به همت شهردار بیرجند
پروژه کمربندی غرب ؛ استانداردی جدید در مدیریت شهری بیرجند
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در برنامه زمان بندی پروژه آن گونه که مهندس عدل معاون اجرایی و عمرانی شهرداری بیرجند یادآور می شود، این پروژه کمتر از دو ماه از زمان برنامه ریزی شده و توافق نهایی شده با پیمان کار به بهره برداری رسید. احداث پل پیامبر اعظم ( شاهرود) با اعتباری بیش از صد میلیارد ریال اجرایی شد که با در نظر گرفتن هزینه شصت درصدی در بحث تملک اراضی می توان آن را از پروژه های برجسته دانست که با کمترین اتلاف هزینه مالی به سرانجام و بهره برداری رسید . ضمن آن که تملک و آزاد سازی اراضی مربوط به پروژه در مدت زمانی کمتر از چهار ماه انجام شد که این امر خود یکی از عوامل اساسی در تسریع پروژه اجرایی می باشد . با توجه به این که کمربند غرب حد فاصل شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را به هم وصل می کند، خود در روان سازی ترافیک و کاهش بار اضافی بر خیابان های اصلی شهر می تواند بسیار موثر باشد . تسهیل حمل و نقل عمومی در خیابان های اصلی از جمله خیابان انقلاب ، خیابان مطهری ، میدان طالقانی سه راه اسدی و همچنین دسترسی آسان تر به شمال شهر از نکات مهمی است که می تواند اثرات و نتایج خود را در سال های آینده نشان دهد . واقعیتی که امروز بسیاری از شهروندان بیرجندی و افرادی که از استان های دیگر در گذر از مرکز استان خراسان جنوبی با آن مواجه اند ترافیک بیش از اندازه بیرجند به نسبت اندازه و موقعیت اجتماعی و جغرافیایی این شهر است . شاید این حجم از ترافیک برای شهری همانند زاهدان یا کرمان موضوعیت داشته باشد اما به دلیل عدم امکان انعطاف و مانور روی خیابان هایی همانند مدرس و طالقانی که محصول معماری و ساخت و ساز خیابان ها در سی سال گذشته هستند شاید نتوان تغییر اساسی و زیر ساختی مبتنی بر اعمال سیاست های دستوری روی خیابان های فوق الذکر را انتظار داشت در نتیجه انجام پروژه هایی همانند بلوار پیامبر اعظم مشروط به این که در زمان برنامه ریزی شده شکل اجرایی پیدا کنند و جنبه عملیاتی بیابند می تواند راهگشا باشد. ضمن آن که شهر بیرجند در سال های گذشته خصوصاً روزهای پنج شنبه در حد فاصل خیابان جمهوری و طالقانی تا مزار شهدا از مشکل عدیده دیگری رنج برده است : سیل جمعیتی که به سمت مزار شهدا روانه می شدند بار ترافیکی بالایی را به آن محدوده تحمیل می کرد که اکنون امکان دستیابی سریع به مناطق مد نظر و انتخاب مسیر بعدی با در نظر گرفتن کمربندی غرب امکان پذیرتر می شود . از سوی دیگر بار ترافیکی انتهای خیابان غفاری تا بهشت متقین نیز به شکل ملموسی کاهش می یابد. از مشخصات فنی پروژه طراحی بر اساس دو لاین 12 متری و همچنین یک آیلند به عرض 5 تا 15 متر است که برای فضای سبز بلوار در نظر گرفته شده است. همچنین عملیات خاکریزی و خاکبرداری پروژه حجمی معادل 210 هزار متر مکعب را شامل شده است که در مسیری حدود 1800 متر برنامه ریزی و در نهایت با مدیریت موثر و کار جمعی به بهره برداری رسیده است . آن طور که شهردار بیرجند در روز افتتاح پروژه یاد آور شد حجم زیرسازی انجام شده 151 هزار متر مکعب است که با در نظر گرفتن عملیات جدول گذاری شامل جوی آب ، آیلند و جداول جدا کننده طولی حدود 7500 متر را شامل می شود . از دیگر مشخصات فنی پروژه 8500 تن آسفالت به کار رفته در سطحی معادل 60 هزار متر مربع است ، نوع سازه این پل بتنی با کوله سنگی و سقف تیر و دال است که مساحت عرشه آن به 1420 متر می رسد . پل شاهرود شامل 4 دهنه 10 متری به ارتفاع 5 متر است که حجم بتن ریزی آن 2600 متر مکعب و حجم سنگ چینی آن 3700 متر مکعب بوده است . در نظر گرفتن این آمار و ارقام نشان از حجم بالای کار اجرایی و نشان توانمندی و مدیریت استانداردی است که توانسته است خود را با شاخصه های اقتصادی و اجتماعی نیز نشان بدهد که در بحثی مبسوط به آن اشاره می کنیم.
پروژه کمر بندی غرب و مسکن مهر ؛ دو پروژه به مثابه دو شیوه مدیریت
هر ساله در کشور ، میلیاردها دلار صرف انجام پروژه های عمرانی و برنامه ریزی جهت توسعه و تعمیم پروژه های زیر ساختی می شود. در بیست و چهار سال گذشته سه دولت متمرکز در ایران روی کار بودند . در واقع می توان بسته به نوع راهبردها و کنش عالی مدیران هر یک از دولت ها ،کارنامه و برنامه این دولت ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . اغراق نیست اگر بگوییم ، دولت آقایان هاشمی و خاتمی علی رغم برخی اختلافات و رویکردهای مدیریتی متفاوت جهت و سویه تقریبا مشترکی در انجام برنامه ریزی و نظام مند کردن پروژه های عمرانی و زیرساختی کشور دارا بودند . شاید مهم ترین دلیل این مساله ابتدا استفاده از مدیران کار بلد و با تجربه در هر دو دولت و تمشیت امور بر اساس برنامه های مشخص و مدون تعریف شده در سند چشم انداز توسعه کشور برنامه کلان پنج ساله و راهبردهای مد نظر مجلس و نهادهای مشورتی مختلف بوده است. اما در دولت محمود احمدی نژاد شاهد ساختار شکنی عمده ، فاصله گیری اساسی از راهبردهای عالی توسعه و پشت پا زدن به قوانین ، برنامه ها و چارچوب های تعریف شده همچون سند چشم انداز و برنامه های دراز مدت توسعه بودیم که این رفتار تاثیر خود را در نتایج برنامه ریزی ها نیز به جا گذاشت و عملا کشور را با مشکلات ، موانع و چالش های عمده ای مواجه ساخت . هدف از طرح این مقدمه اولا ارایه تصویر کلی است که وضعیت حادث شده در برنامه ریزی کلان و نوع نگاه مدیران را نشان دهد و از سویی دیگر، این که بتوانیم با مقایسه تحلیلی و تطبیقی پروژه های مهم این دولت ها نوع کنش و برآیند عمل آن ها را در اجتماعی به تصویر بکشیم .
آن چه در مدیریت کلان کشور اتفاق می افتد بازتاب و نتایج خود را در عرصه عملکرد مدیران بومی و استانی نیز به جا می گذارد از این منظر شاید بتوانیم با مقایسه دو پروژه مسکن مهر که در دولت محمود احمدی نژاد برنامه ریزی شد و بخشی از مدیران همسو با او در استان خراسان جنوبی آن را برنامه ریزی و راهبری کردند با پروژه هایی دیگر نظیر پروژه های زیرساختی و عمرانی که در دولت آقای روحانی و توسط مدیران همسو با ایشان عملیاتی و اجرایی می شود علاوه بر نشان دادن تمایزهای اجرایی و عمرانی ، مغایرت های فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی را نیز نشان دهیم . پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود که اخیراً توسط شهرداری بیرجند شکل اجرایی پیدا کرده و جنبه عملیاتی گرفته است ،یکی از اشکال مدیریت مورد نظر در مقام مقایسه با پروژه مسکن مهر است . به نظر می رسد با توجه به شاخص های این پروژه در همه حوزه های کاربردی نظیر طراحی مطلوب ، استفاده بهینه از زمان و انرژی نیروهای همراه بهره گیری مناسب و موثر از پیمان کار بومی و تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شایان توجه بتوان آن را استانداردی جدید در انجام پروژه های عمرانی و معیاری نه تنها در حوزه عمل شهرداری که برای سایر مجموعه های دولتی و خصوصی تعریف کرد .
