سیدرضا صالحیامیری در گفتوگو با «شرق»:
«بهمن رأی» نتیجه انتخابات را تعیین کرد
شهابالدین طباطبایی
از ایدههایش برای اداره کتابخانه ملی که میگوید، خودش ذوق میکند و مخاطب را هم سر شوق میآورد، از برنامهاش برای بازدیدهای نیمروزه تورهای خارجی، از کتابخانه تا دغدغهاش برای آشناکردن مدیران و مسوولان کشور با تجربیات گذشته که مخزنش در کتابخانه ملی چشمندیده و دستنخورده موجود است. صالحیامیری که زمانی او را به نام فلاح میشناختیم، هنوز هم پژوهش و تحقیق میکند، از مدل رضاشاه برای هدفمندی یارانهها میگوید که چندقران به قیمت نان اضافه کرد تا راهآهن بکشد و کشید. به همان اندازه که نگاهش به حوزه اقوام و اقلیتها معقول و متعادل است، نسبت به انتقادات و پرسشهای منتقدان بیتاب است. گفتوگویمان از آنجا شروع میشود که تاکید میکند اصرار بر دینداربودن کمکی به دین مردم نمیکند، دینباوری و دینگرایی را امری درونی و ذاتی میداند. سیدرضا صالحیامیری وقتی از سازگاری عاشورا و نوروز در میان ایرانیان میگوید، تاکید میکند هرجا نظام بایدها حاکم شود سکون و سکوت موقتی است و هرجا بر اساس باورها جلو رفتیم نتیجه گرفتهایم. صحبت در مورد اقوام و اقلیتها را به وقت دیگری گذاشتیم. قرار شد قبل از گفتوگوی بعدی، قرار بازدید
روزنامهنگاران از مخزن نشریات کتابخانه را هم برقرار کنیم. شاید در همان فرصت ناگفتههایش از جلسات ائتلاف92 را بیشتر بگوید.
اینروزها و در آستانه سالگرد 24خرداد 92، آقای روحانی در حال طرح مباحثی مانند «دین دولتی»، «دولت دینی»، و اهمیت کار «اقناعی» در حوزه فرهنگ، رسانههای جدید و سیاست هستند این یعنی پس از سیاست خارجی و اقتصاد، دولت وارد برنامهریزی برای این بخش از خواست جامعه شده است؟
به اعتقاد من آقای دکتر روحانی در حال مرزبندی و تاکید بر باورهای دولت و البته تشریح ابعاد و اضلاع «گفتمان اعتدال» است و هر کدام از این مباحث اخیر، میتواند به قطعهای از این «پازل» تعبیر شود. ایشان دارای چارچوب منظم فکری است و این چارچوب، در گفتمانی به نام اعتدال، تفسیر اجتماعی یافته است. ایشان تاکید دارد آنچه بیان میکند: «عین اعتقادم است و کلمهای نسبت به آن تردید ندارم.» در این میان آنچه امروز از مجموعه بحثهای آقای روحانی مشاهده میکنید، از نظر ما تازه نیست. ایشان دارای تبار ذهنی است به نام «نواندیشی دینی» که پیشگامان حوزه و دانشگاه ما، یعنی شهدای والامقام مفتح، مطهری و خصوصا شهیدبهشتی، بر آن تاکید داشتند. آقای دکتر روحانی شباهتهای فکری زیادی به شهیدبهشتی دارد. ایشان باور دارد اندیشه شهیدبهشتی راهگشای جامعه امروز ماست. این اندیشه دو ویژگی و شاخص بسیار مهم دارد؛ نخست اینکه درک مبانی دینی و تحولات دنیای امروز را همزمان صورت میدهد. این تفکر، در گذشته زیست نمیکند سیال است. پیش از انقلاب وقتی الگوی جمهوری را پیشنهاد میدهد، آخرین مدل بشری است و این مدل میتواند قالبی برای پیادهسازی احکام اسلامی باشد و این نکته بسیار مهم است. اندیشه دینی و روزآمدکردن آن مطابق با تحولات جهانی، یک هدف بلندمدت است. شهیدبهشتی وقتی اینها را مطرح میکند که از یک طرف با کیانوری و مارکسیستها بحث میکند از آن طرف در قوهقضاییه، مشغول انجام وظایف محوله است. منافقان با مطالعه این سه بزرگوار را انتخاب کردند؛ عناصر کلیدیای که موتور محرکه نظام بودند برای آینده. دلیل این بود که هر سه هم روحانی بودند هم دانشگاهی، هر سه قدرت تعامل با مخالفان حتی جریانات مارکسیستی را داشتند و هر سه با جریانات سیاسی از جمله نهضت آزادی تعامل داشتند.
