واقعه اعدام محمد ولی خان اسدی پس از اتفاقات مسجد گوهرشاد
طاها وحیدی پور . گرداوری و تطبیق
محمدولي خان اسدي مفتخر به القاب مصباح ديوان مصباحالسلطنه و نهايتاً مصباحالتوليه در سال1257ش متولد و در 29 آذر 1314 به جرم همکاري و مساعدت با مسببان و به وجودآورندگان واقعه مسجد گوهرشاد در صحن مطهر حضرت رضا (ع) در شهر مشهد اعدام شد. او که در زمان مرگ حدود 57 سال سن داشت از سال 1305ش تا واپسين روزهاي آذر 1314 مقام نيابت توليت آستان قدس رضوي در مشهد را از سوي رضاشاه برعهده داشت.
محمدولي خان اسدي تا واپسين زمان تصدي اين سمت تقريباً هميشه قدرتمندترين مقام استان خراسان محسوب ميشد و عموماً استانداران و رؤساي وقت قشون و ساير مقامات ريز و درشت محلي بالاخص به خاطر جايگاه رفيع او نزد رضاشاه اعتبار ويژهاي براي او قایل بودند. فقط از اوايل سال 1314ش و همزمان با آغاز استانداري فتحالله پاکروان در خراسان بود که اين نظم برهم خورد و برخلاف استانداران سابق پاکروان نسبت به اسدي عنايتي نداشت و در همان حال اسدي هم اعتباري براي استاندار قایل نبود و کماکان خود را شخص اول خراسان ميدانست که در نزد شاه هم قرب و منزلتي شايان توجه دارد.
بدين ترتيب از ماه ها قبل از واقعه مسجد گوهرشاد ميان مقامات محلي خراسان نقاري پديد آمده و هر يک از طرفين براي بي اعتبار ساختن ديگري تلاش هايي را آغاز کرده بودند. در اين ميان به ويژه پاکروان توانسته بود با همراهي برخي مقامات سياسي ـ نظامي استان به تدريج مشکلاتي براي نايبالتوليه قدرتمند آستان قدس رضوي فراهم آورد و احتمالاً توانسته بود در روندي تدريجي، ولي مداوم ذهن رضاشاه را نسبت به اسدي مشوب ساخته او را از چشم رضاشاه بيندازد. بدين ترتيب و به رغم اينکه تمام شواهد و قراين و اسناد و مدارک موجود حاکي از آن است که در واقعه مسجد گوهرشاد اسدي از هيچ تلاشي براي پايان دادن به حادثه فروگذار نکرده است، با اين احوال به ويژه با دسايس استاندار و برخي مقامات سياسي و نظامي استان چنين به رضاشاه وانمود شد که اسدي به طور پيدا و پنهان از شورشيان حمايت کرده و حتي موجبات فرار رهبر مخالفان «شيخ محمدتقي گنابادي» معروف به «بهلول» را از مشهد تا مرز افغانستان فراهم آورده است. لازم به ذکر است که به دنبال اعلام تغيير لباس اجباري مردان و کشف حجاب زنان از سوي حکومت مرکزي که با تصويب برخي قوانين جديد درباره سن ازدواج دختران و پسران هم مقارن بود مخالفت هايي در گوشه و کنار کشور شکل گرفت که مهمترين آن در مشهد اتفاق افتاد.
در 17 تير ماه 1314 شيخ بهلول که پس از تحت تعقيب قرار گرفتن در برخِي شهرهاي جنوبي خراسان وارد مشهد شده بود در حرم مطهر حضرت رضا (ع) پناه گرفت و زماني که مأموران شهرباني در صحن حرم به او تکليف ميکنند همراه آنان به شهرباني مشهد برود استنکاف کرده و به تدريج با گرد آمدن جمعيت سخناني از انتقاد از سياست هاي رضاشاه و حکومت درباره موضوع کشف حجاب و تغيير لباس مردان و نظاير آن بر زبان آورده مقدمات شورش فراهم ميشود، بهلول با ارایه چند سخنراني انتقادي در مسجد گوهرشاد، که با استقبال بسياري از حاضران روبه رو مي شود موجبات حمله گسترده نيروهاي نظامي مشهد به حرم مطهر حضرت رضا و مسجد گوهرشاد را فراهم مي آورد که طي آن بيش از 67 تن کشته و مجروح ميشوند، ولي شخص بهلول صحنه درگيري را ترک کرده موفق به فرار ميشود.
به دنبال اين واقعه استاندار با کمک برخي مقامات محلي محمدولي خان اسدي نايبالتوليه آستان قدس رضوي را متهم ميکند که در گسترش شورش و به ويژه فرار نهايي شيخ بهلول از کشور به افغانستان دست داشته است. به رغم اينکه هيچ گونه سند و مدرک معتبري دال بر اين ادعا وجود نداشت و شيخ بهلول هم بعدها در خاطراتش صراحتاً موضوع کمک احتمالي اسدي به خود را رد ميکند، اما از آنجايي که احتمالاً رأي رضاشاه هم بر لزوم محکوميت و برانداختن نهايي اسدي قرار گرفته بود، با پرونده سازي هاي مقامات محلي نهايتا دادگاه نظامي در روز 28 آذر 1314 اسدي را مجرم اعلام کرده محکوم به مرگ کرد و اين حکم در ساعت 30/6 روز 29 آذر 1314 اجرا شد.
چرا سه راه اسدي؟
انتهاي خيابان شهيد منتظري به يک سه راهي منتهي مي شود که هنوز هم بعد از گذشت سال ها هيچ واژه اي جايگزين نام آن نشده است. يکي از کسبه بيرجندي که 40 سال دارد و در اين منطقه به کسب و کار مشغول است درباره وجه تسميه سه راه اسدي مي گويد: قبل از انقلاب خياباني از ميدان طالقاني(فلکه خوسف) به سمت مسجد آيتي که در حال حاضر در خيابان شهيد مطهري قرار دارد، احداث شد. «نارمنجي» ادامه مي دهد: زماني که ساخت اين خيابان شروع شد، شهردار آن منطقه آقاي اسدي بود و زمين هاي آن محدوده نيز به وي تعلق داشت و چون در آن زمان خيابان ها را به نام افراد مشهور يا صاحب منصب نام گذاري مي کردند اين خيابان نيز به اين نام معروف شد.
محمد ولی خان اسدی
درباره محمد ولی خان اسدی و سرانجام پر جفایش مطلب زیاد خوانده و شنیده ایم. جدای از ارتباط خویشاوندی اسدی با محمد علی فروغی و رابطه مستقیم با شخص رضا شاه اینکه نقش اسدی در واقعه مسجد گوهر شاد مشهد چگونه برداشت شود نسبت مستقیمی با شناخت کلی ما از او خواهد داشت. متاسفانه عده معدودی مغرضانه و گاه سهوا بدون مطالعه و بررسی به راحتی نسبت به متهم کردن و تخطئه رجال تاریخ سیاسی ایران در دو دوره قاجار و پهلوی اقدام می کنند که کاری ناشایست است. به همین خاطر در اینجا شرح حال مختصری از اسدی را می آوریم که از منابع گوناگون و مورد وثوق برداشت شده است که با شرح حال منقول او اتفاقا مغایرتی ندارد.