• پروژه بلوار پیام اعظم و پل شاهرود توسط پیمانکار بومی انجام گرفت و شهرداری وظیفه نظارتی خود را در قبال پروژه و پیمانکار به نحو مطلوب و شایان توجهی به انجام رساند . انتخاب پیمانکار در چارچوب قوانین ضوابط، توانمندی ها و راهبردهای دراز مدت شهرداری و شورای شهر بیرجند به انجام رسید در حالی که پروژه مسکن مهر که نماد مدیریت و برنامه کلان توسعه محور دولت آقای احمدی نژاد بود نه متکی بر انتخاب پیمانکار در فرآیند برنامه ریزی ، پژوهش و راهبری کلان که بر اساس روابط و ملاحظات سیاسی خاص انجام می گرفت . در بسیاری از شهرهای استان، کسانی متولی انجام پروژه مسکن مهر می شدند که روابط نزدیک و خویشاوندی با برخی افراد صاحب نفوذ و نمایندگان نزدیک و همسو با دولت گذشته را دارا بودند. نوع انتخاب پیمانکار اولین مساله ای است که هم در اجرا و زمان بندی پروژه ها و هم در بازخوردهای فرهنگی ، اجتماعی و امنیتی تاثیر خود را به جا گذاشته بود که در جای آن به طور مبسوط به آن اشاره خواهیم کرد .
• نظارت دقیق و برنامه ریزی اصولی شهرداری استفاده بهینه از وقت و زمان مجموعه نیروهای درگیر با پروژه از دیگر شاخص های اساسی پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود است . به نظر می رسد مدیریت این پروژه با نگاهی کلان نگر و توسعه محور انجام گرفت که رویکردهایی دراز مدت و مطالبات اجتماعی و فرهنگی ساکنان مسیر پروژه را برای سال های آینده مد نظر قرار داده بود. در حالی که برنامه ریزی و نوع انجام پروژه مسکن مهر صرفا با برنامه ای مقطعی ، مدیریتی عجولانه برنامه ریزی شتاب زده به صورت ناقص ، عقیم و سترون به جامعه عرضه شده است.
• سومین ویژگی خاص این پروژه ،سامان دهی امور بر اساس کاری مطالعاتی و پژوهشی بنیادین است. این پروژه اتصال کمربندی حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را شامل می شود که با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی بیرجند و نوع ساخت و ساز انجام گرفته در این شهر مرکز استان بهترین موقعیت و مناسب ترین مسیر را دارا می باشد. اما اگر به جا نمایی و مکان سنجی پروژه مسکن مهر توجه کنیم متوجه انتخاب عجولانه و ناصحیحی می شویم که نه تنها برای صاحبان این واحدها مشکلات بغرنجی را ایجاد می کند که در شمای کلی خود به مشکلی اجتماعی و فرهنگی برای شهر بیرجند تبدیل شده است . نبود امکان مناسب جهت بهره گیری از فرصت های زیرساختی نظیر آب لوله کشی ، برق ، سیستم فاضلاب همه و همه نتایج تاسف بار مدیریت دولت گذشته و نمود عملکرد مدیران استانی آن می باشد که امروز بار سنگین خود را بر دولت روحانی و مدیران عالی استانی تحمیل می کند .
• اختلاف طبقاتی و شکاف های اجتماعی واقعیت امروزی جوامع شهری است. بدیهی است که هر چه شهر کلان تر و گستره خدمات شهری آن بیشتر باشد این اختلاف و شکاف در سطوح متفاوت جامعه شهرنشین بیشتر می شود و به صورت پدیده بالا نشینی و پایین نشینی خود را نشان می دهد . متاسفانه شهر بیرجند علی رغم این که در مسیر اصلی مواصلات جاده ای قرار نداشته و شهرنشینی تنها توسط بومیان ساکن در بیرجند و نواحی اطراف ادامه یافته است، اما در دو دهه گذشته از پی شایعات تقسیم استان برنامه ریزی های فاقد پشتوانه و خرید و فروش اراضی مسکونی و تغییر کاربری های هدایت شده قیمت زمین در نواحی مختلف بیرجند بسته به موقعیت اجتماعی و فرهنگی رشد چشمگیری یافته و تفاوت معنا داری در سطح زندگی میان نواحی مختلف شهر را باعث شده است. با توجه به مختصات این پروژه که حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را پوشش می دهد و برخی مناطق ضعیف تر به لحاظ اقتصادی در مسیر انجام پروژه قرار گرفته اند امید آن می رود که ارزش گذاری های جدید در اراضی حد فاصل پروژه با نواحی مسکونی مورد بحث بتواند به بالا رفتن قیمت زمین و ملک در آن منطقه منجر شود که این مهم در صورت مدیریت صحیح و پشتوانه سازی نهاد های ذی ربط می تواند بهبود سطح معیشت و تغییرات اساسی در شاکله زیستی ، فرهنگی و اجتماعی را به وجود آورد. امروزه در مباحث نظری علوم انسانی و جامعه شناسی اثبات شده است که تغییرات زیر بنایی با رویکرد های اقتصادی می تواند تغییرات اساسی در سطوح رو بنایی همانند منزلت شهروندی ، بهبود وضعیت اجتماعی و تعریف استانداردهای جدید در حیات فرهنگی مردمان آن نواحی را باعث شود. حال اگر از همین منظر به پروژه مسکن مهر بیرجند واقع در مهر شهر توجه کنیم می توانیم تفاوت ها را به عینه مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهیم . این پروژه بر اساس شعارهای کلی رییس دولت وقت و کارگزارانش که با محوریت عدالت به جامعه معرفی شده بود و هدف آن بهبود سطح زندگی مردم بیان می شد نه تنها در هدف گذاری ها موفق نشد که عملاً سطوح جدیدی از حاشیه نشینی را به وجود آورده است . امروزه شاهد سطح بالایی از ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی در پروژه های احداث شده تحت عنوان مسکن مهر خصوصا در انبوه سازی های ناتمام هستیم جاهایی که به عنوان نمونه از مجتمع شانزده واحدی تنها چند واحد شکل مسکونی پیدا کردند و خالی بودن واحدهای دیگر باعث پدید آمدن مشکلات اجتماعی و امنیتی شده اند که این مساله علاوه بر عوارض مطرح شده به چالش های اجتماعی و امنیتی برای سازمان ها ، نهادها و ارگان های ذی ربط در دراز مدت می انجامد.
• یکی از نکات برجسته در انجام پروژه که راهبردهای درست و مدیریت صحیح شهرداری را در انجام این پروژه نشان می دهد نحوه ورود شهرداری و شورای شهر به بحث " تملک " است . تملک اراضی جهت انجام پروژه های اجرایی همواره یکی از عواملی است که می تواند در صورت برنامه ریزی مناسب به سرعت و تسهیل کار منجر شده و راندمان را افزایش دهد و عدم ورود مناسب علاوه بر این که چالش های محیطی و پیرامونی را به وجود می آورد، در حکم " چوبی لای چرخ پروژه " خود را به عینه نشان می دهد . ما در بحث تملک زمین ها و اراضی اطراف پل و کمربندی که مسیری حدود 2 کیلومتر است شاهد یک تعامل و همکاری قوی میان شهرداری و صاحبان اراضی هستیم . تعریف بازی برد - برد و رضایتمندی از نکات قابل ملاحظه و بسیار با اهمیت است که می تواند خود در حکم الگویی پایدار و هدفمند در برنامه ریزی های آتی شهرداری و تعامل سایر نهادها و ارگان ها با جامعه هدف ، مردم و مالکان در انجام پروژه های مد نظرشان به حساب آید، متاسفانه در سال های گذشته خصوصا یک دهه اخیر شکل انجام پروژه های عمرانی به گونه ای بوده است که تملک و مسایل پیرامونی آن همواره موضوع چالش ها و جدل های گسترده قرار گرفته یا تصاحب اراضی که پایین ترین قیمت ممکن را داشته اند بستر برنامه ریزی و مدیریت های بعدی بوده است در شکل اول آن شاهد درگیری ها دعواها و تنش های متعددی میان ارگان های ذی ربط با مالکان بوده ایم که نمونه های آن در شهر بیرجند فراوان است و صورت دوم به طور بدیهی به خرید یا تصاحب زمین هایی منجر شده است که به لحاظ کیفیت و مرغوبیت پایین ترین حد استانداردها را داشته اند در مقایسه این دو پروژه می توان نوع مدیریت در تملک را بسیار عیان و روشن مورد تحلیل و واکاوی قرار داد. امروز پروژه های مسکن مهر مشمول همان شکل مدیریت ثانویه هستند . عده ای به صورت کاملا شتاب زده بدون انجام مطالعات و پشتوانه سازی های لازم ، سیاست خود را خرید زمین هایی با قیمت نازل قرار دادند تا با کاهش هزینه ها قیمت توافقی نهایی را به حداقل برسانند اما پیامدها و بحران های بعدی که به دلیل نبود زیرساخت ها و فقدان منابع مالی اتفاق افتاد نه تنها به کاهش هزینه ای منتقل نشد که به دلیل همان جا نمایی نا مطلوب که شرح آن به میان آمد هزینه ها را به صورت تصاعدی برای پیمانکار و مالکان افزایش داد .