این وجه از آقای روحانی که میفرمایید شاید کمتر دیده شد. البته وقتی به سوابق مراجعه میکنیم کاندیدای نیروهای منتقد در مجلس پنجم برای ریاست آن دوره بود و بعد هم در دولت اصلاحات، تا حد زیادی نشان داد که گرایشهای مشترک زیادی با نیروهای تحولخواه دارد و در انتخابات خبرگان با وجود حضور در فهرست جامعه روحانیت، از سوی طیف منتقد هم حمایت شده اما مشهور به نواندیشی دیدنی نبوده است و این شاید تا مقطع 92 و برگزیدهشدن بهعنوان گزینه ائتلاف، کمتر دیده میشود. ایشان این باور خود را چگونه به جامعه و حتی جریانات سیاسی منتقل کرد؟
چند نکته کلیدی وجود دارد. ایشان برنامهای را که به مردم ارایه کرد شخصا نوشت و در تدوین بندبند آن نقش داشت. بله دوستان مشاوره دادند اما بخشهای زیادی از آن انشای شخص خودش است. این برنامه برای ما و ایشان، امری صوری و فرمالیته نبود. دارای چارچوب و ساختار است و چقدر خوب است در سالگرد انتخابات ریاستجمهوری یازدهم دوباره بازخوانی شود. مواضع امروز دکتر روحانی که واکنش یک طیف محدود اما پرسروصدا را در پی داشته، هیچ رویکردی خارج از این برنامه ندارد؛ برنامهای که با آن از مردمی که خواستار پیادهشدن این طرحها در سیستم اداره کشور بودند، رای گرفته است. این یک اشکال است که به این برنامهها توجه نمیشود و به اظهارات شفاهی گوینده، بسنده میشود. گویی نوعی «عبور» در رسانهها و فضای سیاسی، از این برنامه جامع صورت گرفته است. مفید خواهد بود اگر مجموعه «شرق»، این برنامه و بخشهای مختلف آن را بار دیگر منتشر کند تا منتقدان ببینند این عین مواضع دکتر روحانی و متن برنامههای وعده دادهشده از سوی ایشان در ایام انتخابات است. بهویژه حوزههای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در این برنامه بسیار مهم تلقی شده و مبتنی بر اعتقاد ایشان است. نکته دوم اینکه ما معمولا افراد را در قالب گروه سیاسی متعارف تعریف میکنیم و آنانی که در این چارچوب نگنجند، در معادلات جایی تعریف نمیشود. شناخت من میگوید ایشان را هم باید فردی فارغ از این جریانات تعریف کنیم. اینها بهتدریج در آن ایام به جامعه منتقل شد.
به هر حال ایشان هم عضو جریان سیاسی مشخصی بوده و هم جهتگیری روشن در کنار برخی جریانات سیاسی داشته است.
بله وقتی میگوییم «نواندیشی دینی»، یعنی نواندیشی سیاسی هم در دل آن وجود دارد. ایشان فارغ از اینکه چه کسی موافق یا مخالف باشد معتقد است دنیای امروز دنیای تعامل است و زمان «صدای بلند و خشن» نیست. هر کسی موافق باشد بسیار خب و اگر موافق نباشند، رییسجمهور همچنان روی سخنان خود پافشاری میکند. در حوزه اجتماعی ایشان معتقد به نظم اجتماعی از طریق نهادهای مردمی یعنی نهادهای صنفی و مدنی است و آن را مهمترین رکن تداوم حیات نظام اجتماعی میداند. ایشان در عرصه سیاسی قایل به کاهش مداخله دولت است و «دولت حداقلی» را میپسندد زیرا «دولت حداکثری» علاقهمند است در همه شوون جامعه دخالت کند.
اما معمولا همه روسایجمهور در آغاز راه در دولت، مدافع «کوچکسازی» و عدممداخله هستند. حتی احمدی نژاد اینها را گفت و در آخر دولتش شاهد دخالتهایی در امور بودیم که شرایط را به نقطه سال92 رساند.