محمد ولی خان اسدی فرزند میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی) متولد ۱۲۵۷ ه.ش در بیرجند است. وی از تحصیل کرده های مدرسه معصومیه بیرجند می باشد. در سال ۱۳۲۲ ه.ق همزمان با فوت محمد اسماعیل خان و اعطای لقب وی به برادرش محمد ابراهیم خان اسدی به سمت مدیر دیوان حکومتی مستوفی ولایت قاینات منصوب و به "مصباح دیوان" ملقب شد. محمد ابراهیم خان شوکت الملک اسدی را به پیشکاری و اداره املاک خود منصوب کرد و در دوره چهارم مجلس شورای ملی وی را به تهران فرستاد. اسدی در تهران به "مصباح السلطنه" ملقب و به همراه تیمورتاش به فعالیت در برابر سلسله قاجاریه پرداخت. در سال ۱۳۰۵ ه.ش از طرف رضا شاه به سمت نیابت تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد و قریب ۹ سال و بیشتر در این سمت باقی ماند. مدتی قبل از حوادث گوهرشاد در سال ۱۳۱۴ ه.ش فتح الله پاکروان به سمت استانداری خراسان منصوب شد. با این انتصاب اوضاع حالت شدیدتری به خود گرفت. زیرا عادت پاکروان بر خشونت و اعمال فشار بود و زمانی که از تهران دستور تغییر و تبدیل کلاه جلو لبه دار پهلوی به کلاه تمام لبه دار شاپو به او (پاک روان) ابلاغ می شود وی بدون درنگ و تامل دستور مرکز را به شهربانی و سایر مقامات اعلام می کند. اجرای این حکم در مشهد با مخالفت مردم مواجه شد و عملا متدینین و مقدسین به جنب و جوش افتاده و علنا به این مساله معترض شدند. در آن روزگار مرحوم حاج آقا حسین قمی مجتهد که مرجع تقلید وقت مشهد بود برای حفظ امنیت و جلوگیری از بروز حادثه و آشوب با بیان نصایح معترضین را دعوت به آرامش می کرد و به همین مناسبت محمد ولی خان اسدی نایب التولیه آستان قدس رضوی و فتح الله پاکروان استاندار را در دارالضیافه حرم رضوی ملاقات می کند. بنا بر شواهدی که بعد ها به دست آمده پاکروان برای حفظ تقرب و عزت خود به دربار همان شب تلگراف رمز و مستقیم به رضا شاه مخابره می کند که: "... در اجرای امر مبارک ملوکانه به تغییر کلاه کوتاهی نشده مستدعیست امر مبارک شرف صدور یابد که کارکنان آستانه هم لااقل همراهی و مساعدت کند و به عذر نرسیدن دستور و امر از مرکز اجرای امر مبارک را به تاخیر نیاندازد..." تا آن زمان پست استانداری خراسان و نیابت تولیت در اختیار دو نفر بود که برای هر یک فردی را از تهران معرفی و اعزام می کردند. انتصاب نایب التولیه از سوی شاه و تعیین استاندار از سوی وزارت کشورصورت می گرفت که به واسطه حضور قدرت در هر دو دستگاه معمولا میان استاندار و نائب التولیه در نهان شکرآب بوده و تداخل قدرت پیش می آمد که منجر به اقدامات خصمانه پنهانی می شد که متهم کردن مرحوم اسدی در جریان واقعه مسجد گوهرشاد از نمونه های بارز آن است که با دخالت و توطئه مستقیم استاندار عملی شد.
همان طور که گفته شد اعتراض علنی مردم و مقاومت عمومی در برابر دستور تغییر کلاه کم کم بالا گرفت تا جایی که به همین منظور تجمعی در صحن مسجد گوهر شاد صورت می گیرد.در این تجمع شیخ محمد تقی گنابادی معروف به بهلول نطق آتشینی ایراد می کند که با اقبال مردم مواجه می شود.در همین اثنا بعد از بستن درب رواق دارالسیاده و سایر درب های حرم، نظامیان حاضر در حرم اقدام به تیراندازی و رگبار مسلسل به حاضرین می کنند که باعث تلفات و جراحت های زیادی می شود...
خلاصه موضوع :
محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباحالسلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضا شاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد(1314) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسان حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمد علی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.
اسدی قربانی توطئه کثیف
بعد از این حادثه سرانجام با دسیسه چینی های پس پرده محمد ولی خان اسدی متهم و مسبب شورش عمومی قلمداد می شود و در شب چهارم اذرماه ۱۳۱۴ ه.ش اسدی را از دارالتولیه بازداشت و به زندان شهربانی منتقل می کنند. وی پس از محاکمه و پرونده سازی به اعدام محکوم می شود. اسدی در سحرگاه روز سه شنبه ۲۹ آذر ۱۳۱۴ تیرباران می شود. جسد اسدی ابتدا به عنوان یک خائن در قبرستان پایین خیابان دفن شد ولی پس از حکم برائت وی بقایای جسد وی در صحن عتیق حرم رضوی به خاک سپرده شد.
تحصیلات اولیه
محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علیاکبر از خرده مالکان بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامهنگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسماعیل خان(شوکتالملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر کرده بود، درس خواند
در خدمت شوکت الملک دوم
در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسماعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکتالملک و حکومت سیستان و قائنات به محمد ابراهیم خان، پسرش، تفویض شد. شوکتالملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایبالحکومه قاینات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکتالملک شد. امیر شوکتالملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباحالسلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمد شاه گرفت
نماینده مجلس شورای ملی
با نظر امیر شوکتالملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانهای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد.
تولیّت آستان قدس
پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نایینی شد. در ارجاع این سمت تیمور تاش و تدین سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه میدانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظام نامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریض خانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین میشد. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستانهای شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.
خشم رضا شاه
گویا قرار بود علی اکبرخان فرزند دوم اسدی با اشرف دختر رضاشاه ازدواج کند اما اسدی دختر فروغی که در آن زمان رییسالوزرا بود، را برای پسرش (علینقی اسدی) خواستگاری کرد. این موضوع و اختلافاتی در ارتباط با تملیک دهات اطراف مشهد باعث شد اسدی طرف غضب رضاشاه واقع شود.
موضوع تعویض کلاه
پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپایی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دست جمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد
واقعه گوهرشاد - دستگیری و اعدام
روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع میکردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. معالوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رییس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.
اعاده حیثیت
پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمد رضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.