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در برنامه زمان بندی پروژه آن گونه که مهندس عدل معاون اجرایی و عمرانی شهرداری بیرجند یادآور می شود، این پروژه کمتر از دو ماه از زمان برنامه ریزی شده و توافق نهایی شده با پیمان کار به بهره برداری رسید. احداث پل پیامبر اعظم ( شاهرود) با اعتباری بیش از صد میلیارد ریال اجرایی شد که با در نظر گرفتن هزینه شصت درصدی در بحث تملک اراضی می توان آن را از پروژه های برجسته دانست که با کمترین اتلاف هزینه مالی به سرانجام و بهره برداری رسید . ضمن آن که تملک و آزاد سازی اراضی مربوط به پروژه در مدت زمانی کمتر از چهار ماه انجام شد که این امر خود یکی از عوامل اساسی در تسریع پروژه اجرایی می باشد . با توجه به این که کمربند غرب حد فاصل شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را به هم وصل می کند، خود در روان سازی ترافیک و کاهش بار اضافی بر خیابان های اصلی شهر می تواند بسیار موثر باشد . تسهیل حمل و نقل عمومی در خیابان های اصلی از جمله خیابان انقلاب ، خیابان مطهری ، میدان طالقانی سه راه اسدی و همچنین دسترسی آسان تر به شمال شهر از نکات مهمی است که می تواند اثرات و نتایج خود را در سال های آینده نشان دهد . واقعیتی که امروز بسیاری از شهروندان بیرجندی و افرادی که از استان های دیگر در گذر از مرکز استان خراسان جنوبی با آن مواجه اند ترافیک بیش از اندازه بیرجند به نسبت اندازه و موقعیت اجتماعی و جغرافیایی این شهر است . شاید این حجم از ترافیک برای شهری همانند زاهدان یا کرمان موضوعیت داشته باشد اما به دلیل عدم امکان انعطاف و مانور روی خیابان هایی همانند مدرس و طالقانی که محصول معماری و ساخت و ساز خیابان ها در سی سال گذشته هستند شاید نتوان تغییر اساسی و زیر ساختی مبتنی بر اعمال سیاست های دستوری روی خیابان های فوق الذکر را انتظار داشت در نتیجه انجام پروژه هایی همانند بلوار پیامبر اعظم مشروط به این که در زمان برنامه ریزی شده شکل اجرایی پیدا کنند و جنبه عملیاتی بیابند می تواند راهگشا باشد. ضمن آن که شهر بیرجند در سال های گذشته خصوصاً روزهای پنج شنبه در حد فاصل خیابان جمهوری و طالقانی تا مزار شهدا از مشکل عدیده دیگری رنج برده است : سیل جمعیتی که به سمت مزار شهدا روانه می شدند بار ترافیکی بالایی را به آن محدوده تحمیل می کرد که اکنون امکان دستیابی سریع به مناطق مد نظر و انتخاب مسیر بعدی با در نظر گرفتن کمربندی غرب امکان پذیرتر می شود . از سوی دیگر بار ترافیکی انتهای خیابان غفاری تا بهشت متقین نیز به شکل ملموسی کاهش می یابد. از مشخصات فنی پروژه طراحی بر اساس دو لاین 12 متری و همچنین یک آیلند به عرض 5 تا 15 متر است که برای فضای سبز بلوار در نظر گرفته شده است. همچنین عملیات خاکریزی و خاکبرداری پروژه حجمی معادل 210 هزار متر مکعب را شامل شده است که در مسیری حدود 1800 متر برنامه ریزی و در نهایت با مدیریت موثر و کار جمعی به بهره برداری رسیده است . آن طور که شهردار بیرجند در روز افتتاح پروژه یاد آور شد حجم زیرسازی انجام شده 151 هزار متر مکعب است که با در نظر گرفتن عملیات جدول گذاری شامل جوی آب ، آیلند و جداول جدا کننده طولی حدود 7500 متر را شامل می شود . از دیگر مشخصات فنی پروژه 8500 تن آسفالت به کار رفته در سطحی معادل 60 هزار متر مربع است ، نوع سازه این پل بتنی با کوله سنگی و سقف تیر و دال است که مساحت عرشه آن به 1420 متر می رسد . پل شاهرود شامل 4 دهنه 10 متری به ارتفاع 5 متر است که حجم بتن ریزی آن 2600 متر مکعب و حجم سنگ چینی آن 3700 متر مکعب بوده است . در نظر گرفتن این آمار و ارقام نشان از حجم بالای کار اجرایی و نشان توانمندی و مدیریت استانداردی است که توانسته است خود را با شاخصه های اقتصادی و اجتماعی نیز نشان بدهد که در بحثی مبسوط به آن اشاره می کنیم.
پروژه کمر بندی غرب و مسکن مهر ؛ دو پروژه به مثابه دو شیوه مدیریت
هر ساله در کشور ، میلیاردها دلار صرف انجام پروژه های عمرانی و برنامه ریزی جهت توسعه و تعمیم پروژه های زیر ساختی می شود. در بیست و چهار سال گذشته سه دولت متمرکز در ایران روی کار بودند . در واقع می توان بسته به نوع راهبردها و کنش عالی مدیران هر یک از دولت ها ،کارنامه و برنامه این دولت ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . اغراق نیست اگر بگوییم ، دولت آقایان هاشمی و خاتمی علی رغم برخی اختلافات و رویکردهای مدیریتی متفاوت جهت و سویه تقریبا مشترکی در انجام برنامه ریزی و نظام مند کردن پروژه های عمرانی و زیرساختی کشور دارا بودند . شاید مهم ترین دلیل این مساله ابتدا استفاده از مدیران کار بلد و با تجربه در هر دو دولت و تمشیت امور بر اساس برنامه های مشخص و مدون تعریف شده در سند چشم انداز توسعه کشور برنامه کلان پنج ساله و راهبردهای مد نظر مجلس و نهادهای مشورتی مختلف بوده است. اما در دولت محمود احمدی نژاد شاهد ساختار شکنی عمده ، فاصله گیری اساسی از راهبردهای عالی توسعه و پشت پا زدن به قوانین ، برنامه ها و چارچوب های تعریف شده همچون سند چشم انداز و برنامه های دراز مدت توسعه بودیم که این رفتار تاثیر خود را در نتایج برنامه ریزی ها نیز به جا گذاشت و عملا کشور را با مشکلات ، موانع و چالش های عمده ای مواجه ساخت . هدف از طرح این مقدمه اولا ارایه تصویر کلی است که وضعیت حادث شده در برنامه ریزی کلان و نوع نگاه مدیران را نشان دهد و از سویی دیگر، این که بتوانیم با مقایسه تحلیلی و تطبیقی پروژه های مهم این دولت ها نوع کنش و برآیند عمل آن ها را در اجتماعی به تصویر بکشیم .
آن چه در مدیریت کلان کشور اتفاق می افتد بازتاب و نتایج خود را در عرصه عملکرد مدیران بومی و استانی نیز به جا می گذارد از این منظر شاید بتوانیم با مقایسه دو پروژه مسکن مهر که در دولت محمود احمدی نژاد برنامه ریزی شد و بخشی از مدیران همسو با او در استان خراسان جنوبی آن را برنامه ریزی و راهبری کردند با پروژه هایی دیگر نظیر پروژه های زیرساختی و عمرانی که در دولت آقای روحانی و توسط مدیران همسو با ایشان عملیاتی و اجرایی می شود علاوه بر نشان دادن تمایزهای اجرایی و عمرانی ، مغایرت های فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی را نیز نشان دهیم . پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود که اخیراً توسط شهرداری بیرجند شکل اجرایی پیدا کرده و جنبه عملیاتی گرفته است ،یکی از اشکال مدیریت مورد نظر در مقام مقایسه با پروژه مسکن مهر است . به نظر می رسد با توجه به شاخص های این پروژه در همه حوزه های کاربردی نظیر طراحی مطلوب ، استفاده بهینه از زمان و انرژی نیروهای همراه بهره گیری مناسب و موثر از پیمان کار بومی و تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شایان توجه بتوان آن را استانداردی جدید در انجام پروژه های عمرانی و معیاری نه تنها در حوزه عمل شهرداری که برای سایر مجموعه های دولتی و خصوصی تعریف کرد .
• پروژه بلوار پیام اعظم و پل شاهرود توسط پیمانکار بومی انجام گرفت و شهرداری وظیفه نظارتی خود را در قبال پروژه و پیمانکار به نحو مطلوب و شایان توجهی به انجام رساند . انتخاب پیمانکار در چارچوب قوانین ضوابط، توانمندی ها و راهبردهای دراز مدت شهرداری و شورای شهر بیرجند به انجام رسید در حالی که پروژه مسکن مهر که نماد مدیریت و برنامه کلان توسعه محور دولت آقای احمدی نژاد بود نه متکی بر انتخاب پیمانکار در فرآیند برنامه ریزی ، پژوهش و راهبری کلان که بر اساس روابط و ملاحظات سیاسی خاص انجام می گرفت . در بسیاری از شهرهای استان، کسانی متولی انجام پروژه مسکن مهر می شدند که روابط نزدیک و خویشاوندی با برخی افراد صاحب نفوذ و نمایندگان نزدیک و همسو با دولت گذشته را دارا بودند. نوع انتخاب پیمانکار اولین مساله ای است که هم در اجرا و زمان بندی پروژه ها و هم در بازخوردهای فرهنگی ، اجتماعی و امنیتی تاثیر خود را به جا گذاشته بود که در جای آن به طور مبسوط به آن اشاره خواهیم کرد .