من به تحلیل اشتباه درباره «دولت حداقلی» زیاد برخورد میکنم. دولت کوچک مفهوم خرد درباره حجم دولت و مفهوم کیفی دارد اما «دولت حداکثری» دولت مداخلهگر در همه امور حتی حوزه خصوصی مردم است. آقای روحانی در مسایل اقتصادی به معنای واقعی معتقد به توسعه است آن هم توسعه مبتنی بر عدالت اما پایههای آن باید معلوم باشد؛ نگاه به بازار است و دولت باید در این حوزه بهشدت کوچک شود. در حوزه فرهنگی ایشان اعتقاد دارد دولت باید زمینهها و بسترهای رشد فضیلت جامعه را فراهم کند نه اینکه صرفا دولت مداخلهجو باشد. زمانی که اسلام وارد فرهنگ بزرگ و تمدن ایران شد ببینید چه اتفاقی رخ میدهد؟ اسلام وارد آفریقا که شد همه تسلیم شدند و زبان آنها عربی شد و نوعی دگردیسی رخ داد.
اما در ایران، اسلام با آغوش باز پذیرفته شد، فرهنگ ایرانی با اسلامی ادغام شد و جامعه بین عاشورا و نوروز پیوند برقرار کرد. در این قرون هر کجا تعارض میبینید، دخالت دولتها را هم ببینید. جامعه دارای نظم طبیعی فرهنگی است که زیست فرهنگ ایرانی و اسلامی را با هم دارد. با مطالعه میگویم اساسا روند تحولات فرهنگی جامعه ایران فرآیند طبیعی و تکاملی است. مداخلهگری دولتها یا قدرتهای خارجی این نظم را به هم میزند. در حوزه قومی هم اینگونه است؛ «ما»ی بزرگ به نام ایران و «ما»ی کوچکتر به نام اقوام. پس آنچه در فرهنگ اعتدال مهم است، بسترسازی دولت است نه اجبارسازی. صریح و واضح بگویم تجربه تاریخی حداقل از مشروطه تا به امروز به ما آموخته هر کجا نظام «باید»ها حاکم شد حرکت جامعه متوقفشده است. جامعه در واکنش به آن، گاهی سکوت اختیار کرده برای نپرداختن هزینه و گاهی با اعتراض، هزینه هم داده است. ماجرای «کشف حجاب» را ببینید، حرکتهای مردمی در دوره پهلوی دوم را ملاحظه کنید. آنچه به نام «باید» انجام شد نه به نتیجه منجر شد نه جامعه با آن سازگاری نشان داد اما هر جا «باور» وجود داشت، جامعه به صورت طبیعی آن را پذیرفت. در مشی امام(ره) برخلاف گروههای دیگر، حرکت چریکی جای ندارد چرا که به حرکت طبیعی برای تداوم انقلاب اعتقاد داشتند. نتیجه این شد که انطباق بین مطالبات جامعه و رهبری، قدرت پهلوی را در اقیانوس مردم ذوب کرد در حالیکه اگر دست به اقدام مسلحانه میزد، وارث صدهاهزار کشته بودیم و معلوم نبود نتیجه بدهد یا ندهد چون با روشنگری همراه نبود. پس از انقلاب در پدیدهای مثل حجاب رویکرد «باور و باید» را تجربه کردیم. باور مبتنی بر اندیشهای است که روحانیت روشنبین، نخبگان و دلسوزان فرهنگی بر اساس آن تلاش میکنند فضیلت حجاب را نهادینه کنند. اشکال اینجا این است که حجاب مختص خانمها نیست یکی «پوشش» است و دیگری «عفت». رعایت این اصل در مردها از نوع پوشش نیست بلکه مرز حجاب در مردها عفت، تعهدات اخلاقی، پایبندی به اصول، وفاداری، رعایت حریم دیگران و حجاب چشم، گوش، دست و زبان است. در حوزه خانمها هم پوشش است هم عفت. راهکار مناسب حل مساله حجاب در ایران، استفاده از نیروی انتظامی نیست. اصولا تفکر آقای روحانی و اعتدال بر گسترش باورها بنا شده است. بحث بهشت و جهنم بر اساس همین باورها مطرح شده است. «باور» ایجاد مجموعهای از ارزشهای درونی است که فرد با درونیکردن یک پدیده، آن را به یک ارزش درونی تبدیل میکند و تغییر آن نیز بسیار کار دشواری است.