اقدامات و فعالیت های اسدی
وی در مدت ده سال نیابت استان قدس رضوی اقدامات ارزنده ای را در مشهد ارایه نمود.احداث کوهسنگی مشهد و آوردن آب گناباد به آن- احداث خیابان کوهسنگی که به خیابان اسدی معروف است - احداث بیمارستان امام رضا(ع)-احداث نخستن دبیرستان ها ( فردوسی و شاه رضا) در مشهد -احداث فلکه ای بر گرد آستان قدس و خیابان تهران و طبرسی و دیگر خیابان های شهر مشهد و همچنین دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس که شرح خدمات وی را مستلزم کتابی دیگر است گوشه ای از فعالیت های مرحوم اسدی در مشهد می باشد.
محمدولي خان اسدي تا واپسين زمان تصدي اين سمت تقريباً هميشه قدرتمندترين مقام استان خراسان محسوب ميشد و عموماً استانداران و رؤساي وقت قشون و ساير مقامات ريز و درشت محلي بالاخص به خاطر جايگاه رفيع او نزد رضاشاه اعتبار ويژهاي براي او قایل بودند. فقط از اوايل سال 1314ش و همزمان با آغاز استانداري فتحالله پاکروان در خراسان بود که اين نظم برهم خورد و برخلاف استانداران سابق پاکروان نسبت به اسدي عنايتي نداشت و در همان حال اسدي هم اعتباري براي استاندار قایل نبود و کماکان خود را شخص اول خراسان ميدانست که در نزد شاه هم قرب و منزلتي شايان توجه دارد.
بدين ترتيب از ماه ها قبل از واقعه مسجد گوهرشاد ميان مقامات محلي خراسان نقاري پديد آمده و هر يک از طرفين براي بي اعتبار ساختن ديگري تلاش هايي را آغاز کرده بودند. در اين ميان به ويژه پاکروان توانسته بود با همراهي برخي مقامات سياسي ـ نظامي استان به تدريج مشکلاتي براي نايبالتوليه قدرتمند آستان قدس رضوي فراهم آورد و احتمالاً توانسته بود در روندي تدريجي، ولي مداوم ذهن رضاشاه را نسبت به اسدي مشوب ساخته او را از چشم رضاشاه بيندازد. بدين ترتيب و به رغم اينکه تمام شواهد و قراين و اسناد و مدارک موجود حاکي از آن است که در واقعه مسجد گوهرشاد اسدي از هيچ تلاشي براي پايان دادن به حادثه فروگذار نکرده است، با اين احوال به ويژه با دسايس استاندار و برخي مقامات سياسي و نظامي استان چنين به رضاشاه وانمود شد که اسدي به طور پيدا و پنهان از شورشيان حمايت کرده و حتي موجبات فرار رهبر مخالفان «شيخ محمدتقي گنابادي» معروف به «بهلول» را از مشهد تا مرز افغانستان فراهم آورده است. لازم به ذکر است که به دنبال اعلام تغيير لباس اجباري مردان و کشف حجاب زنان از سوي حکومت مرکزي که با تصويب برخي قوانين جديد درباره سن ازدواج دختران و پسران هم مقارن بود مخالفت هايي در گوشه و کنار کشور شکل گرفت که مهمترين آن در مشهد اتفاق افتاد.
در 17 تير ماه 1314 شيخ بهلول که پس از تحت تعقيب قرار گرفتن در برخِي شهرهاي جنوبي خراسان وارد مشهد شده بود در حرم مطهر حضرت رضا (ع) پناه گرفت و زماني که مأموران شهرباني در صحن حرم به او تکليف ميکنند همراه آنان به شهرباني مشهد برود استنکاف کرده و به تدريج با گرد آمدن جمعيت سخناني از انتقاد از سياست هاي رضاشاه و حکومت درباره موضوع کشف حجاب و تغيير لباس مردان و نظاير آن بر زبان آورده مقدمات شورش فراهم ميشود، بهلول با ارایه چند سخنراني انتقادي در مسجد گوهرشاد، که با استقبال بسياري از حاضران روبه رو مي شود موجبات حمله گسترده نيروهاي نظامي مشهد به حرم مطهر حضرت رضا و مسجد گوهرشاد را فراهم مي آورد که طي آن بيش از 67 تن کشته و مجروح ميشوند، ولي شخص بهلول صحنه درگيري را ترک کرده موفق به فرار ميشود.
به دنبال اين واقعه استاندار با کمک برخي مقامات محلي محمدولي خان اسدي نايبالتوليه آستان قدس رضوي را متهم ميکند که در گسترش شورش و به ويژه فرار نهايي شيخ بهلول از کشور به افغانستان دست داشته است. به رغم اينکه هيچ گونه سند و مدرک معتبري دال بر اين ادعا وجود نداشت و شيخ بهلول هم بعدها در خاطراتش صراحتاً موضوع کمک احتمالي اسدي به خود را رد ميکند، اما از آنجايي که احتمالاً رأي رضاشاه هم بر لزوم محکوميت و برانداختن نهايي اسدي قرار گرفته بود، با پرونده سازي هاي مقامات محلي نهايتا دادگاه نظامي در روز 28 آذر 1314 اسدي را مجرم اعلام کرده محکوم به مرگ کرد و اين حکم در ساعت 30/6 روز 29 آذر 1314 اجرا شد.
چرا سه راه اسدي؟
انتهاي خيابان شهيد منتظري به يک سه راهي منتهي مي شود که هنوز هم بعد از گذشت سال ها هيچ واژه اي جايگزين نام آن نشده است. يکي از کسبه بيرجندي که 40 سال دارد و در اين منطقه به کسب و کار مشغول است درباره وجه تسميه سه راه اسدي مي گويد: قبل از انقلاب خياباني از ميدان طالقاني(فلکه خوسف) به سمت مسجد آيتي که در حال حاضر در خيابان شهيد مطهري قرار دارد، احداث شد. «نارمنجي» ادامه مي دهد: زماني که ساخت اين خيابان شروع شد، شهردار آن منطقه آقاي اسدي بود و زمين هاي آن محدوده نيز به وي تعلق داشت و چون در آن زمان خيابان ها را به نام افراد مشهور يا صاحب منصب نام گذاري مي کردند اين خيابان نيز به اين نام معروف شد.
محمد ولی خان اسدی
درباره محمد ولی خان اسدی و سرانجام پر جفایش مطلب زیاد خوانده و شنیده ایم. جدای از ارتباط خویشاوندی اسدی با محمد علی فروغی و رابطه مستقیم با شخص رضا شاه اینکه نقش اسدی در واقعه مسجد گوهر شاد مشهد چگونه برداشت شود نسبت مستقیمی با شناخت کلی ما از او خواهد داشت. متاسفانه عده معدودی مغرضانه و گاه سهوا بدون مطالعه و بررسی به راحتی نسبت به متهم کردن و تخطئه رجال تاریخ سیاسی ایران در دو دوره قاجار و پهلوی اقدام می کنند که کاری ناشایست است. به همین خاطر در اینجا شرح حال مختصری از اسدی را می آوریم که از منابع گوناگون و مورد وثوق برداشت شده است که با شرح حال منقول او اتفاقا مغایرتی ندارد.