• نظارت دقیق و برنامه ریزی اصولی شهرداری استفاده بهینه از وقت و زمان مجموعه نیروهای درگیر با پروژه از دیگر شاخص های اساسی پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود است . به نظر می رسد مدیریت این پروژه با نگاهی کلان نگر و توسعه محور انجام گرفت که رویکردهایی دراز مدت و مطالبات اجتماعی و فرهنگی ساکنان مسیر پروژه را برای سال های آینده مد نظر قرار داده بود. در حالی که برنامه ریزی و نوع انجام پروژه مسکن مهر صرفا با برنامه ای مقطعی ، مدیریتی عجولانه برنامه ریزی شتاب زده به صورت ناقص ، عقیم و سترون به جامعه عرضه شده است.
• سومین ویژگی خاص این پروژه ،سامان دهی امور بر اساس کاری مطالعاتی و پژوهشی بنیادین است. این پروژه اتصال کمربندی حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را شامل می شود که با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی بیرجند و نوع ساخت و ساز انجام گرفته در این شهر مرکز استان بهترین موقعیت و مناسب ترین مسیر را دارا می باشد. اما اگر به جا نمایی و مکان سنجی پروژه مسکن مهر توجه کنیم متوجه انتخاب عجولانه و ناصحیحی می شویم که نه تنها برای صاحبان این واحدها مشکلات بغرنجی را ایجاد می کند که در شمای کلی خود به مشکلی اجتماعی و فرهنگی برای شهر بیرجند تبدیل شده است . نبود امکان مناسب جهت بهره گیری از فرصت های زیرساختی نظیر آب لوله کشی ، برق ، سیستم فاضلاب همه و همه نتایج تاسف بار مدیریت دولت گذشته و نمود عملکرد مدیران استانی آن می باشد که امروز بار سنگین خود را بر دولت روحانی و مدیران عالی استانی تحمیل می کند .
• اختلاف طبقاتی و شکاف های اجتماعی واقعیت امروزی جوامع شهری است. بدیهی است که هر چه شهر کلان تر و گستره خدمات شهری آن بیشتر باشد این اختلاف و شکاف در سطوح متفاوت جامعه شهرنشین بیشتر می شود و به صورت پدیده بالا نشینی و پایین نشینی خود را نشان می دهد . متاسفانه شهر بیرجند علی رغم این که در مسیر اصلی مواصلات جاده ای قرار نداشته و شهرنشینی تنها توسط بومیان ساکن در بیرجند و نواحی اطراف ادامه یافته است، اما در دو دهه گذشته از پی شایعات تقسیم استان برنامه ریزی های فاقد پشتوانه و خرید و فروش اراضی مسکونی و تغییر کاربری های هدایت شده قیمت زمین در نواحی مختلف بیرجند بسته به موقعیت اجتماعی و فرهنگی رشد چشمگیری یافته و تفاوت معنا داری در سطح زندگی میان نواحی مختلف شهر را باعث شده است. با توجه به مختصات این پروژه که حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را پوشش می دهد و برخی مناطق ضعیف تر به لحاظ اقتصادی در مسیر انجام پروژه قرار گرفته اند امید آن می رود که ارزش گذاری های جدید در اراضی حد فاصل پروژه با نواحی مسکونی مورد بحث بتواند به بالا رفتن قیمت زمین و ملک در آن منطقه منجر شود که این مهم در صورت مدیریت صحیح و پشتوانه سازی نهاد های ذی ربط می تواند بهبود سطح معیشت و تغییرات اساسی در شاکله زیستی ، فرهنگی و اجتماعی را به وجود آورد. امروزه در مباحث نظری علوم انسانی و جامعه شناسی اثبات شده است که تغییرات زیر بنایی با رویکرد های اقتصادی می تواند تغییرات اساسی در سطوح رو بنایی همانند منزلت شهروندی ، بهبود وضعیت اجتماعی و تعریف استانداردهای جدید در حیات فرهنگی مردمان آن نواحی را باعث شود. حال اگر از همین منظر به پروژه مسکن مهر بیرجند واقع در مهر شهر توجه کنیم می توانیم تفاوت ها را به عینه مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهیم . این پروژه بر اساس شعارهای کلی رییس دولت وقت و کارگزارانش که با محوریت عدالت به جامعه معرفی شده بود و هدف آن بهبود سطح زندگی مردم بیان می شد نه تنها در هدف گذاری ها موفق نشد که عملاً سطوح جدیدی از حاشیه نشینی را به وجود آورده است . امروزه شاهد سطح بالایی از ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی در پروژه های احداث شده تحت عنوان مسکن مهر خصوصا در انبوه سازی های ناتمام هستیم جاهایی که به عنوان نمونه از مجتمع شانزده واحدی تنها چند واحد شکل مسکونی پیدا کردند و خالی بودن واحدهای دیگر باعث پدید آمدن مشکلات اجتماعی و امنیتی شده اند که این مساله علاوه بر عوارض مطرح شده به چالش های اجتماعی و امنیتی برای سازمان ها ، نهادها و ارگان های ذی ربط در دراز مدت می انجامد.
• یکی از نکات برجسته در انجام پروژه که راهبردهای درست و مدیریت صحیح شهرداری را در انجام این پروژه نشان می دهد نحوه ورود شهرداری و شورای شهر به بحث " تملک " است . تملک اراضی جهت انجام پروژه های اجرایی همواره یکی از عواملی است که می تواند در صورت برنامه ریزی مناسب به سرعت و تسهیل کار منجر شده و راندمان را افزایش دهد و عدم ورود مناسب علاوه بر این که چالش های محیطی و پیرامونی را به وجود می آورد، در حکم " چوبی لای چرخ پروژه " خود را به عینه نشان می دهد . ما در بحث تملک زمین ها و اراضی اطراف پل و کمربندی که مسیری حدود 2 کیلومتر است شاهد یک تعامل و همکاری قوی میان شهرداری و صاحبان اراضی هستیم . تعریف بازی برد - برد و رضایتمندی از نکات قابل ملاحظه و بسیار با اهمیت است که می تواند خود در حکم الگویی پایدار و هدفمند در برنامه ریزی های آتی شهرداری و تعامل سایر نهادها و ارگان ها با جامعه هدف ، مردم و مالکان در انجام پروژه های مد نظرشان به حساب آید، متاسفانه در سال های گذشته خصوصا یک دهه اخیر شکل انجام پروژه های عمرانی به گونه ای بوده است که تملک و مسایل پیرامونی آن همواره موضوع چالش ها و جدل های گسترده قرار گرفته یا تصاحب اراضی که پایین ترین قیمت ممکن را داشته اند بستر برنامه ریزی و مدیریت های بعدی بوده است در شکل اول آن شاهد درگیری ها دعواها و تنش های متعددی میان ارگان های ذی ربط با مالکان بوده ایم که نمونه های آن در شهر بیرجند فراوان است و صورت دوم به طور بدیهی به خرید یا تصاحب زمین هایی منجر شده است که به لحاظ کیفیت و مرغوبیت پایین ترین حد استانداردها را داشته اند در مقایسه این دو پروژه می توان نوع مدیریت در تملک را بسیار عیان و روشن مورد تحلیل و واکاوی قرار داد. امروز پروژه های مسکن مهر مشمول همان شکل مدیریت ثانویه هستند . عده ای به صورت کاملا شتاب زده بدون انجام مطالعات و پشتوانه سازی های لازم ، سیاست خود را خرید زمین هایی با قیمت نازل قرار دادند تا با کاهش هزینه ها قیمت توافقی نهایی را به حداقل برسانند اما پیامدها و بحران های بعدی که به دلیل نبود زیرساخت ها و فقدان منابع مالی اتفاق افتاد نه تنها به کاهش هزینه ای منتقل نشد که به دلیل همان جا نمایی نا مطلوب که شرح آن به میان آمد هزینه ها را به صورت تصاعدی برای پیمانکار و مالکان افزایش داد .