آقای روحانی از جمله چهرههایی بهشمار میرفت که در ادوار اخیر انتخابات ریاستجمهوری و حتی مجلس مطرح بوده است، مثلا در سالهای 84 یا 88 نیز سخنانی وجود داشت اما این دوره عزم جدیتری در وی دیده شده و بهعنوان اولین نفر، ثبتنام کرد. گزینه منتقدان وضع موجود، دوگانه یا هاشمی یا خاتمی بود چون مردم اینها را کاملا میشناختند و تبلیغات تخریبی و پرحجم رقیب دارای امکانات، در آنان کمتر اثر میکرد. آقای روحانی بنای کنارهگیری داشت اما آقای هاشمی تاکید میکند ایشان تا زمان لازم در عرصه بمانند. به عنوان یکی از همراهان دکتر روحانی، تحولات پیش از ثبتنام، ثبتنام تا بررسی صلاحیتها را ارزیابی میکردید که ایشان ناگزیر به ماندن شود؟
من سوال را اینگونه پاسخ میدهم چرا آقای روحانی وارد صحنه انتخابات شد و چه ارزیابی داشتیم که امکان موفقیت و لزوم ورود جدی آن احساس شد؟ این تحلیل را که ایشان برای گرمکردن تنور انتخابات آمد، بهشدت رد میکنم. در دورههای قبل وقتی دید کاندیداهایی هستند که رای اکثریت را بگیرند، نیامد چرا که آقای روحانی معتقد بود اگر کاندیدای مناسبی باشد دلیلی برای آمدن نیست. اما در این دوره سه اتفاق همزمان باعث شد به صحنه بیاید. ابتدا اینکه اراده نظام برای برگزاری انتخابات حداکثری بود.
این موضوع را از چه زمانی دریافت کردید؟ چون برخی ابهامات در مورد عملکرد دولت در انتخابات وجود داشت.
این موضوع برمیگردد به یکسال پیش از انتخابات92. مجموعه شواهد نشان میداد نظام تصمیم به برگزاری انتخابات با مشارکت حداکثری دارد. من خارج از تحلیلهای متعارف میگویم. مجموعه شرایط نشان میداد برگزاری انتخابات پرشور میتواند بسترساز وحدت ملی و رفع کدورتهای گذشته باشد. شرایط تلخ گذشته، ناخوشی سیاسی و اجتماعی ایجاد کرده بود و «اکسیر» یک انتخابات پرشور و حداکثری با حضور همه سلایق میتوانست یک بار دیگر وحدت ملی را متبلور کند. عامل دوم این بود که دولت گذشته شرایط کشور را به نقطهای رسانده بود که آقای روحانی و شخصیتهای مشابه، احساس نگرانی از تداوم حیات نظام داشتند و اعتقاد داشتند حضور جریان و نحلهای مانند احمدینژاد در کشور، به اساس نظام لطمه وارد میکند. بنابراین احساس و درد جمعی در بزرگان شکل گرفته بود که هر کسی میتواند این بار سنگین را به دوش بگیرد و به میدان بیاید. تخریب، انگزنی، تهمت، ناکارآمدی، تنشهای سیاسی و ناملایمات خارجی آنروزها رایج بود. نکته سوم که تعیینکننده بود، شخصیت خود آقای روحانی بود. او دارای کاریزما، تجربه تاریخی و فردی امتحان پسداده بود. هیچکس واکنش منفی نسبت به ایشان بهعنوان فردی که نمیتواند، نمیداند و فاقد ظرفیت است، نداشت. از همه مهمتر نکته چهارم است یعنی «اجماع». پیشبینی میشد که بخشی از ظرفیت ملی ما به دلایلی نتوانند از فیلترها عبور کنند ولی واقعیتهایی است که وجود دارد و آن افراد از ظرفیت رایی بالایی برخوردارند. نمایندگیکردن گفتمانهایی که امکان حضور با کاندیدای خود را نداشتند، در آقای روحانی بود. نکته دیگر، کادری است که در اختیار ایشان بود. ایشان در جنگ، سازندگی و اصلاحات در مدیریت عالی کشور حضور داشت و به ظرفیت مدیریت کشور که در هشتسال دولتهای نهم و دهم کنار گذاشته بود، واقف بود. جمعبندی ایشان این بود که میتواند اینها را به خدمت بگیرد و معتقد بود مدیران ما در حاشیه و انزوا هستند و اگر این نیروها منهای خطوط متعارف سیاسی، به صحنه بیایند مشکل حل میشود. نکته آخر احساس توانایی لازم برای حل چالشهای بینالمللی بود. ایشان بر این باور بود بهدلیل جهل و عدمآگاهی به مبانی دیپلماسی، ما در شرایط نامناسبی از نظر ارتباطی با دنیا قرار داریم و ایشان بهلحاظ تجربه و تیمی که در اختیار داشتند- همان چهرههایی که امروز در وزارت خارجه سکاندار هستند- میتوان شرایط را عوض کرد. در کنار همه اینها، اجماع بزرگان کشور مثل آقایان هاشمی، خاتمی، سیدحسن خمینی و ناطقنوری در شتاببخشی به جامعه بسیار موثر بود.