محمد ولی خان اسدی فرزند میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی) متولد ۱۲۵۷ ه.ش در بیرجند است. وی از تحصیل کرده های مدرسه معصومیه بیرجند می باشد. در سال ۱۳۲۲ ه.ق همزمان با فوت محمد اسماعیل خان و اعطای لقب وی به برادرش محمد ابراهیم خان اسدی به سمت مدیر دیوان حکومتی مستوفی ولایت قاینات منصوب و به "مصباح دیوان" ملقب شد. محمد ابراهیم خان شوکت الملک اسدی را به پیشکاری و اداره املاک خود منصوب کرد و در دوره چهارم مجلس شورای ملی وی را به تهران فرستاد. اسدی در تهران به "مصباح السلطنه" ملقب و به همراه تیمورتاش به فعالیت در برابر سلسله قاجاریه پرداخت. در سال ۱۳۰۵ ه.ش از طرف رضا شاه به سمت نیابت تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد و قریب ۹ سال و بیشتر در این سمت باقی ماند. مدتی قبل از حوادث گوهرشاد در سال ۱۳۱۴ ه.ش فتح الله پاکروان به سمت استانداری خراسان منصوب شد. با این انتصاب اوضاع حالت شدیدتری به خود گرفت. زیرا عادت پاکروان بر خشونت و اعمال فشار بود و زمانی که از تهران دستور تغییر و تبدیل کلاه جلو لبه دار پهلوی به کلاه تمام لبه دار شاپو به او (پاک روان) ابلاغ می شود وی بدون درنگ و تامل دستور مرکز را به شهربانی و سایر مقامات اعلام می کند. اجرای این حکم در مشهد با مخالفت مردم مواجه شد و عملا متدینین و مقدسین به جنب و جوش افتاده و علنا به این مساله معترض شدند. در آن روزگار مرحوم حاج آقا حسین قمی مجتهد که مرجع تقلید وقت مشهد بود برای حفظ امنیت و جلوگیری از بروز حادثه و آشوب با بیان نصایح معترضین را دعوت به آرامش می کرد و به همین مناسبت محمد ولی خان اسدی نایب التولیه آستان قدس رضوی و فتح الله پاکروان استاندار را در دارالضیافه حرم رضوی ملاقات می کند. بنا بر شواهدی که بعد ها به دست آمده پاکروان برای حفظ تقرب و عزت خود به دربار همان شب تلگراف رمز و مستقیم به رضا شاه مخابره می کند که: "... در اجرای امر مبارک ملوکانه به تغییر کلاه کوتاهی نشده مستدعیست امر مبارک شرف صدور یابد که کارکنان آستانه هم لااقل همراهی و مساعدت کند و به عذر نرسیدن دستور و امر از مرکز اجرای امر مبارک را به تاخیر نیاندازد..." تا آن زمان پست استانداری خراسان و نیابت تولیت در اختیار دو نفر بود که برای هر یک فردی را از تهران معرفی و اعزام می کردند. انتصاب نایب التولیه از سوی شاه و تعیین استاندار از سوی وزارت کشورصورت می گرفت که به واسطه حضور قدرت در هر دو دستگاه معمولا میان استاندار و نائب التولیه در نهان شکرآب بوده و تداخل قدرت پیش می آمد که منجر به اقدامات خصمانه پنهانی می شد که متهم کردن مرحوم اسدی در جریان واقعه مسجد گوهرشاد از نمونه های بارز آن است که با دخالت و توطئه مستقیم استاندار عملی شد.
همان طور که گفته شد اعتراض علنی مردم و مقاومت عمومی در برابر دستور تغییر کلاه کم کم بالا گرفت تا جایی که به همین منظور تجمعی در صحن مسجد گوهر شاد صورت می گیرد.در این تجمع شیخ محمد تقی گنابادی معروف به بهلول نطق آتشینی ایراد می کند که با اقبال مردم مواجه می شود.در همین اثنا بعد از بستن درب رواق دارالسیاده و سایر درب های حرم، نظامیان حاضر در حرم اقدام به تیراندازی و رگبار مسلسل به حاضرین می کنند که باعث تلفات و جراحت های زیادی می شود...
خلاصه موضوع :
محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباحالسلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضا شاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد(1314) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسان حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمد علی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.
اسدی قربانی توطئه کثیف
بعد از این حادثه سرانجام با دسیسه چینی های پس پرده محمد ولی خان اسدی متهم و مسبب شورش عمومی قلمداد می شود و در شب چهارم اذرماه ۱۳۱۴ ه.ش اسدی را از دارالتولیه بازداشت و به زندان شهربانی منتقل می کنند. وی پس از محاکمه و پرونده سازی به اعدام محکوم می شود. اسدی در سحرگاه روز سه شنبه ۲۹ آذر ۱۳۱۴ تیرباران می شود. جسد اسدی ابتدا به عنوان یک خائن در قبرستان پایین خیابان دفن شد ولی پس از حکم برائت وی بقایای جسد وی در صحن عتیق حرم رضوی به خاک سپرده شد.
تحصیلات اولیه
محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علیاکبر از خرده مالکان بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامهنگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسماعیل خان(شوکتالملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر کرده بود، درس خواند
در خدمت شوکت الملک دوم
در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسماعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکتالملک و حکومت سیستان و قائنات به محمد ابراهیم خان، پسرش، تفویض شد. شوکتالملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایبالحکومه قاینات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکتالملک شد. امیر شوکتالملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباحالسلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمد شاه گرفت
نماینده مجلس شورای ملی
با نظر امیر شوکتالملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانهای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد.
تولیّت آستان قدس
پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نایینی شد. در ارجاع این سمت تیمور تاش و تدین سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه میدانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظام نامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریض خانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین میشد. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستانهای شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.
خشم رضا شاه
گویا قرار بود علی اکبرخان فرزند دوم اسدی با اشرف دختر رضاشاه ازدواج کند اما اسدی دختر فروغی که در آن زمان رییسالوزرا بود، را برای پسرش (علینقی اسدی) خواستگاری کرد. این موضوع و اختلافاتی در ارتباط با تملیک دهات اطراف مشهد باعث شد اسدی طرف غضب رضاشاه واقع شود.
موضوع تعویض کلاه
پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپایی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دست جمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد
واقعه گوهرشاد - دستگیری و اعدام
روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع میکردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. معالوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رییس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.
اعاده حیثیت
پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمد رضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.
اقدامات و فعالیت های اسدی
وی در مدت ده سال نیابت استان قدس رضوی اقدامات ارزنده ای را در مشهد ارایه نمود.احداث کوهسنگی مشهد و آوردن آب گناباد به آن- احداث خیابان کوهسنگی که به خیابان اسدی معروف است - احداث بیمارستان امام رضا(ع)-احداث نخستن دبیرستان ها ( فردوسی و شاه رضا) در مشهد -احداث فلکه ای بر گرد آستان قدس و خیابان تهران و طبرسی و دیگر خیابان های شهر مشهد و همچنین دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس که شرح خدمات وی را مستلزم کتابی دیگر است گوشه ای از فعالیت های مرحوم اسدی در مشهد می باشد.