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در برنامه زمان بندی پروژه آن گونه که مهندس عدل معاون اجرایی و عمرانی شهرداری بیرجند یادآور می شود، این پروژه کمتر از دو ماه از زمان برنامه ریزی شده و توافق نهایی شده با پیمان کار به بهره برداری رسید. احداث پل پیامبر اعظم ( شاهرود) با اعتباری بیش از صد میلیارد ریال اجرایی شد که با در نظر گرفتن هزینه شصت درصدی در بحث تملک اراضی می توان آن را از پروژه های برجسته دانست که با کمترین اتلاف هزینه مالی به سرانجام و بهره برداری رسید . ضمن آن که تملک و آزاد سازی اراضی مربوط به پروژه در مدت زمانی کمتر از چهار ماه انجام شد که این امر خود یکی از عوامل اساسی در تسریع پروژه اجرایی می باشد . با توجه به این که کمربند غرب حد فاصل شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را به هم وصل می کند، خود در روان سازی ترافیک و کاهش بار اضافی بر خیابان های اصلی شهر می تواند بسیار موثر باشد . تسهیل حمل و نقل عمومی در خیابان های اصلی از جمله خیابان انقلاب ، خیابان مطهری ، میدان طالقانی سه راه اسدی و همچنین دسترسی آسان تر به شمال شهر از نکات مهمی است که می تواند اثرات و نتایج خود را در سال های آینده نشان دهد . واقعیتی که امروز بسیاری از شهروندان بیرجندی و افرادی که از استان های دیگر در گذر از مرکز استان خراسان جنوبی با آن مواجه اند ترافیک بیش از اندازه بیرجند به نسبت اندازه و موقعیت اجتماعی و جغرافیایی این شهر است . شاید این حجم از ترافیک برای شهری همانند زاهدان یا کرمان موضوعیت داشته باشد اما به دلیل عدم امکان انعطاف و مانور روی خیابان هایی همانند مدرس و طالقانی که محصول معماری و ساخت و ساز خیابان ها در سی سال گذشته هستند شاید نتوان تغییر اساسی و زیر ساختی مبتنی بر اعمال سیاست های دستوری روی خیابان های فوق الذکر را انتظار داشت در نتیجه انجام پروژه هایی همانند بلوار پیامبر اعظم مشروط به این که در زمان برنامه ریزی شده شکل اجرایی پیدا کنند و جنبه عملیاتی بیابند می تواند راهگشا باشد. ضمن آن که شهر بیرجند در سال های گذشته خصوصاً روزهای پنج شنبه در حد فاصل خیابان جمهوری و طالقانی تا مزار شهدا از مشکل عدیده دیگری رنج برده است : سیل جمعیتی که به سمت مزار شهدا روانه می شدند بار ترافیکی بالایی را به آن محدوده تحمیل می کرد که اکنون امکان دستیابی سریع به مناطق مد نظر و انتخاب مسیر بعدی با در نظر گرفتن کمربندی غرب امکان پذیرتر می شود . از سوی دیگر بار ترافیکی انتهای خیابان غفاری تا بهشت متقین نیز به شکل ملموسی کاهش می یابد. از مشخصات فنی پروژه طراحی بر اساس دو لاین 12 متری و همچنین یک آیلند به عرض 5 تا 15 متر است که برای فضای سبز بلوار در نظر گرفته شده است. همچنین عملیات خاکریزی و خاکبرداری پروژه حجمی معادل 210 هزار متر مکعب را شامل شده است که در مسیری حدود 1800 متر برنامه ریزی و در نهایت با مدیریت موثر و کار جمعی به بهره برداری رسیده است . آن طور که شهردار بیرجند در روز افتتاح پروژه یاد آور شد حجم زیرسازی انجام شده 151 هزار متر مکعب است که با در نظر گرفتن عملیات جدول گذاری شامل جوی آب ، آیلند و جداول جدا کننده طولی حدود 7500 متر را شامل می شود . از دیگر مشخصات فنی پروژه 8500 تن آسفالت به کار رفته در سطحی معادل 60 هزار متر مربع است ، نوع سازه این پل بتنی با کوله سنگی و سقف تیر و دال است که مساحت عرشه آن به 1420 متر می رسد . پل شاهرود شامل 4 دهنه 10 متری به ارتفاع 5 متر است که حجم بتن ریزی آن 2600 متر مکعب و حجم سنگ چینی آن 3700 متر مکعب بوده است . در نظر گرفتن این آمار و ارقام نشان از حجم بالای کار اجرایی و نشان توانمندی و مدیریت استانداردی است که توانسته است خود را با شاخصه های اقتصادی و اجتماعی نیز نشان بدهد که در بحثی مبسوط به آن اشاره می کنیم.
پروژه کمر بندی غرب و مسکن مهر ؛ دو پروژه به مثابه دو شیوه مدیریت
هر ساله در کشور ، میلیاردها دلار صرف انجام پروژه های عمرانی و برنامه ریزی جهت توسعه و تعمیم پروژه های زیر ساختی می شود. در بیست و چهار سال گذشته سه دولت متمرکز در ایران روی کار بودند . در واقع می توان بسته به نوع راهبردها و کنش عالی مدیران هر یک از دولت ها ،کارنامه و برنامه این دولت ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . اغراق نیست اگر بگوییم ، دولت آقایان هاشمی و خاتمی علی رغم برخی اختلافات و رویکردهای مدیریتی متفاوت جهت و سویه تقریبا مشترکی در انجام برنامه ریزی و نظام مند کردن پروژه های عمرانی و زیرساختی کشور دارا بودند . شاید مهم ترین دلیل این مساله ابتدا استفاده از مدیران کار بلد و با تجربه در هر دو دولت و تمشیت امور بر اساس برنامه های مشخص و مدون تعریف شده در سند چشم انداز توسعه کشور برنامه کلان پنج ساله و راهبردهای مد نظر مجلس و نهادهای مشورتی مختلف بوده است. اما در دولت محمود احمدی نژاد شاهد ساختار شکنی عمده ، فاصله گیری اساسی از راهبردهای عالی توسعه و پشت پا زدن به قوانین ، برنامه ها و چارچوب های تعریف شده همچون سند چشم انداز و برنامه های دراز مدت توسعه بودیم که این رفتار تاثیر خود را در نتایج برنامه ریزی ها نیز به جا گذاشت و عملا کشور را با مشکلات ، موانع و چالش های عمده ای مواجه ساخت . هدف از طرح این مقدمه اولا ارایه تصویر کلی است که وضعیت حادث شده در برنامه ریزی کلان و نوع نگاه مدیران را نشان دهد و از سویی دیگر، این که بتوانیم با مقایسه تحلیلی و تطبیقی پروژه های مهم این دولت ها نوع کنش و برآیند عمل آن ها را در اجتماعی به تصویر بکشیم .
آن چه در مدیریت کلان کشور اتفاق می افتد بازتاب و نتایج خود را در عرصه عملکرد مدیران بومی و استانی نیز به جا می گذارد از این منظر شاید بتوانیم با مقایسه دو پروژه مسکن مهر که در دولت محمود احمدی نژاد برنامه ریزی شد و بخشی از مدیران همسو با او در استان خراسان جنوبی آن را برنامه ریزی و راهبری کردند با پروژه هایی دیگر نظیر پروژه های زیرساختی و عمرانی که در دولت آقای روحانی و توسط مدیران همسو با ایشان عملیاتی و اجرایی می شود علاوه بر نشان دادن تمایزهای اجرایی و عمرانی ، مغایرت های فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی را نیز نشان دهیم . پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود که اخیراً توسط شهرداری بیرجند شکل اجرایی پیدا کرده و جنبه عملیاتی گرفته است ،یکی از اشکال مدیریت مورد نظر در مقام مقایسه با پروژه مسکن مهر است . به نظر می رسد با توجه به شاخص های این پروژه در همه حوزه های کاربردی نظیر طراحی مطلوب ، استفاده بهینه از زمان و انرژی نیروهای همراه بهره گیری مناسب و موثر از پیمان کار بومی و تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شایان توجه بتوان آن را استانداردی جدید در انجام پروژه های عمرانی و معیاری نه تنها در حوزه عمل شهرداری که برای سایر مجموعه های دولتی و خصوصی تعریف کرد .
• پروژه بلوار پیام اعظم و پل شاهرود توسط پیمانکار بومی انجام گرفت و شهرداری وظیفه نظارتی خود را در قبال پروژه و پیمانکار به نحو مطلوب و شایان توجهی به انجام رساند . انتخاب پیمانکار در چارچوب قوانین ضوابط، توانمندی ها و راهبردهای دراز مدت شهرداری و شورای شهر بیرجند به انجام رسید در حالی که پروژه مسکن مهر که نماد مدیریت و برنامه کلان توسعه محور دولت آقای احمدی نژاد بود نه متکی بر انتخاب پیمانکار در فرآیند برنامه ریزی ، پژوهش و راهبری کلان که بر اساس روابط و ملاحظات سیاسی خاص انجام می گرفت . در بسیاری از شهرهای استان، کسانی متولی انجام پروژه مسکن مهر می شدند که روابط نزدیک و خویشاوندی با برخی افراد صاحب نفوذ و نمایندگان نزدیک و همسو با دولت گذشته را دارا بودند. نوع انتخاب پیمانکار اولین مساله ای است که هم در اجرا و زمان بندی پروژه ها و هم در بازخوردهای فرهنگی ، اجتماعی و امنیتی تاثیر خود را به جا گذاشته بود که در جای آن به طور مبسوط به آن اشاره خواهیم کرد .