روندی که دولت قبل دنبال میکرد قابل پیشبینی بود. همان سال84، رسیدن به نقطه سال92 دیده میشد و شد. با همه این نابسامانیها، همه ما فکر میکردیم آن جریان هشتسال دیگر هم تداوم خواهد داشت. آنهایی که فکر میکردند با این تفکر میتوان همچنان کشور را اداره کرد و نفوذ هم داشتند، واقعا به این باور رسیده بودند که این وضع به سود کشور نیست و باید به سمت امتحان پسدادهها برویم؟
من فکر میکنم اتفاقی در گذشته شکل گرفته بود که هنوز هم جامعه نخبگی گرفتار آن است و آن «فضاسازی» و «وانمایی» است که یک جریان سیاسی از خود در جامعه ارایه میکند در حالیکه اگر وارد لایههای بعدی شوید، میبینید تهی از آن چیزی هستند که وانمود میکنند. تلاش دولت گذشته بر نوعی «فضاسازی» استوار بود که واقعیت خارجی نداشت. این خلاصه میشد در مجموعه اظهارات یک شخص که شعارهایی خاص سرمیداد و این روند ادامه مییافت. در عرصه سیاست داخلی، جامعه ذرهای شده بود. جامعهای که در دو قطب «چپ - راست» یا «اصلاحطلب- اصولگرا» هویت و ریشه در انقلاب داشت، در دوره احمدی نژاد به گروههای متعدد و متکثر که همه علیه هم بودند و دولت فاقد حداقل قدرت برای انسجام بخشی سیاسی بود، بدل شده بود. من به آن «جامعه تجزیهشده» میگویم. انسجام مهمترین عامل بقای یک نظام سیاسی است. برای حفظ انسجام این نیازها وجود دارد 1- مبانی نظری واحد در سیستم 2-انسجام مدیریتی بین قوا و درون قوا 3- انسجام ساختاری بین قوا و داخل ساختارها 4- انسجام برنامهای در جهت توسعه ملی 5- انسجام تقنینی و تبعیت از نظام قانونی و موارد دیگر. همه اینها از بعد انسجام در دولت گذشته، آسیبدیده بود. دولت در دو سال آخر، «کاریکاتوریزه» و فاقد «منطق استقراری» و نفوذ سیاسی و اجتماعی بود. ما معتقد بودیم این جریان تمام است. واقعیت این بود مردم بهشدت از هشتسال گذشته خسته، نخبگان ناخرسند و حتی روحانیت دغدغهمند بود. روحانیت از نقطه حمایت صددرصدی از احمدینژاد در سال84، به نقطه صفر رسید. در چنین فضایی دولت پیام سیاسی، اقتصادی، ارزشی و بینالمللی نداشت. دولت عبارت است از اعمال حاکمیت بر سرزمین معین بر جمعیت معین. جریان تندرو مورد اشاره شما، دارای سه نقطهضعف بنیادی بود؛ نخست از فقدان گفتمان رنج میبرد و بهشدت سطحی بود. دلیل عینی آن، عملکرد در حوزه هستهای بود. آقای سولانا میگفت در یکی از ملاقاتها این شخص بزرگوار که کاندیدای ریاستجمهوری92 شده بود، دو ساعت درباره پایاننامه «غزوات پیامبر» خود در یکی از مذاکرات با وی سخن گفته بود. یا خانم اشتون میگفت با ما یکساعت درباره «سومخرداد» و فتح خرمشهر سخن گفت. این افراد دیگر حرفی نداشتند و جامعه ایران از لحاظ آگاهی و توسعه سیاسی در سطح کاملا قابلقبولی قرار دارد و توسعه نسبی سیاسی را تجربه کرده و جامعه گذشته نیست که با روتوشکردن چهرهها و چند شعار، بتوان از آن رای گرفت.
اما نگرانی عدممشارکت وجود داشت.
