريخي را به‌مثابه «يک شخص» تصور کنيم که گويي در دسترس ماست و سوژه‌هاي تاريخي را همراه خود به اين‌سو و آن‌سو مي‌کشد. مسلما او شخصي معمولي يا نمونه يا حتي شخصي «ممکن» نيست. بلکه در اين تصوير شاهد جنبه‌هايي از اين شخص خواهيم بود که حضورش را به‌دور از نگاه ايده‌آليستي، به سوژه‌هاي ماترياليستي يک تاريخ با تمام نيازها و شعارهايشان گره مي‌زند؛ اگرچه شايد اين پيوند به نحوي مبالغه‌آميز صورت گيرد اما آنچه براي ما مهم است کارکرد اين تصوير يعني همانا «نماياندن» است: صحنه‌اي که ساحت تاريخ را مجسم خواهد کرد يا دست‌کم به اين تجسم ياري خواهد رساند. پس «شخص» ما همراه با سوژه خود در جهانش تردد مي‌کند و تاريخ را به خود و امروز نمايان مي‌سازد. هرچند مواجهه ما به‌عنوان سوژه‌هاي ماترياليستي تاريخ با وقايع و رخدادهايش همواره با قرائتي رو‌به‌پس (retroactive) همراه است. در واقع، وقايع تاريخي پس از آنکه اتفاق افتادند مجال تحليل مي‌يابند. از اين‌رو، گفتارهاي مسلط هر دوره در خوانش‌هاي متاخر، وضعيت سوژه‌هاي تاريخ و حضورشان در زمانبندي‌هاي متداول را چندوجهي نشان مي‌دهند. پس بايد بر همين اساس خوانش رخدادهاي تاريخي را پيش برد.
2- «آدميان، خود، تاريخشان را مي‌سازند اما نه آنگونه که مي‌خواهند يا در شرايطي که انتخاب کرده‌اند»، اگر با اين عبارت مارکس، هم‌نظر باشيد، «شخص» فرضيه ما حرکت خود را در ادوار تاريخ آغاز مي‌کند و شکوه، فريبندگي، زوال، کاستي‌ها، بخت و خطرات اين جهان را کشف کرده و براي بقاي سوژه‌هايش چوب لاي چرخ جهان مي‌گذارد. اما اين شخص به شکل کج‌دارومريزي در تصويري که بازنمايي مي‌کند مدام شعارها و نيازهاي خود را تکرار مي‌کند. او مصرانه نشان مي‌دهد تغيير جهان همزمان است با لحظه حضور او.
از اين‌رو، طبق قرارمان، شخص فرضي ما، انقلابي خواهد بود با تمام شعارها و نيازهاي يک انقلاب که در بطن تاريخش رابطه ميان رخداد‌هايش را با زنده‌کردن اميدهاي ازدست‌رفته پي گرفته است: «انقلاب مشروطه»؛ انقلابي که با گذشت بيش از يک‌قرن براي سوژه‌هاي تاريخي‌اش آنقدر معاصر است که هويت اجتماعي را نه امري ذاتي بلکه به‌درستي امري سياسي- تاريخي عنوان مي‌کند و با گشت‌و‌گذار در تاريخ ايران و وضعيت وابسته‌اش، جهان خود را براي سوژه‌هاي شکل‌نيافته‌‌اش نمايان مي‌کند. اين شخص در دعواي ميان سنت و مدرنيته متولد شد اما هرآنچه تا به امروز در تاريخ‌نگاري و تحليل رفتار اين شخص ثبت شده، اغلب سياسي بوده و از بازخواني بسترهاي مادي و تاريخ اجتماعي آن پرهيز شده است. از يک‌سو، گفتارهاي مسلط در هر دوره مانع از انتشار بخشي از اسناد و منابع شده‌اند و هرچه به دوره‌هاي متاخرتر نزديک شده‌ايم امکان نماياندن لحظه انقلاب مشروطه را دشوارتر کرده‌اند. از سوي ديگر، اين تصوير روند تاريخ‌نگاري مشروطه را غالبا درگير نگاه ايده‌آليستي کرده است؛ نگاهي مبتني بر عقل ابزاري، نخبه‌محوري و برخاسته از «گفتار از بالا».