• نظارت دقیق و برنامه ریزی اصولی شهرداری استفاده بهینه از وقت و زمان مجموعه نیروهای درگیر با پروژه از دیگر شاخص های اساسی پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود است . به نظر می رسد مدیریت این پروژه با نگاهی کلان نگر و توسعه محور انجام گرفت که رویکردهایی دراز مدت و مطالبات اجتماعی و فرهنگی ساکنان مسیر پروژه را برای سال های آینده مد نظر قرار داده بود. در حالی که برنامه ریزی و نوع انجام پروژه مسکن مهر صرفا با برنامه ای مقطعی ، مدیریتی عجولانه برنامه ریزی شتاب زده به صورت ناقص ، عقیم و سترون به جامعه عرضه شده است.
• سومین ویژگی خاص این پروژه ،سامان دهی امور بر اساس کاری مطالعاتی و پژوهشی بنیادین است. این پروژه اتصال کمربندی حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را شامل می شود که با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی بیرجند و نوع ساخت و ساز انجام گرفته در این شهر مرکز استان بهترین موقعیت و مناسب ترین مسیر را دارا می باشد. اما اگر به جا نمایی و مکان سنجی پروژه مسکن مهر توجه کنیم متوجه انتخاب عجولانه و ناصحیحی می شویم که نه تنها برای صاحبان این واحدها مشکلات بغرنجی را ایجاد می کند که در شمای کلی خود به مشکلی اجتماعی و فرهنگی برای شهر بیرجند تبدیل شده است . نبود امکان مناسب جهت بهره گیری از فرصت های زیرساختی نظیر آب لوله کشی ، برق ، سیستم فاضلاب همه و همه نتایج تاسف بار مدیریت دولت گذشته و نمود عملکرد مدیران استانی آن می باشد که امروز بار سنگین خود را بر دولت روحانی و مدیران عالی استانی تحمیل می کند .
• اختلاف طبقاتی و شکاف های اجتماعی واقعیت امروزی جوامع شهری است. بدیهی است که هر چه شهر کلان تر و گستره خدمات شهری آن بیشتر باشد این اختلاف و شکاف در سطوح متفاوت جامعه شهرنشین بیشتر می شود و به صورت پدیده بالا نشینی و پایین نشینی خود را نشان می دهد . متاسفانه شهر بیرجند علی رغم این که در مسیر اصلی مواصلات جاده ای قرار نداشته و شهرنشینی تنها توسط بومیان ساکن در بیرجند و نواحی اطراف ادامه یافته است، اما در دو دهه گذشته از پی شایعات تقسیم استان برنامه ریزی های فاقد پشتوانه و خرید و فروش اراضی مسکونی و تغییر کاربری های هدایت شده قیمت زمین در نواحی مختلف بیرجند بسته به موقعیت اجتماعی و فرهنگی رشد چشمگیری یافته و تفاوت معنا داری در سطح زندگی میان نواحی مختلف شهر را باعث شده است. با توجه به مختصات این پروژه که حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را پوشش می دهد و برخی مناطق ضعیف تر به لحاظ اقتصادی در مسیر انجام پروژه قرار گرفته اند امید آن می رود که ارزش گذاری های جدید در اراضی حد فاصل پروژه با نواحی مسکونی مورد بحث بتواند به بالا رفتن قیمت زمین و ملک در آن منطقه منجر شود که این مهم در صورت مدیریت صحیح و پشتوانه سازی نهاد های ذی ربط می تواند بهبود سطح معیشت و تغییرات اساسی در شاکله زیستی ، فرهنگی و اجتماعی را به وجود آورد. امروزه در مباحث نظری علوم انسانی و جامعه شناسی اثبات شده است که تغییرات زیر بنایی با رویکرد های اقتصادی می تواند تغییرات اساسی در سطوح رو بنایی همانند منزلت شهروندی ، بهبود وضعیت اجتماعی و تعریف استانداردهای جدید در حیات فرهنگی مردمان آن نواحی را باعث شود. حال اگر از همین منظر به پروژه مسکن مهر بیرجند واقع در مهر شهر توجه کنیم می توانیم تفاوت ها را به عینه مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهیم . این پروژه بر اساس شعارهای کلی رییس دولت وقت و کارگزارانش که با محوریت عدالت به جامعه معرفی شده بود و هدف آن بهبود سطح زندگی مردم بیان می شد نه تنها در هدف گذاری ها موفق نشد که عملاً سطوح جدیدی از حاشیه نشینی را به وجود آورده است . امروزه شاهد سطح بالایی از ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی در پروژه های احداث شده تحت عنوان مسکن مهر خصوصا در انبوه سازی های ناتمام هستیم جاهایی که به عنوان نمونه از مجتمع شانزده واحدی تنها چند واحد شکل مسکونی پیدا کردند و خالی بودن واحدهای دیگر باعث پدید آمدن مشکلات اجتماعی و امنیتی شده اند که این مساله علاوه بر عوارض مطرح شده به چالش های اجتماعی و امنیتی برای سازمان ها ، نهادها و ارگان های ذی ربط در دراز مدت می انجامد.
• یکی از نکات برجسته در انجام پروژه که راهبردهای درست و مدیریت صحیح شهرداری را در انجام این پروژه نشان می دهد نحوه ورود شهرداری و شورای شهر به بحث " تملک " است . تملک اراضی جهت انجام پروژه های اجرایی همواره یکی از عواملی است که می تواند در صورت برنامه ریزی مناسب به سرعت و تسهیل کار منجر شده و راندمان را افزایش دهد و عدم ورود مناسب علاوه بر این که چالش های محیطی و پیرامونی را به وجود می آورد، در حکم " چوبی لای چرخ پروژه " خود را به عینه نشان می دهد . ما در بحث تملک زمین ها و اراضی اطراف پل و کمربندی که مسیری حدود 2 کیلومتر است شاهد یک تعامل و همکاری قوی میان شهرداری و صاحبان اراضی هستیم . تعریف بازی برد - برد و رضایتمندی از نکات قابل ملاحظه و بسیار با اهمیت است که می تواند خود در حکم الگویی پایدار و هدفمند در برنامه ریزی های آتی شهرداری و تعامل سایر نهادها و ارگان ها با جامعه هدف ، مردم و مالکان در انجام پروژه های مد نظرشان به حساب آید، متاسفانه در سال های گذشته خصوصا یک دهه اخیر شکل انجام پروژه های عمرانی به گونه ای بوده است که تملک و مسایل پیرامونی آن همواره موضوع چالش ها و جدل های گسترده قرار گرفته یا تصاحب اراضی که پایین ترین قیمت ممکن را داشته اند بستر برنامه ریزی و مدیریت های بعدی بوده است در شکل اول آن شاهد درگیری ها دعواها و تنش های متعددی میان ارگان های ذی ربط با مالکان بوده ایم که نمونه های آن در شهر بیرجند فراوان است و صورت دوم به طور بدیهی به خرید یا تصاحب زمین هایی منجر شده است که به لحاظ کیفیت و مرغوبیت پایین ترین حد استانداردها را داشته اند در مقایسه این دو پروژه می توان نوع مدیریت در تملک را بسیار عیان و روشن مورد تحلیل و واکاوی قرار داد. امروز پروژه های مسکن مهر مشمول همان شکل مدیریت ثانویه هستند . عده ای به صورت کاملا شتاب زده بدون انجام مطالعات و پشتوانه سازی های لازم ، سیاست خود را خرید زمین هایی با قیمت نازل قرار دادند تا با کاهش هزینه ها قیمت توافقی نهایی را به حداقل برسانند اما پیامدها و بحران های بعدی که به دلیل نبود زیرساخت ها و فقدان منابع مالی اتفاق افتاد نه تنها به کاهش هزینه ای منتقل نشد که به دلیل همان جا نمایی نا مطلوب که شرح آن به میان آمد هزینه ها را به صورت تصاعدی برای پیمانکار و مالکان افزایش داد .