همه کسانی که با من حرف میزدند -نخبگان و... - میگفتند از شما تعجب میکنیم که چگونه میگویی مشارکت فایده دارد؟ جامعه در انتخاب سخت قرار گرفته بود؛ مشارکت با تداوم گذشته؟ مشارکت حداقلی، تداوم جریان قبلی را در پی داشت و مشارکت حداکثری، پیروزی عقلانیت سیاسی را نوید میداد و این شرایط به جامعه دیکته کرد که در این مرز -عدم مشارکت برای تخلیه عصبانیت و مشارکت برای آغاز عصر جدید - دومی را انتخاب کند. مساله دوم اجماع بود. نباید از نظر دور داشت که اصلاحطلبان با همه ظرفیت خود به میدان آمدند و باید انصاف داشت نقش اصلاحطلبان در انتخابات، بسیار تاثیرگذار و روشن بود. وحشت نخبگان از تداوم جریان گذشته آنان را به موضعگیری کشاند که طومارهای جمعی، نشانهای از آن بود و تجربه تلخ گذشته هم اصلاحطلبان و هم جریانات معتدل را وادار به اجماع سیاسی کرد. آینده پیشرو و ترس مردم از تداوم گذشته به اضافه اراده نظام برای مشارکت فضا را عوض کرد. حتی تهدید رد صلاحیت آیتالله هاشمیرفسنجانی بهشدت تبدیل به فرصت برای مشارکت سیاسی آگاهانه شد و دلیل آن عقلانیت سیاسی جامعه ایران است. جامعه و نخبگان نگفتند یا هاشمی یا هیچ. این از نظر تحلیل سیاسی و جامعهشناسی مهم است. فراموش نکنیم ما دارای 5/4میلیون دانشجو هستیم و بیش از چهارمیلیون فارغالتحصیل ظرف دودهه گذشته داریم. اینها در کنار ظرفیت بزرگی مثل نخبگان، دانشگاهیان، فرهیختگان و جریانات سیاسی، اثر خود را گذاشت. اینها در خانواده خود reference group بهشمار میروند. رای آقای روحانی در روستاها بیشتر بود و تحلیل آن مشخص است. در سال 92 جامعه ارتباطی مرز نمیشناسد. دانشجوی دانشگاه تهران همزمان در روستاست و دانشجوی دانشگاه تهران هم هست. نکته دوم علاقهای است که مردم به روحانیت داشتند و تز اینکه انتخاب جامعه دیگر روحانی نیست، جوابگو نبود.
اما اگر فرد غیرمعمم رای میآورد، میگفتیم دیدیم این تز درست بود
من در اثبات ادعای خودم، استدلال علمی دارم. در ایران مشارکت مفهوم عام دارد و خاص. 1- مشارکت آگاهانه 2- مشارکت برنامهای 3- حزبی 4- قومی 5- مذهبی 6- تکلیفی 7- مشارکت پوپولیستی که آخر آوردم. دسته اول با مطالعه و آگاهانه انتخاب میکنند چون توسعهیافته سیاسی بهشمار میروند.
با این حساب اتفاق سال84 را چطور تحلیل میکنید؟
من حرفهای جدی درباره آن مقطع دارم. با اطلاع کامل، میدانم چه اتفاقاتی افتاد اما نمیخواهم وارد آن فضا شوم. به سوال قبل برگردم. جامعه تکلیفی، اصولا نوع مشارکتشان بر اساس تکلیف دینی است و حتی مشارکت حزبی و قومی هم تمایل زیاد به شخصیت روحانی بود رای آگاهانه عمدتا به سبد آقای روحانی رفت. کمترین رای آقای روحانی پوپولیستی بود و بر عکس بیشترین رای آقای احمدینژاد، پوپولیستی بود.