محمدولي خان اسدي مفتخر به القاب مصباح ديوان مصباحالسلطنه و نهايتاً مصباحالتوليه در سال1257ش متولد و در 29 آذر 1314 به جرم همکاري و مساعدت با مسببان و به وجودآورندگان واقعه مسجد گوهرشاد در صحن مطهر حضرت رضا (ع) در شهر مشهد اعدام شد. او که در زمان مرگ حدود 57 سال سن داشت از سال 1305ش تا واپسين روزهاي آذر 1314 مقام نيابت توليت آستان قدس رضوي در مشهد را از سوي رضاشاه برعهده داشت.
محمدولي خان اسدي تا واپسين زمان تصدي اين سمت تقريباً هميشه قدرتمندترين مقام استان خراسان محسوب ميشد و عموماً استانداران و رؤساي وقت قشون و ساير مقامات ريز و درشت محلي بالاخص به خاطر جايگاه رفيع او نزد رضاشاه اعتبار ويژهاي براي او قایل بودند. فقط از اوايل سال 1314ش و همزمان با آغاز استانداري فتحالله پاکروان در خراسان بود که اين نظم برهم خورد و برخلاف استانداران سابق پاکروان نسبت به اسدي عنايتي نداشت و در همان حال اسدي هم اعتباري براي استاندار قایل نبود و کماکان خود را شخص اول خراسان ميدانست که در نزد شاه هم قرب و منزلتي شايان توجه دارد.
بدين ترتيب از ماه ها قبل از واقعه مسجد گوهرشاد ميان مقامات محلي خراسان نقاري پديد آمده و هر يک از طرفين براي بي اعتبار ساختن ديگري تلاش هايي را آغاز کرده بودند. در اين ميان به ويژه پاکروان توانسته بود با همراهي برخي مقامات سياسي ـ نظامي استان به تدريج مشکلاتي براي نايبالتوليه قدرتمند آستان قدس رضوي فراهم آورد و احتمالاً توانسته بود در روندي تدريجي، ولي مداوم ذهن رضاشاه را نسبت به اسدي مشوب ساخته او را از چشم رضاشاه بيندازد. بدين ترتيب و به رغم اينکه تمام شواهد و قراين و اسناد و مدارک موجود حاکي از آن است که در واقعه مسجد گوهرشاد اسدي از هيچ تلاشي براي پايان دادن به حادثه فروگذار نکرده است، با اين احوال به ويژه با دسايس استاندار و برخي مقامات سياسي و نظامي استان چنين به رضاشاه وانمود شد که اسدي به طور پيدا و پنهان از شورشيان حمايت کرده و حتي موجبات فرار رهبر مخالفان «شيخ محمدتقي گنابادي» معروف به «بهلول» را از مشهد تا مرز افغانستان فراهم آورده است. لازم به ذکر است که به دنبال اعلام تغيير لباس اجباري مردان و کشف حجاب زنان از سوي حکومت مرکزي که با تصويب برخي قوانين جديد درباره سن ازدواج دختران و پسران هم مقارن بود مخالفت هايي در گوشه و کنار کشور شکل گرفت که مهمترين آن در مشهد اتفاق افتاد.
در 17 تير ماه 1314 شيخ بهلول که پس از تحت تعقيب قرار گرفتن در برخِي شهرهاي جنوبي خراسان وارد مشهد شده بود در حرم مطهر حضرت رضا (ع) پناه گرفت و زماني که مأموران شهرباني در صحن حرم به او تکليف ميکنند همراه آنان به شهرباني مشهد برود استنکاف کرده و به تدريج با گرد آمدن جمعيت سخناني از انتقاد از سياست هاي رضاشاه و حکومت درباره موضوع کشف حجاب و تغيير لباس مردان و نظاير آن بر زبان آورده مقدمات شورش فراهم ميشود، بهلول با ارایه چند سخنراني انتقادي در مسجد گوهرشاد، که با استقبال بسياري از حاضران روبه رو مي شود موجبات حمله گسترده نيروهاي نظامي مشهد به حرم مطهر حضرت رضا و مسجد گوهرشاد را فراهم مي آورد که طي آن بيش از 67 تن کشته و مجروح ميشوند، ولي شخص بهلول صحنه درگيري را ترک کرده موفق به فرار ميشود.
به دنبال اين واقعه استاندار با کمک برخي مقامات محلي محمدولي خان اسدي نايبالتوليه آستان قدس رضوي را متهم ميکند که در گسترش شورش و به ويژه فرار نهايي شيخ بهلول از کشور به افغانستان دست داشته است. به رغم اينکه هيچ گونه سند و مدرک معتبري دال بر اين ادعا وجود نداشت و شيخ بهلول هم بعدها در خاطراتش صراحتاً موضوع کمک احتمالي اسدي به خود را رد ميکند، اما از آنجايي که احتمالاً رأي رضاشاه هم بر لزوم محکوميت و برانداختن نهايي اسدي قرار گرفته بود، با پرونده سازي هاي مقامات محلي نهايتا دادگاه نظامي در روز 28 آذر 1314 اسدي را مجرم اعلام کرده محکوم به مرگ کرد و اين حکم در ساعت 30/6 روز 29 آذر 1314 اجرا شد.
چرا سه راه اسدي؟
انتهاي خيابان شهيد منتظري به يک سه راهي منتهي مي شود که هنوز هم بعد از گذشت سال ها هيچ واژه اي جايگزين نام آن نشده است. يکي از کسبه بيرجندي که 40 سال دارد و در اين منطقه به کسب و کار مشغول است درباره وجه تسميه سه راه اسدي مي گويد: قبل از انقلاب خياباني از ميدان طالقاني(فلکه خوسف) به سمت مسجد آيتي که در حال حاضر در خيابان شهيد مطهري قرار دارد، احداث شد. «نارمنجي» ادامه مي دهد: زماني که ساخت اين خيابان شروع شد، شهردار آن منطقه آقاي اسدي بود و زمين هاي آن محدوده نيز به وي تعلق داشت و چون در آن زمان خيابان ها را به نام افراد مشهور يا صاحب منصب نام گذاري مي کردند اين خيابان نيز به اين نام معروف شد.
محمد ولی خان اسدی
درباره محمد ولی خان اسدی و سرانجام پر جفایش مطلب زیاد خوانده و شنیده ایم. جدای از ارتباط خویشاوندی اسدی با محمد علی فروغی و رابطه مستقیم با شخص رضا شاه اینکه نقش اسدی در واقعه مسجد گوهر شاد مشهد چگونه برداشت شود نسبت مستقیمی با شناخت کلی ما از او خواهد داشت. متاسفانه عده معدودی مغرضانه و گاه سهوا بدون مطالعه و بررسی به راحتی نسبت به متهم کردن و تخطئه رجال تاریخ سیاسی ایران در دو دوره قاجار و پهلوی اقدام می کنند که کاری ناشایست است. به همین خاطر در اینجا شرح حال مختصری از اسدی را می آوریم که از منابع گوناگون و مورد وثوق برداشت شده است که با شرح حال منقول او اتفاقا مغایرتی ندارد.
