|

قیام 15خرداد الگویی برای همه فصول تاریخی

یداله برزگران . سرپرست ویژه نامه شرق خراسان جنوبی

انقلاب شکوهمند اسلامي ايران همانند تمام انقلاب‌هاي مردمي که نظاير و نمونه‌هاي آن را در دهه 60 و70 ميلادي در صورت‌ها قالب‌ها وچارچوب‌هاي متعدد و البته متفاوتي ديده‌ايم چند مرحله يا به عبارتي چند فاز اجرايي و عملياتي داشته است. تعيين خاستگاه تحولات سياسي و اجتماعي ايران از منظر کنش‌گران فعالان سياسي و نظريه پردازان بسته به مختصات تفکر وحوزه عمل اجتماعي شان تفاوت دارد اما در مورد ماهيت و جهت‌گيري گروه‌ها وجريانات سياسي آن سال‌ها چند نکته حايز اهميت است. سال‌هاي مياني دهه 60 ميلادي سال‌هاي اقتدار دو روايت کلان يا به عبارتي ديگر دو جهان بيني مقتدر است که هر کدام از منظر مباني فکري خود دست به تبيين جهان خصوصا رويداد‌هاي اجتماعي وسياسي متاثر از آن مي‌ زنند مارکسيست‌ها عينيت رويکرد‌ها و ظرفيت‌هاي اجتماعي حاصل از آن را در ماهيت طبقاتي جنبش مي‌بينند لذا با در نظر گرفتن اين پيش فرض که قيام 15 خرداد حاصل نبرد فئوداليسم با بورژوازي شاه است و در تحليل خود بورژوازي شهري را جرياني مترقي‌تر از فئوداليسم با ارکان مذهبي وسياسي آن مي ديدند حاضر به حمايت از جنبش نشدند، ليبرال‌ها به نتايج آزادي‌هاي سياسي وفرديت نهفته در جنبش مي‌انديشيدند و طبيعي بود با حرکتي که خاستگاه مذهبي داشت وبا هيچکدام از انگاره‌هاي حاميان دو ايدئولوژي مهم سال‌هاي مياني قرن بيستم سازگاري و قرابت ندارد موافق نباشند. اما قيام 15 خرداد اصول و ظرفيت‌هايي را در متن خويش تعريف کرد که براي همه سال‌هاي بعدقرن مبناي شکل‌گيري جنبش هاي اجتماعي در ايران شد و نه تنها نگاه تحليلگران وناظران را به نقاط عزيمت حرکت‌هاي اجتماعي در کشورهایی نظير ايران عوض کرد که گروه‌هاي غيرمذهبي را که خواهان برچيده شدن بساط نظام شاهنشاهي بودند را وادار کرد که ايران را با واقعيت‌هاي نهفته در دل باورها انديشه‌ها ونيازهاي زندگي مردم دیده ودست به تغيير در تز‌ها وتئوري‌هاي رايج بزنند. مرور برخي از ظرفيت‌هاي نهفته در متن ومحتواي اين قيام که بيان‌گر واقعيت ونياز جامعه ايراني است مي تواند در راستاي فهم مولفه‌هاي اعتقادي واجتماعي جامعه ايراني که اجزاي لاينفک هويت ما هستند مفيد باشند و بنيان هر حرکت اصيل اجتماعي را منطبق با واقعيت‌ها تعريف و تبيين کند.
1- قيام 15 خرداد داراي ويژگي‌هاي خاصي از جمله فراگيري نهضت، حضور همه گروه‌ها، قشرها و طبقات اجتماعي در روند مبارزه، مذهبي بودن مبارزه و حضور نيروهاي مذهبي به ويژه روحانيت بود که نتايج بلندمدتي داشت و نهايتا منجر به پيروزي انقلاب اسلامي شد.
2- 15خرداد 42 نقطه عطفي بود در تاريخ مبارزات ملت قهرمان ايران که امام (ره) آفريننده و شکل‌دهنده آن قيام الهي بود. روحانيون انقلابي در تداوم آن حرکت عظيم و پرخروش امت مسلمان ايران، طي يک دوره 15 ساله نقش اساسي داشتند و در اين مدت، سالروز 15 خرداد هيچ گاه در سکوت و خاموشي سپري نشد، زيرا که 15 خرداد براي ملت ایران، از اهميت و اعتبار ويژه‌اي برخوردار بوده و همواره خواهد بود.