تحلیل شما و عدد و رقم پیشبینی قبل از شبی که آقای عارف انصراف داد و بعد از آن چگونه بود؟
ببینید ارزیابی ما این بود که اگر اجماع شکل بگیرد، با توجه به بدنه رای اصلاحطلبان و نیز حمایت اعتدالیون و نخبگان و رای آگاهانه، آقای روحانی پیروز میدان است و اگر نشود روحانی به دور دوم خواهد رفت و از آن سو هم اولین نفر قالیباف را پیشبینیکرده بودیم و نفر دوم، ولایتی را. چرا بر این باور بودم؟ چون سبد رای مشترک روحانی زیاد بود و تجربه ایشان در حوزه مدیریت بالا بود. اما قبل از اجماع چه اتفاقی افتاد؟ من تعبیری داشتم به نام «بهمن رای». قبل از اجماع برای سفر انتخاباتی گیلان و مازندران رفته بودیم. برداشت این بود که در اجتماعات، حدودا سه تا پنجهزارنفر جمع میشوند. قرار بود اجتماعاتی در رشت و تنکابن و بعد هم ساری داشته باشیم و یکروزه سفر را تمام میکنیم. ما وارد رشت شدیم دیدیم موجی از جمعیت آمده در مهدیه رشت و شرایط شهر با تحلیل ما کاملا متفاوت بود. عموم آنها نیروی جوان بودند و شبکه اجتماعیای که از آن بهعنوان موتور محرک مشارکت نام میبریم. وارد نوشهر و چالوس شدیم دیدیم شهر تقریبا تعطیل شده و موج نیروی اجتماعی در شهر میچرخد. مردم خسته دنبال منجی میگشتند و گرنه چرا اینگونه با شور، احساس به خرج میدهند؟ دیدیم تمام شهرهای مسیر، میتینگ است و پیشنهاد مسوول ستاد ما آقای ربیعفلاح که امروز استاندار است این بود شهر به شهر برویم و به ابراز احساسات مردم پاسخ دهیم. دیدیم اگر اینگونه باشد اذان صبح به ساری میرسیم و این درحالی بود که مردم در ساری تجمع کرده بودند. به فرودگاه برگشتیم و از آنجا به ساری رفتیم. همه دوستانی که آنجا حضور مدیریتی داشتند مثل آقای کشاورزیان و نریمان و... میگفتند ساری هیچوقت این جمعیت را به خود ندیده بود. جمعیت جوان موج میزد تا رسیدیم مسجدجامع که در آنجا هم چند هزار نیرو بودند. من در اتوبوس به آقای روحانی گفتم این «بهمن رای» است و جامعه تصمیم گرفته و دیگر در اختیار ما نیست. در این بین، بیشترین خدمت به آقای روحانی را جلیلی کرد. انتخابات وقتی دوقطبی شود مشارکت افزایش مییابد و در دنیا نیز اینگونه است. مردم با دیدن یک کاندیدا به یاد گذشته میافتادند و با دیگری به یاد آینده خوب و امیدوارکننده. تحلیل مشارکت جامعه فقط در یک مفهوم دوقطبی میتواند معنا یابد. نیروی جوان نگران از آینده و دارای ابهام درباره رایدادن، آنچنان موج میزد که ما از میان جمعیت امکان عبور نداشتیم. تداوم این قضیه فردای آن روز مشهد مقدس بود که صدهزارنفر در ورزشگاه تختی تجمع کرده بودند. این در حالی است که آن شهر و استان، خاستگاه یک کاندیدای خاص بود.
آنچه با دخالت بزرگان اصلاحات در این انتخابات رخ داد، اجماع بود یا ائتلاف؟
ائتلاف بود. در فرصت دیگری غیر از امروز من دوساعت نیاز دارم تا ابعاد آن جلسات را مطرح کنم چرا که یادداشت برداشتم و من بیش از بقیه در جریان امور هستم. من از طرف آقای روحانی، از طرف آقای عارف دوستان دیگر و دوستانی هم از سوی آقای خاتمی در آن جلسات بودند و بعد هم خدمت آقای خاتمی رسیدیم و نتایج را اعلام کردیم و ائتلاف شکل گرفت. در ابتدا طیفی از دوستان اصلاحطلب معتقد بودند منهای نتیجه باید از کاندیدای خودمان حمایت کنیم شاید در ابتدا 90درصد بودند و در انتها 20درصد شدند. فضا بهتدریج به اینسو رفت که نتیجه انتخابات مهم است و پیروزی کاندیدایی که با ما قرابت داشته باشد، بهتر از مشارکت بدون پیروزی است؛ تجربه تاریخی که میتوانست در 84 هم اتفاق بیفتد. چقدر تلاش کردیم به دوستان عزیز بگوییم این مسیر غلط است که سهکاندیدا در فضای گفتمانی که مشترک است حضور یابند معلوم است از یک سبد رای میگیرند و با آمدن آقای هاشمی چهار کاندیدا شد و هیچ دلیلی برای چنین کاری وجود نداشت مگر تحلیل نادرست. اگر این چهار سبد ادغام میشد مرحله اول کار تمام بود و حتی اگر سهسبد ادغام میشد، باز هم پیروز انتخابات سال 84، اصلاحطلبان و اعتدالگرایان بودند. احمدینژاد محصول سخنان خود نیست محصول شکاف اصلاحطلبان است. اما سال 92 بارها از آقای خاتمی شنیدم که میگفتند تغییر فضا یعنی بقای ایران نه بقای اصلاحطلبان. نکته دیگر این بود که آقای روحانی بهتر میتوانست با نظام دیالوگ ایجاد کند تا کسی که این فضا در اختیارش نباشد. اما اگر از من بپرسید ائتلاف نتیجه چیست، میگویم نتیجه عقلانیت و توسعه سیاسی در اصلاحطلبان است با درسگرفتن از تجربیات تاریخی تلخ گذشته.