از اين‌رو، تصوير اين شخص هرچه جلوتر آمد پيچيده‌تر، مبهم‌تر و حتي گاه متنوع و متکي بر قرائت «خير» و «شر» از انقلاب مشروطه شد. حتي تصوير اين شخص، بيشتر از بالا، نمايان شد و به‌اجبار، تناقضي رفع‌ناشدني را به جان خريد؛ چرا که براي دستيابي به گفتار «پايين از تاريخ» و تاريخ اجتماعي مشروطه بايد به بسترهاي مادي آن پرداخت و براي اين مهم ناچاريم تاريخ مشروطه را از بالا بخوانيم. شايد در نگاه اول اينطور به نظر رسد که تاريخ مشروطه بسان تاريخي که به سياست گره مي‌خورد و با تغيير راديکال همراه است، مي‌تواند با چشم‌پوشي از تاريخ اجتماعي، اين واقعه را روايت کند. اما در اين مسير، مانعي منجر به کورشدن خاستگاه انقلاب مشروطه مي‌شود؛ چرا که انقلاب مشروطه سعي در پهلوزدن به تجدد داشت و تجدد ايراني لايه‌هاي تاريخي چندگانه‌اي داشته که هر لايه سلاحي بود و هست براي پاسخگويي به تاريخ اجتماعي آن. از‌ اين‌رو، براي تحليل رفتار اين شخص در تقابل با تاريخ مرسوم و نخبه‌محور بايد بر تاريخ‌نگاري اجتماعي مشروطه پاي فشرد. شايد در نگاه اول بتوان خاستگاه اين شخص را به دالي پيچيده و مبهم محدود کرد؛ يعني گفتار پايين از تاريخ. اما در حقيقت مقصود، بسترهايي مادي‌ است که در صدر مشروطه با دخالت‌هاي خود به بحران حاکميت دامن زد و و اين بحران را در آستانه انقلاب به اوج خود رساند و زمينه تغيير حکمراني را به حاکميت مردم فراهم کرد. اگر بخواهيم مشخصا به اين عوامل اشاره کنيم بايد از زمينه‌هاي «اقتصادي» و «اجتماعي» انقلاب مشروطه، وضعيت بهداشت، درمان، آموزش و امکان تحقق جامعه رفاه در ظرف همان زمان بحث کرد. از ‌اين‌رو، تاريخ‌نگاري اجتماعي با دست‌گذاشتن بر خاستگاه مادي‌ انقلاب مشروطه، به‌دنبال تبیين ساختار اقتصادي- اجتماعي ايران در قرن نوزدهم و صدر مشروطه است؛ امري که تاريخ‌نگاري نخبه‌محور همچنان از بحث درباره آن ناتوان است. به‌عنوان نمونه، باوجود آنکه روشن است در صدر مشروطه ساختار اقتصادي ايران ماقبل سرمايه‌داري بوده اما همچنان مشخص نيست دست‌کم ساختار اقتصادي ما فئودالي بوده يا نه؟ يا سهم تحولات عصر ناصري در بروز اين انقلاب چيست؟ يا نسبت نيازها و شعارهايي که در تهران مطرح مي‌شد با انگيزه‌هاي انقلابيون در جنوب يا آذربايجان يا حتي فاتحان تهران چگونه بود و چه نسبتي با وضعيت مادي و خاستگاه ايلاتي يا شهري آنان داشت؟ يا اينکه نسبت ميان بيماري‌ها و امراضي که در قرن نوزدهم فراگير بود با فرآيند تجدد چه بود و بحران‌هايي که اين نسبت براي آن دوره تراشيد چه نقشي در انگيزه انقلاب براي تجدد داشت؟ گسترش شهرنشيني و بازسازي عرصه همگاني در صدر مشروطه چه سهمي در ظهور انقلاب و پيوستن فرودستان و حاشيه‌نشينان به آرمان‌هاي مترقي مشروطه‌خواهان داشت؟ يا حتي فراتر، آيا مشروطه‌خواهاني که خواستار برقراري عدالتخانه بودند توانستند «قانون» و «عدالت» را با شرايط مادي عصر خود پيوند دهند يا نه؟ عوامل و پرسش‌هايي که نه‌تنها زمينه‌هاي امکان تجدد را بررسي مي‌کند بلکه يک گام به پيش، از امکان دعواي سنت و تجدد در صدر مشروطه و همچنين از سازگاري و همسويي شعارها و نيازهاي مشروطه‌خواهان و انقلابيون با بسترهاي عصر خود مي‌گويد. از اين‌رو، تاريخ‌نگاري اجتماعي مي‌تواند امکان مواجهه سوژه تاريخي قرن نوزدهمي را با شخصي (انقلاب مشروطه) که از سر تصادف اما براي ضرورت آن دوره فرارسيده بود فراهم کند. شخصي که باوجود تمام بيماري‌ها و رشدنيافتگي‌هايش، در حال پرسه‌زني و سرک‌کشي در تاريخي است که در آنات استثنايي تاريخ معاصر ما خود را با «منطق حقيقي تکرار» معرفي مي‌کند. از نخستين سال‌هاي حضور تجدد در ايران، اين شخص، شبح‌‌وار در تاريخ معاصر ما سرک مي‌کشد و عملا تاريخي چندوجهي را در ايران معاصر به بار آورده است. از اين‌رو، بازگويي روايت‌هاي مختلف از انقلاب مشروطه با گذشت بيش از يک قرن از لحظه ظهور و حضورش، تاريخي چندتکه را نمايان مي‌کند: تاريخي که در ادوار مختلف با گفتارهاي مسلط هر دوره، مشروطه و سوژه‌هاي انقلاب را متفاوت خوانده است. بنابراين تاريخ‌نگاري اجتماعي، معطوف به بازخواني بسترهاي مادي است، امکان پيگيري ردپاي انقلاب ۱۹۰۶ را ممکن مي‌کند و بر کارکرد تصوير آن واقعه پس از 108سال تاکيد دارد: يعني همانا «لحظه نماياندن»؛ نماياندن لحظه‌اي که خواستِ ‌گذار را به ضرورت انقلاب گره زد.
در پرونده‌اي که به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطه گرد آورده‌ايم، افزون بر بازتاب‌دادن برخي قرائت‌هاي جديد از تاريخ‌نگاري مشروطه، در پي ايجاد فرصتي نو براي بازنگري در شيوه نگارش و خوانش تاريخ مشروطه نيز بوديم. از اين‌رو، براي فهم و نماياندن انقلاب مشروطه، اين «شخص» را در روايت‌ها و تحليل‌هاي برجا مانده از تاريخ‌نگاري رسمي و غيررسمي، در بسترهاي مادي‌اش دنبال کرديم. چرا که به نظر مي‌رسد مشکل اصلي ما در «تاريخ‌نگاري انقلاب مشروطه»، بازگويي انديشه ترقيخواه، توسعه عقل و علم و فن کارشناسي در اين عصر نيست، بلکه مساله اصلي، دقيقا، «فقدان تفکر تاريخي» است؛ فقداني که در زمانبندي‌هاي متداول از تاريخ مشروطه زمينه‌هايي که آشفتگي‌ها، پيامدها و دستاوردهاي سيلاب زنده انقلاب 1906 را تجربه کرده، پس مي‌زند. بنابراين، مقصود اين پرونده، نه آسيب‌شناسي اين انقلاب و نه حمله به پيامد‌هايش و نه حتي تبرئه‌کردن آن از شکست است، بلکه، صرفا، بازخواني شعارها و نيازهايش در واسطه‌اي ميان ريشه‌هاي انقلاب مشروطه، بسترهاي مادي و نتايج آن است. به عبارت ديگر، بازخواني تاريخي از پايين براي نماياندن «لحظه» انقلاب مشروطه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.