3- تاريخ مبارزات ملت ايران در روز 15 خرداد 1342 ورق خورد. مقدمات حاکي از تظاهرات گسترده روز عاشورا بود. خطبا و وعاظ طي دهه محرم گفتني‌ها را بيان کرده بودند و روزنامه‌هاي دولتي هم به همراه راديو سعي کرده بودند آرامش حفظ شود و مردم کمتر به آگاهي‌هايي دست يابند. تمام تبليغات در اطراف نتايج رفراندوم و انقلاب سفيد شاه دور مي‌زد و ثمرات آينده آن يکي بعد از ديگري شمرده مي‌شد. روز عاشورا ده‌ها هزار نفراز توده‌هاي مردم که در جريان مبارزه امام بودند به خيابان هاي تهران ريختند.
4- امام با ايراد سخنراني آتشين و کوبنده در حقيقت رسما و علنا روبه‌روي شاه قرار گرفت و پاسخ نطق شاه را در 4 بهمن 1341 که در قم ايراد شده بود به صورت دندان شکن و محکم داد. اين سخنان بلافاصله توسط ساواک و شهرباني به تهران گزارش شد. به دستور شاه ، ساواک ساعت 3 بامداد 15 خرداد به منزل امام هجوم بردند و ایشان را دستگير و فورا به تهران حرکت دادند. خبر دستگيري امام به سرعت در قم و تهران و ساير شهرها انتشار يافت و مردم به خيابان ها ريختند و به راهپيمايي اعتراض‌آميز پرداختند. پليس براي تفرقه مردم ابتدا به تيراندازي هوايي پرداخت اما مردم به پليس حمله کردند و معاون شهرباني را به قتل رساندند. کاميون ارتش را آتش زدند. گلوله باران مردم تا عصر ادامه داشت. سيل خروشان مردم از ورامين، کن، جماران به سوي تهران سرازير شدند و با شعار "يا مرگ يا خميني" و "مرگ بر شاه" تهران به را لرزه درآورد.
5- قيام 15 خرداد اگرچه در ظاهر با شکست روبه‌رو شد، اما تاثيرات بلند مدت خود را بر روند سياسي و اجتماعي ايران باقي گذشت. اين قيام داراي ويژگي‌هاي خاصي بود. به همين دليل تاثيرات سياسي عميقي بر ساختار سياسي و اجتماعي ايران گذاشت. اين ويژگي ها به طور خلاصه عبارتند از فراگيري نهضت، حضور همه گروه‌ها، قشرها و طبقات اجتماعي در روند مبارزه، مذهبي بودن مبارزه و حضور نيروهاي مذهبي به ويژه جامعه روحانيت. اين عوامل باعث شد که مردم حضور گسترده‌اي در مبارزه داشته باشند. بر اين اساس قيام اسلامي و فراگير مردم ايران در 15 خرداد باعث افزايش آگاهي سياسي مردم و حضور بيشتر آنها در صحنه شد، رهبري امام خميني را تثبيت و تحکيم کرد و گروه‌هاي سياسي غيرمذهبي را به حاشيه راند. در بررسي هر پديده‌اي بايستي به انگيزه‌ها و اهداف آن نظر داشت. قيام 15 خرداد نيز با انگيزه‌هايي آغاز شد و اهداف خاصي را دنبال کرد. از نظر سياسي، فضاي باز سياسي، اگرچه اصيل نبود خواه ناخواه زمينه فعاليت سياسي و اجتماعي نيروهاي مخالف رژيم را فراهم کرد. احزاب دوره ملي شدن صنعت نفت، دوباره تجديد حيات و فعاليت‌هاي خود را از سرگرفتند. احزاب و گروه‌هاي سياسي دوباره تحت فشار قرار گرفتند و نيازها و انتظارات آن ها سرکوب شد. اين انتظارات و تقاضاها مي‌توانست در 15 خرداد تاثير داشته باشد.
امام خميني در اين مرحله سعي کردند شاه را از سياست خطرناک بازدارند. هنگامي که نتيجه نگرفتند، مرحله دوم مبارزه خود را با مقاومت، مبارزه منفي، تضعيف حکومت پهلوي، آگاه‌سازي و بسيج عمومي مردم آغاز کردند. مجموعه عوامل ياد شده در کنار يکديگر اجزاي يک مبارزه منطبق بر ساخت و بافت جامعه ايراني را ساختند و براي همه سال‌هاي بعد الگوي مبارزه شدند.