محمد ولی خان اسدی فرزند میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی) متولد ۱۲۵۷ ه.ش در بیرجند است. وی از تحصیل کرده های مدرسه معصومیه بیرجند می باشد. در سال ۱۳۲۲ ه.ق همزمان با فوت محمد اسماعیل خان و اعطای لقب وی به برادرش محمد ابراهیم خان اسدی به سمت مدیر دیوان حکومتی مستوفی ولایت قاینات منصوب و به "مصباح دیوان" ملقب شد. محمد ابراهیم خان شوکت الملک اسدی را به پیشکاری و اداره املاک خود منصوب کرد و در دوره چهارم مجلس شورای ملی وی را به تهران فرستاد. اسدی در تهران به "مصباح السلطنه" ملقب و به همراه تیمورتاش به فعالیت در برابر سلسله قاجاریه پرداخت. در سال ۱۳۰۵ ه.ش از طرف رضا شاه به سمت نیابت تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد و قریب ۹ سال و بیشتر در این سمت باقی ماند. مدتی قبل از حوادث گوهرشاد در سال ۱۳۱۴ ه.ش فتح الله پاکروان به سمت استانداری خراسان منصوب شد. با این انتصاب اوضاع حالت شدیدتری به خود گرفت. زیرا عادت پاکروان بر خشونت و اعمال فشار بود و زمانی که از تهران دستور تغییر و تبدیل کلاه جلو لبه دار پهلوی به کلاه تمام لبه دار شاپو به او (پاک روان) ابلاغ می شود وی بدون درنگ و تامل دستور مرکز را به شهربانی و سایر مقامات اعلام می کند. اجرای این حکم در مشهد با مخالفت مردم مواجه شد و عملا متدینین و مقدسین به جنب و جوش افتاده و علنا به این مساله معترض شدند. در آن روزگار مرحوم حاج آقا حسین قمی مجتهد که مرجع تقلید وقت مشهد بود برای حفظ امنیت و جلوگیری از بروز حادثه و آشوب با بیان نصایح معترضین را دعوت به آرامش می کرد و به همین مناسبت محمد ولی خان اسدی نایب التولیه آستان قدس رضوی و فتح الله پاکروان استاندار را در دارالضیافه حرم رضوی ملاقات می کند. بنا بر شواهدی که بعد ها به دست آمده پاکروان برای حفظ تقرب و عزت خود به دربار همان شب تلگراف رمز و مستقیم به رضا شاه مخابره می کند که: "... در اجرای امر مبارک ملوکانه به تغییر کلاه کوتاهی نشده مستدعیست امر مبارک شرف صدور یابد که کارکنان آستانه هم لااقل همراهی و مساعدت کند و به عذر نرسیدن دستور و امر از مرکز اجرای امر مبارک را به تاخیر نیاندازد..." تا آن زمان پست استانداری خراسان و نیابت تولیت در اختیار دو نفر بود که برای هر یک فردی را از تهران معرفی و اعزام می کردند. انتصاب نایب التولیه از سوی شاه و تعیین استاندار از سوی وزارت کشورصورت می گرفت که به واسطه حضور قدرت در هر دو دستگاه معمولا میان استاندار و نائب التولیه در نهان شکرآب بوده و تداخل قدرت پیش می آمد که منجر به اقدامات خصمانه پنهانی می شد که متهم کردن مرحوم اسدی در جریان واقعه مسجد گوهرشاد از نمونه های بارز آن است که با دخالت و توطئه مستقیم استاندار عملی شد.
همان طور که گفته شد اعتراض علنی مردم و مقاومت عمومی در برابر دستور تغییر کلاه کم کم بالا گرفت تا جایی که به همین منظور تجمعی در صحن مسجد گوهر شاد صورت می گیرد.در این تجمع شیخ محمد تقی گنابادی معروف به بهلول نطق آتشینی ایراد می کند که با اقبال مردم مواجه می شود.در همین اثنا بعد از بستن درب رواق دارالسیاده و سایر درب های حرم، نظامیان حاضر در حرم اقدام به تیراندازی و رگبار مسلسل به حاضرین می کنند که باعث تلفات و جراحت های زیادی می شود...
خلاصه موضوع :
محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباحالسلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضا شاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد(1314) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسان حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمد علی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.
اسدی قربانی توطئه کثیف
بعد از این حادثه سرانجام با دسیسه چینی های پس پرده محمد ولی خان اسدی متهم و مسبب شورش عمومی قلمداد می شود و در شب چهارم اذرماه ۱۳۱۴ ه.ش اسدی را از دارالتولیه بازداشت و به زندان شهربانی منتقل می کنند. وی پس از محاکمه و پرونده سازی به اعدام محکوم می شود. اسدی در سحرگاه روز سه شنبه ۲۹ آذر ۱۳۱۴ تیرباران می شود. جسد اسدی ابتدا به عنوان یک خائن در قبرستان پایین خیابان دفن شد ولی پس از حکم برائت وی بقایای جسد وی در صحن عتیق حرم رضوی به خاک سپرده شد.
تحصیلات اولیه
محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علیاکبر از خرده مالکان بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامهنگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسماعیل خان(شوکتالملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر کرده بود، درس خواند
در خدمت شوکت الملک دوم
در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسماعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکتالملک و حکومت سیستان و قائنات به محمد ابراهیم خان، پسرش، تفویض شد. شوکتالملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایبالحکومه قاینات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکتالملک شد. امیر شوکتالملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباحالسلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمد شاه گرفت
نماینده مجلس شورای ملی
با نظر امیر شوکتالملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانهای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد.
تولیّت آستان قدس
پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نایینی شد. در ارجاع این سمت تیمور تاش و تدین سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه میدانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظام نامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریض خانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین میشد. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستانهای شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.
خشم رضا شاه
گویا قرار بود علی اکبرخان فرزند دوم اسدی با اشرف دختر رضاشاه ازدواج کند اما اسدی دختر فروغی که در آن زمان رییسالوزرا بود، را برای پسرش (علینقی اسدی) خواستگاری کرد. این موضوع و اختلافاتی در ارتباط با تملیک دهات اطراف مشهد باعث شد اسدی طرف غضب رضاشاه واقع شود.
موضوع تعویض کلاه
پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپایی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دست جمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد
واقعه گوهرشاد - دستگیری و اعدام
روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع میکردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. معالوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رییس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.
اعاده حیثیت
پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمد رضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.
اقدامات و فعالیت های اسدی
وی در مدت ده سال نیابت استان قدس رضوی اقدامات ارزنده ای را در مشهد ارایه نمود.احداث کوهسنگی مشهد و آوردن آب گناباد به آن- احداث خیابان کوهسنگی که به خیابان اسدی معروف است - احداث بیمارستان امام رضا(ع)-احداث نخستن دبیرستان ها ( فردوسی و شاه رضا) در مشهد -احداث فلکه ای بر گرد آستان قدس و خیابان تهران و طبرسی و دیگر خیابان های شهر مشهد و همچنین دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس که شرح خدمات وی را مستلزم کتابی دیگر است گوشه ای از فعالیت های مرحوم اسدی در مشهد می باشد.