اگر چه احداث پل بزرگ پیامبر اعظم و تکمیل بلوار کمربندی غرب واکنش مثبت بسیاری از مطبوعات محلی و سایت های خبری استان را به همراه داشت اما به نظر می رسد با توجه به اهمیت پروژه و تاثیر آن بر حوزه خدمات شهری و پتانسیل آن در تغییر مختصات اجتماعی و اقتصادی برخی از مناطق حاشیه ای بیرجند می بایست با تعریف سرفصل های جدید و با افق کلان تری در حوزه های بحث نظری و راهبردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در برنامه زمان بندی پروژه آن گونه که مهندس عدل معاون اجرایی و عمرانی شهرداری بیرجند یادآور می شود، این پروژه کمتر از دو ماه از زمان برنامه ریزی شده و توافق نهایی شده با پیمان کار به بهره برداری رسید. احداث پل پیامبر اعظم ( شاهرود) با اعتباری بیش از صد میلیارد ریال اجرایی شد که با در نظر گرفتن هزینه شصت درصدی در بحث تملک اراضی می توان آن را از پروژه های برجسته دانست که با کمترین اتلاف هزینه مالی به سرانجام و بهره برداری رسید . ضمن آن که تملک و آزاد سازی اراضی مربوط به پروژه در مدت زمانی کمتر از چهار ماه انجام شد که این امر خود یکی از عوامل اساسی در تسریع پروژه اجرایی می باشد . با توجه به این که کمربند غرب حد فاصل شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را به هم وصل می کند، خود در روان سازی ترافیک و کاهش بار اضافی بر خیابان های اصلی شهر می تواند بسیار موثر باشد . تسهیل حمل و نقل عمومی در خیابان های اصلی از جمله خیابان انقلاب ، خیابان مطهری ، میدان طالقانی سه راه اسدی و همچنین دسترسی آسان تر به شمال شهر از نکات مهمی است که می تواند اثرات و نتایج خود را در سال های آینده نشان دهد . واقعیتی که امروز بسیاری از شهروندان بیرجندی و افرادی که از استان های دیگر در گذر از مرکز استان خراسان جنوبی با آن مواجه اند ترافیک بیش از اندازه بیرجند به نسبت اندازه و موقعیت اجتماعی و جغرافیایی این شهر است . شاید این حجم از ترافیک برای شهری همانند زاهدان یا کرمان موضوعیت داشته باشد اما به دلیل عدم امکان انعطاف و مانور روی خیابان هایی همانند مدرس و طالقانی که محصول معماری و ساخت و ساز خیابان ها در سی سال گذشته هستند شاید نتوان تغییر اساسی و زیر ساختی مبتنی بر اعمال سیاست های دستوری روی خیابان های فوق الذکر را انتظار داشت در نتیجه انجام پروژه هایی همانند بلوار پیامبر اعظم مشروط به این که در زمان برنامه ریزی شده شکل اجرایی پیدا کنند و جنبه عملیاتی بیابند می تواند راهگشا باشد. ضمن آن که شهر بیرجند در سال های گذشته خصوصاً روزهای پنج شنبه در حد فاصل خیابان جمهوری و طالقانی تا مزار شهدا از مشکل عدیده دیگری رنج برده است : سیل جمعیتی که به سمت مزار شهدا روانه می شدند بار ترافیکی بالایی را به آن محدوده تحمیل می کرد که اکنون امکان دستیابی سریع به مناطق مد نظر و انتخاب مسیر بعدی با در نظر گرفتن کمربندی غرب امکان پذیرتر می شود . از سوی دیگر بار ترافیکی انتهای خیابان غفاری تا بهشت متقین نیز به شکل ملموسی کاهش می یابد. از مشخصات فنی پروژه طراحی بر اساس دو لاین 12 متری و همچنین یک آیلند به عرض 5 تا 15 متر است که برای فضای سبز بلوار در نظر گرفته شده است. همچنین عملیات خاکریزی و خاکبرداری پروژه حجمی معادل 210 هزار متر مکعب را شامل شده است که در مسیری حدود 1800 متر برنامه ریزی و در نهایت با مدیریت موثر و کار جمعی به بهره برداری رسیده است . آن طور که شهردار بیرجند در روز افتتاح پروژه یاد آور شد حجم زیرسازی انجام شده 151 هزار متر مکعب است که با در نظر گرفتن عملیات جدول گذاری شامل جوی آب ، آیلند و جداول جدا کننده طولی حدود 7500 متر را شامل می شود . از دیگر مشخصات فنی پروژه 8500 تن آسفالت به کار رفته در سطحی معادل 60 هزار متر مربع است ، نوع سازه این پل بتنی با کوله سنگی و سقف تیر و دال است که مساحت عرشه آن به 1420 متر می رسد . پل شاهرود شامل 4 دهنه 10 متری به ارتفاع 5 متر است که حجم بتن ریزی آن 2600 متر مکعب و حجم سنگ چینی آن 3700 متر مکعب بوده است . در نظر گرفتن این آمار و ارقام نشان از حجم بالای کار اجرایی و نشان توانمندی و مدیریت استانداردی است که توانسته است خود را با شاخصه های اقتصادی و اجتماعی نیز نشان بدهد که در بحثی مبسوط به آن اشاره می کنیم.
پروژه کمر بندی غرب و مسکن مهر ؛ دو پروژه به مثابه دو شیوه مدیریت
هر ساله در کشور ، میلیاردها دلار صرف انجام پروژه های عمرانی و برنامه ریزی جهت توسعه و تعمیم پروژه های زیر ساختی می شود. در بیست و چهار سال گذشته سه دولت متمرکز در ایران روی کار بودند . در واقع می توان بسته به نوع راهبردها و کنش عالی مدیران هر یک از دولت ها ،کارنامه و برنامه این دولت ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . اغراق نیست اگر بگوییم ، دولت آقایان هاشمی و خاتمی علی رغم برخی اختلافات و رویکردهای مدیریتی متفاوت جهت و سویه تقریبا مشترکی در انجام برنامه ریزی و نظام مند کردن پروژه های عمرانی و زیرساختی کشور دارا بودند . شاید مهم ترین دلیل این مساله ابتدا استفاده از مدیران کار بلد و با تجربه در هر دو دولت و تمشیت امور بر اساس برنامه های مشخص و مدون تعریف شده در سند چشم انداز توسعه کشور برنامه کلان پنج ساله و راهبردهای مد نظر مجلس و نهادهای مشورتی مختلف بوده است. اما در دولت محمود احمدی نژاد شاهد ساختار شکنی عمده ، فاصله گیری اساسی از راهبردهای عالی توسعه و پشت پا زدن به قوانین ، برنامه ها و چارچوب های تعریف شده همچون سند چشم انداز و برنامه های دراز مدت توسعه بودیم که این رفتار تاثیر خود را در نتایج برنامه ریزی ها نیز به جا گذاشت و عملا کشور را با مشکلات ، موانع و چالش های عمده ای مواجه ساخت . هدف از طرح این مقدمه اولا ارایه تصویر کلی است که وضعیت حادث شده در برنامه ریزی کلان و نوع نگاه مدیران را نشان دهد و از سویی دیگر، این که بتوانیم با مقایسه تحلیلی و تطبیقی پروژه های مهم این دولت ها نوع کنش و برآیند عمل آن ها را در اجتماعی به تصویر بکشیم .
آن چه در مدیریت کلان کشور اتفاق می افتد بازتاب و نتایج خود را در عرصه عملکرد مدیران بومی و استانی نیز به جا می گذارد از این منظر شاید بتوانیم با مقایسه دو پروژه مسکن مهر که در دولت محمود احمدی نژاد برنامه ریزی شد و بخشی از مدیران همسو با او در استان خراسان جنوبی آن را برنامه ریزی و راهبری کردند با پروژه هایی دیگر نظیر پروژه های زیرساختی و عمرانی که در دولت آقای روحانی و توسط مدیران همسو با ایشان عملیاتی و اجرایی می شود علاوه بر نشان دادن تمایزهای اجرایی و عمرانی ، مغایرت های فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی را نیز نشان دهیم . پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود که اخیراً توسط شهرداری بیرجند شکل اجرایی پیدا کرده و جنبه عملیاتی گرفته است ،یکی از اشکال مدیریت مورد نظر در مقام مقایسه با پروژه مسکن مهر است . به نظر می رسد با توجه به شاخص های این پروژه در همه حوزه های کاربردی نظیر طراحی مطلوب ، استفاده بهینه از زمان و انرژی نیروهای همراه بهره گیری مناسب و موثر از پیمان کار بومی و تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شایان توجه بتوان آن را استانداردی جدید در انجام پروژه های عمرانی و معیاری نه تنها در حوزه عمل شهرداری که برای سایر مجموعه های دولتی و خصوصی تعریف کرد .