انقلاب شکوهمند اسلامي ايران همانند تمام انقلاب‌هاي مردمي که نظاير و نمونه‌هاي آن را در دهه 60 و70 ميلادي در صورت‌ها قالب‌ها وچارچوب‌هاي متعدد و البته متفاوتي ديده‌ايم چند مرحله يا به عبارتي چند فاز اجرايي و عملياتي داشته است. تعيين خاستگاه تحولات سياسي و اجتماعي ايران از منظر کنش‌گران فعالان سياسي و نظريه پردازان بسته به مختصات تفکر وحوزه عمل اجتماعي شان تفاوت دارد اما در مورد ماهيت و جهت‌گيري گروه‌ها وجريانات سياسي آن سال‌ها چند نکته حايز اهميت است. سال‌هاي مياني دهه 60 ميلادي سال‌هاي اقتدار دو روايت کلان يا به عبارتي ديگر دو جهان بيني مقتدر است که هر کدام از منظر مباني فکري خود دست به تبيين جهان خصوصا رويداد‌هاي اجتماعي وسياسي متاثر از آن مي‌ زنند مارکسيست‌ها عينيت رويکرد‌ها و ظرفيت‌هاي اجتماعي حاصل از آن را در ماهيت طبقاتي جنبش مي‌بينند لذا با در نظر گرفتن اين پيش فرض که قيام 15 خرداد حاصل نبرد فئوداليسم با بورژوازي شاه است و در تحليل خود بورژوازي شهري را جرياني مترقي‌تر از فئوداليسم با ارکان مذهبي وسياسي آن مي ديدند حاضر به حمايت از جنبش نشدند، ليبرال‌ها به نتايج آزادي‌هاي سياسي وفرديت نهفته در جنبش مي‌انديشيدند و طبيعي بود با حرکتي که خاستگاه مذهبي داشت وبا هيچکدام از انگاره‌هاي حاميان دو ايدئولوژي مهم سال‌هاي مياني قرن بيستم سازگاري و قرابت ندارد موافق نباشند. اما قيام 15 خرداد اصول و ظرفيت‌هايي را در متن خويش تعريف کرد که براي همه سال‌هاي بعدقرن مبناي شکل‌گيري جنبش هاي اجتماعي در ايران شد و نه تنها نگاه تحليلگران وناظران را به نقاط عزيمت حرکت‌هاي اجتماعي در کشورهایی نظير ايران عوض کرد که گروه‌هاي غيرمذهبي را که خواهان برچيده شدن بساط نظام شاهنشاهي بودند را وادار کرد که ايران را با واقعيت‌هاي نهفته در دل باورها انديشه‌ها ونيازهاي زندگي مردم دیده ودست به تغيير در تز‌ها وتئوري‌هاي رايج بزنند. مرور برخي از ظرفيت‌هاي نهفته در متن ومحتواي اين قيام که بيان‌گر واقعيت ونياز جامعه ايراني است مي تواند در راستاي فهم مولفه‌هاي اعتقادي واجتماعي جامعه ايراني که اجزاي لاينفک هويت ما هستند مفيد باشند و بنيان هر حرکت اصيل اجتماعي را منطبق با واقعيت‌ها تعريف و تبيين کند.
1- قيام 15 خرداد داراي ويژگي‌هاي خاصي از جمله فراگيري نهضت، حضور همه گروه‌ها، قشرها و طبقات اجتماعي در روند مبارزه، مذهبي بودن مبارزه و حضور نيروهاي مذهبي به ويژه روحانيت بود که نتايج بلندمدتي داشت و نهايتا منجر به پيروزي انقلاب اسلامي شد.
2- 15خرداد 42 نقطه عطفي بود در تاريخ مبارزات ملت قهرمان ايران که امام (ره) آفريننده و شکل‌دهنده آن قيام الهي بود. روحانيون انقلابي در تداوم آن حرکت عظيم و پرخروش امت مسلمان ايران، طي يک دوره 15 ساله نقش اساسي داشتند و در اين مدت، سالروز 15 خرداد هيچ گاه در سکوت و خاموشي سپري نشد، زيرا که 15 خرداد براي ملت ایران، از اهميت و اعتبار ويژه‌اي برخوردار بوده و همواره خواهد بود.