محمدولي خان اسدي تا واپسين زمان تصدي اين سمت تقريباً هميشه قدرتمندترين مقام استان خراسان محسوب ميشد و عموماً استانداران و رؤساي وقت قشون و ساير مقامات ريز و درشت محلي بالاخص به خاطر جايگاه رفيع او نزد رضاشاه اعتبار ويژهاي براي او قایل بودند. فقط از اوايل سال 1314ش و همزمان با آغاز استانداري فتحالله پاکروان در خراسان بود که اين نظم برهم خورد و برخلاف استانداران سابق پاکروان نسبت به اسدي عنايتي نداشت و در همان حال اسدي هم اعتباري براي استاندار قایل نبود و کماکان خود را شخص اول خراسان ميدانست که در نزد شاه هم قرب و منزلتي شايان توجه دارد.
بدين ترتيب از ماه ها قبل از واقعه مسجد گوهرشاد ميان مقامات محلي خراسان نقاري پديد آمده و هر يک از طرفين براي بي اعتبار ساختن ديگري تلاش هايي را آغاز کرده بودند. در اين ميان به ويژه پاکروان توانسته بود با همراهي برخي مقامات سياسي ـ نظامي استان به تدريج مشکلاتي براي نايبالتوليه قدرتمند آستان قدس رضوي فراهم آورد و احتمالاً توانسته بود در روندي تدريجي، ولي مداوم ذهن رضاشاه را نسبت به اسدي مشوب ساخته او را از چشم رضاشاه بيندازد. بدين ترتيب و به رغم اينکه تمام شواهد و قراين و اسناد و مدارک موجود حاکي از آن است که در واقعه مسجد گوهرشاد اسدي از هيچ تلاشي براي پايان دادن به حادثه فروگذار نکرده است، با اين احوال به ويژه با دسايس استاندار و برخي مقامات سياسي و نظامي استان چنين به رضاشاه وانمود شد که اسدي به طور پيدا و پنهان از شورشيان حمايت کرده و حتي موجبات فرار رهبر مخالفان «شيخ محمدتقي گنابادي» معروف به «بهلول» را از مشهد تا مرز افغانستان فراهم آورده است. لازم به ذکر است که به دنبال اعلام تغيير لباس اجباري مردان و کشف حجاب زنان از سوي حکومت مرکزي که با تصويب برخي قوانين جديد درباره سن ازدواج دختران و پسران هم مقارن بود مخالفت هايي در گوشه و کنار کشور شکل گرفت که مهمترين آن در مشهد اتفاق افتاد.
در 17 تير ماه 1314 شيخ بهلول که پس از تحت تعقيب قرار گرفتن در برخِي شهرهاي جنوبي خراسان وارد مشهد شده بود در حرم مطهر حضرت رضا (ع) پناه گرفت و زماني که مأموران شهرباني در صحن حرم به او تکليف ميکنند همراه آنان به شهرباني مشهد برود استنکاف کرده و به تدريج با گرد آمدن جمعيت سخناني از انتقاد از سياست هاي رضاشاه و حکومت درباره موضوع کشف حجاب و تغيير لباس مردان و نظاير آن بر زبان آورده مقدمات شورش فراهم ميشود، بهلول با ارایه چند سخنراني انتقادي در مسجد گوهرشاد، که با استقبال بسياري از حاضران روبه رو مي شود موجبات حمله گسترده نيروهاي نظامي مشهد به حرم مطهر حضرت رضا و مسجد گوهرشاد را فراهم مي آورد که طي آن بيش از 67 تن کشته و مجروح ميشوند، ولي شخص بهلول صحنه درگيري را ترک کرده موفق به فرار ميشود.
به دنبال اين واقعه استاندار با کمک برخي مقامات محلي محمدولي خان اسدي نايبالتوليه آستان قدس رضوي را متهم ميکند که در گسترش شورش و به ويژه فرار نهايي شيخ بهلول از کشور به افغانستان دست داشته است. به رغم اينکه هيچ گونه سند و مدرک معتبري دال بر اين ادعا وجود نداشت و شيخ بهلول هم بعدها در خاطراتش صراحتاً موضوع کمک احتمالي اسدي به خود را رد ميکند، اما از آنجايي که احتمالاً رأي رضاشاه هم بر لزوم محکوميت و برانداختن نهايي اسدي قرار گرفته بود، با پرونده سازي هاي مقامات محلي نهايتا دادگاه نظامي در روز 28 آذر 1314 اسدي را مجرم اعلام کرده محکوم به مرگ کرد و اين حکم در ساعت 30/6 روز 29 آذر 1314 اجرا شد.
چرا سه راه اسدي؟
انتهاي خيابان شهيد منتظري به يک سه راهي منتهي مي شود که هنوز هم بعد از گذشت سال ها هيچ واژه اي جايگزين نام آن نشده است. يکي از کسبه بيرجندي که 40 سال دارد و در اين منطقه به کسب و کار مشغول است درباره وجه تسميه سه راه اسدي مي گويد: قبل از انقلاب خياباني از ميدان طالقاني(فلکه خوسف) به سمت مسجد آيتي که در حال حاضر در خيابان شهيد مطهري قرار دارد، احداث شد. «نارمنجي» ادامه مي دهد: زماني که ساخت اين خيابان شروع شد، شهردار آن منطقه آقاي اسدي بود و زمين هاي آن محدوده نيز به وي تعلق داشت و چون در آن زمان خيابان ها را به نام افراد مشهور يا صاحب منصب نام گذاري مي کردند اين خيابان نيز به اين نام معروف شد.
محمد ولی خان اسدی
درباره محمد ولی خان اسدی و سرانجام پر جفایش مطلب زیاد خوانده و شنیده ایم. جدای از ارتباط خویشاوندی اسدی با محمد علی فروغی و رابطه مستقیم با شخص رضا شاه اینکه نقش اسدی در واقعه مسجد گوهر شاد مشهد چگونه برداشت شود نسبت مستقیمی با شناخت کلی ما از او خواهد داشت. متاسفانه عده معدودی مغرضانه و گاه سهوا بدون مطالعه و بررسی به راحتی نسبت به متهم کردن و تخطئه رجال تاریخ سیاسی ایران در دو دوره قاجار و پهلوی اقدام می کنند که کاری ناشایست است. به همین خاطر در اینجا شرح حال مختصری از اسدی را می آوریم که از منابع گوناگون و مورد وثوق برداشت شده است که با شرح حال منقول او اتفاقا مغایرتی ندارد.