• پروژه بلوار پیام اعظم و پل شاهرود توسط پیمانکار بومی انجام گرفت و شهرداری وظیفه نظارتی خود را در قبال پروژه و پیمانکار به نحو مطلوب و شایان توجهی به انجام رساند . انتخاب پیمانکار در چارچوب قوانین ضوابط، توانمندی ها و راهبردهای دراز مدت شهرداری و شورای شهر بیرجند به انجام رسید در حالی که پروژه مسکن مهر که نماد مدیریت و برنامه کلان توسعه محور دولت آقای احمدی نژاد بود نه متکی بر انتخاب پیمانکار در فرآیند برنامه ریزی ، پژوهش و راهبری کلان که بر اساس روابط و ملاحظات سیاسی خاص انجام می گرفت . در بسیاری از شهرهای استان، کسانی متولی انجام پروژه مسکن مهر می شدند که روابط نزدیک و خویشاوندی با برخی افراد صاحب نفوذ و نمایندگان نزدیک و همسو با دولت گذشته را دارا بودند. نوع انتخاب پیمانکار اولین مساله ای است که هم در اجرا و زمان بندی پروژه ها و هم در بازخوردهای فرهنگی ، اجتماعی و امنیتی تاثیر خود را به جا گذاشته بود که در جای آن به طور مبسوط به آن اشاره خواهیم کرد .
• نظارت دقیق و برنامه ریزی اصولی شهرداری استفاده بهینه از وقت و زمان مجموعه نیروهای درگیر با پروژه از دیگر شاخص های اساسی پروژه بلوار پیامبر اعظم و پل شاهرود است . به نظر می رسد مدیریت این پروژه با نگاهی کلان نگر و توسعه محور انجام گرفت که رویکردهایی دراز مدت و مطالبات اجتماعی و فرهنگی ساکنان مسیر پروژه را برای سال های آینده مد نظر قرار داده بود. در حالی که برنامه ریزی و نوع انجام پروژه مسکن مهر صرفا با برنامه ای مقطعی ، مدیریتی عجولانه برنامه ریزی شتاب زده به صورت ناقص ، عقیم و سترون به جامعه عرضه شده است.
• سومین ویژگی خاص این پروژه ،سامان دهی امور بر اساس کاری مطالعاتی و پژوهشی بنیادین است. این پروژه اتصال کمربندی حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را شامل می شود که با در نظر گرفتن موقعیت جغرافیایی بیرجند و نوع ساخت و ساز انجام گرفته در این شهر مرکز استان بهترین موقعیت و مناسب ترین مسیر را دارا می باشد. اما اگر به جا نمایی و مکان سنجی پروژه مسکن مهر توجه کنیم متوجه انتخاب عجولانه و ناصحیحی می شویم که نه تنها برای صاحبان این واحدها مشکلات بغرنجی را ایجاد می کند که در شمای کلی خود به مشکلی اجتماعی و فرهنگی برای شهر بیرجند تبدیل شده است . نبود امکان مناسب جهت بهره گیری از فرصت های زیرساختی نظیر آب لوله کشی ، برق ، سیستم فاضلاب همه و همه نتایج تاسف بار مدیریت دولت گذشته و نمود عملکرد مدیران استانی آن می باشد که امروز بار سنگین خود را بر دولت روحانی و مدیران عالی استانی تحمیل می کند .
• اختلاف طبقاتی و شکاف های اجتماعی واقعیت امروزی جوامع شهری است. بدیهی است که هر چه شهر کلان تر و گستره خدمات شهری آن بیشتر باشد این اختلاف و شکاف در سطوح متفاوت جامعه شهرنشین بیشتر می شود و به صورت پدیده بالا نشینی و پایین نشینی خود را نشان می دهد . متاسفانه شهر بیرجند علی رغم این که در مسیر اصلی مواصلات جاده ای قرار نداشته و شهرنشینی تنها توسط بومیان ساکن در بیرجند و نواحی اطراف ادامه یافته است، اما در دو دهه گذشته از پی شایعات تقسیم استان برنامه ریزی های فاقد پشتوانه و خرید و فروش اراضی مسکونی و تغییر کاربری های هدایت شده قیمت زمین در نواحی مختلف بیرجند بسته به موقعیت اجتماعی و فرهنگی رشد چشمگیری یافته و تفاوت معنا داری در سطح زندگی میان نواحی مختلف شهر را باعث شده است. با توجه به مختصات این پروژه که حد فاصل بلوار شهدای عبادی تا بلوار جوادیه را پوشش می دهد و برخی مناطق ضعیف تر به لحاظ اقتصادی در مسیر انجام پروژه قرار گرفته اند امید آن می رود که ارزش گذاری های جدید در اراضی حد فاصل پروژه با نواحی مسکونی مورد بحث بتواند به بالا رفتن قیمت زمین و ملک در آن منطقه منجر شود که این مهم در صورت مدیریت صحیح و پشتوانه سازی نهاد های ذی ربط می تواند بهبود سطح معیشت و تغییرات اساسی در شاکله زیستی ، فرهنگی و اجتماعی را به وجود آورد. امروزه در مباحث نظری علوم انسانی و جامعه شناسی اثبات شده است که تغییرات زیر بنایی با رویکرد های اقتصادی می تواند تغییرات اساسی در سطوح رو بنایی همانند منزلت شهروندی ، بهبود وضعیت اجتماعی و تعریف استانداردهای جدید در حیات فرهنگی مردمان آن نواحی را باعث شود. حال اگر از همین منظر به پروژه مسکن مهر بیرجند واقع در مهر شهر توجه کنیم می توانیم تفاوت ها را به عینه مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهیم . این پروژه بر اساس شعارهای کلی رییس دولت وقت و کارگزارانش که با محوریت عدالت به جامعه معرفی شده بود و هدف آن بهبود سطح زندگی مردم بیان می شد نه تنها در هدف گذاری ها موفق نشد که عملاً سطوح جدیدی از حاشیه نشینی را به وجود آورده است . امروزه شاهد سطح بالایی از ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی در پروژه های احداث شده تحت عنوان مسکن مهر خصوصا در انبوه سازی های ناتمام هستیم جاهایی که به عنوان نمونه از مجتمع شانزده واحدی تنها چند واحد شکل مسکونی پیدا کردند و خالی بودن واحدهای دیگر باعث پدید آمدن مشکلات اجتماعی و امنیتی شده اند که این مساله علاوه بر عوارض مطرح شده به چالش های اجتماعی و امنیتی برای سازمان ها ، نهادها و ارگان های ذی ربط در دراز مدت می انجامد.
• یکی از نکات برجسته در انجام پروژه که راهبردهای درست و مدیریت صحیح شهرداری را در انجام این پروژه نشان می دهد نحوه ورود شهرداری و شورای شهر به بحث " تملک " است . تملک اراضی جهت انجام پروژه های اجرایی همواره یکی از عواملی است که می تواند در صورت برنامه ریزی مناسب به سرعت و تسهیل کار منجر شده و راندمان را افزایش دهد و عدم ورود مناسب علاوه بر این که چالش های محیطی و پیرامونی را به وجود می آورد، در حکم " چوبی لای چرخ پروژه " خود را به عینه نشان می دهد . ما در بحث تملک زمین ها و اراضی اطراف پل و کمربندی که مسیری حدود 2 کیلومتر است شاهد یک تعامل و همکاری قوی میان شهرداری و صاحبان اراضی هستیم . تعریف بازی برد - برد و رضایتمندی از نکات قابل ملاحظه و بسیار با اهمیت است که می تواند خود در حکم الگویی پایدار و هدفمند در برنامه ریزی های آتی شهرداری و تعامل سایر نهادها و ارگان ها با جامعه هدف ، مردم و مالکان در انجام پروژه های مد نظرشان به حساب آید، متاسفانه در سال های گذشته خصوصا یک دهه اخیر شکل انجام پروژه های عمرانی به گونه ای بوده است که تملک و مسایل پیرامونی آن همواره موضوع چالش ها و جدل های گسترده قرار گرفته یا تصاحب اراضی که پایین ترین قیمت ممکن را داشته اند بستر برنامه ریزی و مدیریت های بعدی بوده است در شکل اول آن شاهد درگیری ها دعواها و تنش های متعددی میان ارگان های ذی ربط با مالکان بوده ایم که نمونه های آن در شهر بیرجند فراوان است و صورت دوم به طور بدیهی به خرید یا تصاحب زمین هایی منجر شده است که به لحاظ کیفیت و مرغوبیت پایین ترین حد استانداردها را داشته اند در مقایسه این دو پروژه می توان نوع مدیریت در تملک را بسیار عیان و روشن مورد تحلیل و واکاوی قرار داد. امروز پروژه های مسکن مهر مشمول همان شکل مدیریت ثانویه هستند . عده ای به صورت کاملا شتاب زده بدون انجام مطالعات و پشتوانه سازی های لازم ، سیاست خود را خرید زمین هایی با قیمت نازل قرار دادند تا با کاهش هزینه ها قیمت توافقی نهایی را به حداقل برسانند اما پیامدها و بحران های بعدی که به دلیل نبود زیرساخت ها و فقدان منابع مالی اتفاق افتاد نه تنها به کاهش هزینه ای منتقل نشد که به دلیل همان جا نمایی نا مطلوب که شرح آن به میان آمد هزینه ها را به صورت تصاعدی برای پیمانکار و مالکان افزایش داد .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.