3- تاريخ مبارزات ملت ايران در روز 15 خرداد 1342 ورق خورد. مقدمات حاکي از تظاهرات گسترده روز عاشورا بود. خطبا و وعاظ طي دهه محرم گفتني‌ها را بيان کرده بودند و روزنامه‌هاي دولتي هم به همراه راديو سعي کرده بودند آرامش حفظ شود و مردم کمتر به آگاهي‌هايي دست يابند. تمام تبليغات در اطراف نتايج رفراندوم و انقلاب سفيد شاه دور مي‌زد و ثمرات آينده آن يکي بعد از ديگري شمرده مي‌شد. روز عاشورا ده‌ها هزار نفراز توده‌هاي مردم که در جريان مبارزه امام بودند به خيابان هاي تهران ريختند.
4- امام با ايراد سخنراني آتشين و کوبنده در حقيقت رسما و علنا روبه‌روي شاه قرار گرفت و پاسخ نطق شاه را در 4 بهمن 1341 که در قم ايراد شده بود به صورت دندان شکن و محکم داد. اين سخنان بلافاصله توسط ساواک و شهرباني به تهران گزارش شد. به دستور شاه ، ساواک ساعت 3 بامداد 15 خرداد به منزل امام هجوم بردند و ایشان را دستگير و فورا به تهران حرکت دادند. خبر دستگيري امام به سرعت در قم و تهران و ساير شهرها انتشار يافت و مردم به خيابان ها ريختند و به راهپيمايي اعتراض‌آميز پرداختند. پليس براي تفرقه مردم ابتدا به تيراندازي هوايي پرداخت اما مردم به پليس حمله کردند و معاون شهرباني را به قتل رساندند. کاميون ارتش را آتش زدند. گلوله باران مردم تا عصر ادامه داشت. سيل خروشان مردم از ورامين، کن، جماران به سوي تهران سرازير شدند و با شعار "يا مرگ يا خميني" و "مرگ بر شاه" تهران به را لرزه درآورد.
5- قيام 15 خرداد اگرچه در ظاهر با شکست روبه‌رو شد، اما تاثيرات بلند مدت خود را بر روند سياسي و اجتماعي ايران باقي گذشت. اين قيام داراي ويژگي‌هاي خاصي بود. به همين دليل تاثيرات سياسي عميقي بر ساختار سياسي و اجتماعي ايران گذاشت. اين ويژگي ها به طور خلاصه عبارتند از فراگيري نهضت، حضور همه گروه‌ها، قشرها و طبقات اجتماعي در روند مبارزه، مذهبي بودن مبارزه و حضور نيروهاي مذهبي به ويژه جامعه روحانيت. اين عوامل باعث شد که مردم حضور گسترده‌اي در مبارزه داشته باشند. بر اين اساس قيام اسلامي و فراگير مردم ايران در 15 خرداد باعث افزايش آگاهي سياسي مردم و حضور بيشتر آنها در صحنه شد، رهبري امام خميني را تثبيت و تحکيم کرد و گروه‌هاي سياسي غيرمذهبي را به حاشيه راند. در بررسي هر پديده‌اي بايستي به انگيزه‌ها و اهداف آن نظر داشت. قيام 15 خرداد نيز با انگيزه‌هايي آغاز شد و اهداف خاصي را دنبال کرد. از نظر سياسي، فضاي باز سياسي، اگرچه اصيل نبود خواه ناخواه زمينه فعاليت سياسي و اجتماعي نيروهاي مخالف رژيم را فراهم کرد. احزاب دوره ملي شدن صنعت نفت، دوباره تجديد حيات و فعاليت‌هاي خود را از سرگرفتند. احزاب و گروه‌هاي سياسي دوباره تحت فشار قرار گرفتند و نيازها و انتظارات آن ها سرکوب شد. اين انتظارات و تقاضاها مي‌توانست در 15 خرداد تاثير داشته باشد.
امام خميني در اين مرحله سعي کردند شاه را از سياست خطرناک بازدارند. هنگامي که نتيجه نگرفتند، مرحله دوم مبارزه خود را با مقاومت، مبارزه منفي، تضعيف حکومت پهلوي، آگاه‌سازي و بسيج عمومي مردم آغاز کردند. مجموعه عوامل ياد شده در کنار يکديگر اجزاي يک مبارزه منطبق بر ساخت و بافت جامعه ايراني را ساختند و براي همه سال‌هاي بعد الگوي مبارزه شدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.