محمد ولی خان اسدی فرزند میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی) متولد ۱۲۵۷ ه.ش در بیرجند است. وی از تحصیل کرده های مدرسه معصومیه بیرجند می باشد. در سال ۱۳۲۲ ه.ق همزمان با فوت محمد اسماعیل خان و اعطای لقب وی به برادرش محمد ابراهیم خان اسدی به سمت مدیر دیوان حکومتی مستوفی ولایت قاینات منصوب و به "مصباح دیوان" ملقب شد. محمد ابراهیم خان شوکت الملک اسدی را به پیشکاری و اداره املاک خود منصوب کرد و در دوره چهارم مجلس شورای ملی وی را به تهران فرستاد. اسدی در تهران به "مصباح السلطنه" ملقب و به همراه تیمورتاش به فعالیت در برابر سلسله قاجاریه پرداخت. در سال ۱۳۰۵ ه.ش از طرف رضا شاه به سمت نیابت تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد و قریب ۹ سال و بیشتر در این سمت باقی ماند. مدتی قبل از حوادث گوهرشاد در سال ۱۳۱۴ ه.ش فتح الله پاکروان به سمت استانداری خراسان منصوب شد. با این انتصاب اوضاع حالت شدیدتری به خود گرفت. زیرا عادت پاکروان بر خشونت و اعمال فشار بود و زمانی که از تهران دستور تغییر و تبدیل کلاه جلو لبه دار پهلوی به کلاه تمام لبه دار شاپو به او (پاک روان) ابلاغ می شود وی بدون درنگ و تامل دستور مرکز را به شهربانی و سایر مقامات اعلام می کند. اجرای این حکم در مشهد با مخالفت مردم مواجه شد و عملا متدینین و مقدسین به جنب و جوش افتاده و علنا به این مساله معترض شدند. در آن روزگار مرحوم حاج آقا حسین قمی مجتهد که مرجع تقلید وقت مشهد بود برای حفظ امنیت و جلوگیری از بروز حادثه و آشوب با بیان نصایح معترضین را دعوت به آرامش می کرد و به همین مناسبت محمد ولی خان اسدی نایب التولیه آستان قدس رضوی و فتح الله پاکروان استاندار را در دارالضیافه حرم رضوی ملاقات می کند. بنا بر شواهدی که بعد ها به دست آمده پاکروان برای حفظ تقرب و عزت خود به دربار همان شب تلگراف رمز و مستقیم به رضا شاه مخابره می کند که: "... در اجرای امر مبارک ملوکانه به تغییر کلاه کوتاهی نشده مستدعیست امر مبارک شرف صدور یابد که کارکنان آستانه هم لااقل همراهی و مساعدت کند و به عذر نرسیدن دستور و امر از مرکز اجرای امر مبارک را به تاخیر نیاندازد..." تا آن زمان پست استانداری خراسان و نیابت تولیت در اختیار دو نفر بود که برای هر یک فردی را از تهران معرفی و اعزام می کردند. انتصاب نایب التولیه از سوی شاه و تعیین استاندار از سوی وزارت کشورصورت می گرفت که به واسطه حضور قدرت در هر دو دستگاه معمولا میان استاندار و نائب التولیه در نهان شکرآب بوده و تداخل قدرت پیش می آمد که منجر به اقدامات خصمانه پنهانی می شد که متهم کردن مرحوم اسدی در جریان واقعه مسجد گوهرشاد از نمونه های بارز آن است که با دخالت و توطئه مستقیم استاندار عملی شد.
همان طور که گفته شد اعتراض علنی مردم و مقاومت عمومی در برابر دستور تغییر کلاه کم کم بالا گرفت تا جایی که به همین منظور تجمعی در صحن مسجد گوهر شاد صورت می گیرد.در این تجمع شیخ محمد تقی گنابادی معروف به بهلول نطق آتشینی ایراد می کند که با اقبال مردم مواجه می شود.در همین اثنا بعد از بستن درب رواق دارالسیاده و سایر درب های حرم، نظامیان حاضر در حرم اقدام به تیراندازی و رگبار مسلسل به حاضرین می کنند که باعث تلفات و جراحت های زیادی می شود...
خلاصه موضوع :
محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباحالسلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضا شاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد(1314) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسان حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمد علی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.
اسدی قربانی توطئه کثیف
بعد از این حادثه سرانجام با دسیسه چینی های پس پرده محمد ولی خان اسدی متهم و مسبب شورش عمومی قلمداد می شود و در شب چهارم اذرماه ۱۳۱۴ ه.ش اسدی را از دارالتولیه بازداشت و به زندان شهربانی منتقل می کنند. وی پس از محاکمه و پرونده سازی به اعدام محکوم می شود. اسدی در سحرگاه روز سه شنبه ۲۹ آذر ۱۳۱۴ تیرباران می شود. جسد اسدی ابتدا به عنوان یک خائن در قبرستان پایین خیابان دفن شد ولی پس از حکم برائت وی بقایای جسد وی در صحن عتیق حرم رضوی به خاک سپرده شد.
تحصیلات اولیه
محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علیاکبر از خرده مالکان بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامهنگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسماعیل خان(شوکتالملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر کرده بود، درس خواند
در خدمت شوکت الملک دوم
در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسماعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکتالملک و حکومت سیستان و قائنات به محمد ابراهیم خان، پسرش، تفویض شد. شوکتالملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایبالحکومه قاینات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکتالملک شد. امیر شوکتالملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباحالسلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمد شاه گرفت
نماینده مجلس شورای ملی
با نظر امیر شوکتالملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانهای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد.
تولیّت آستان قدس
پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نایینی شد. در ارجاع این سمت تیمور تاش و تدین سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه میدانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظام نامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریض خانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین میشد. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستانهای شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.
خشم رضا شاه
گویا قرار بود علی اکبرخان فرزند دوم اسدی با اشرف دختر رضاشاه ازدواج کند اما اسدی دختر فروغی که در آن زمان رییسالوزرا بود، را برای پسرش (علینقی اسدی) خواستگاری کرد. این موضوع و اختلافاتی در ارتباط با تملیک دهات اطراف مشهد باعث شد اسدی طرف غضب رضاشاه واقع شود.
موضوع تعویض کلاه
پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپایی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دست جمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد
واقعه گوهرشاد - دستگیری و اعدام
روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع میکردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. معالوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رییس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.
اعاده حیثیت
پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمد رضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.
اقدامات و فعالیت های اسدی
وی در مدت ده سال نیابت استان قدس رضوی اقدامات ارزنده ای را در مشهد ارایه نمود.احداث کوهسنگی مشهد و آوردن آب گناباد به آن- احداث خیابان کوهسنگی که به خیابان اسدی معروف است - احداث بیمارستان امام رضا(ع)-احداث نخستن دبیرستان ها ( فردوسی و شاه رضا) در مشهد -احداث فلکه ای بر گرد آستان قدس و خیابان تهران و طبرسی و دیگر خیابان های شهر مشهد و همچنین دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس که شرح خدمات وی را مستلزم کتابی دیگر است گوشه ای از فعالیت های مرحوم اسدی در مشهد می باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.