گفتید روحانیت در انتهای دولت احمدینژاد با دیدن نتایج آن، حمایت خود را قطع کرد و آقای روحانی بهتر میتواند دیالوگ برقرار کند. پس چرا امروز باز هم از بعضی تریبونها، هجمههایی به دولت صورت میگیرد؟
این یک اختلال تحلیلی است. من معتقدم اکثریت روحانیت و هسته مرکزی آن با گفتمان دکتر روحانی همراه است. جریانی با لباس روحانی که کاملا سیاسی است و روزی قسم یاد کرد در زیر آسمان کبود از فلان کاندیدای احتمالی خود فرد اصلحتری وجود ندارد و دو هفته بعد، دیگری را بهعنوان کاندیدا معرفی کرد، نمیتواند تحلیل واقعبینانهای داشته باشد اما صدای بلند دارند. تعمیمدادن روحانیت به این جریان محدود- ضمن احترام به نحله فکری که باید از تنوع فکری آنان نیز استقبال کرد- جفا به روحانیت است و قاطبه آنان با گفتمان آقای روحانی همگرایی دارند که برای آن شواهد و دلایل بسیاری وجود دارد و به فرصت دیگری نیاز دارد. اخیرا مراجع با رییسکل بانکمرکزی دیدار کردهاند و مواضع آنان درباره گذشته و امروز، رسانهای شد. یکی دیگر از اعضای دولت هم با ششمرجع دیدار داشت و هر ششنفر ابراز رضایت کردند اما هرکدام بهعنوان وزنههای فکری و مذهبی، نظر خود را میگویند و رضایت امری نسبی است اما جریان روحانیت در مسیر حمایت حرکت میکند اما بخشهایی از آن بهدلایل تاریخی، ابراز مخالفت میکنند. جریان روحانیتی که به امام ختم میشوند حامی آقای روحانی است چون خود آقای روحانی میگوید خاستگاه سیاسی من 15خرداد42 است و ریشه و تبار فکری من آنجاست. جریان حامی اندیشه امام حامی آقای روحانی هستند و بخشی دیگر، اساسا به دنبال تداوم جریان گذشته بودند و ناراضی هستند. جواب این جریان کوچک این است که مردم حق انتخاب دارند و انتخاب کردهاند و باید با واقعیت دولت روحانی کنار بیایند.
اما میتوانند انتقاد کنند.
اما به مرزهای تخریب رسیدهاند.
احمدینژاد هم میگفت آنچه درباره دولت من مطرح میشود نقد نیست تخریب است. انگار در قدرت، همه میخواهند به جای انتقاد، اسم دیگری بگذارند تا بتوانند با آن برخورد کنند.
حیات سیاسی دولت به نقدپذیری است. این امر، بدیهی است. انصافا عرض میکنم اساسا این دولت بهدنبال حذف گروههای نقاد نیست اما باز هم با اطلاع میگویم جریانات سازمانیافته با منابع بیتالمال، داشتن رسانههای مکتوب و مجازی و همراهی برخی کانونهای دارای توان، برای تضعیف دولت ملی تلاش سازمانیافته میکنند. این نقد است؟ چون کاندیدای آنها رای نیاورد هنوز در فضای رقابت سیر میکنند.
چه اشکالی دارد که اینگونه باشد؟ میخواهند روی تصمیم مردم برای سهسال دیگر، اثر بگذارند.
مردم یک بار تصمیم گرفته و اعلام کردهاند. بعد از هشتسال دولت منتسب به همین تخریبکنندگان، در یک رقابت حداکثری که همه طیفهای فکری به نوعی میتوانستند در آن کاندیدا داشته باشند، مردم تصمیم گرفتهاند. در این فضا، تداوم رقابتها تخریبها، انتقامجوییها و انگزنیها چه معنایی میتواند داشته باشد؟ جز عصبانیت؟ باید خواهش کنیم اجازه دهند فضای پرتلاطم به آرامش برسد. اگر در فضای دولت قبلی، مجموعهای از رسانههای اصلاحطلب، شبکههای مجازی، سازمانیافته با پول بیتالمال به تخریب دولت احمدینژاد میپرداختند، چه برخوردی با آنها میشد؟ آیا از برخوردهای سیاسی فراتر نمیرفت؟ تخریبکنندگان توجه کنند مقاممعظمرهبری محور وحدت در کشور هستند. تداوم این وضعیت بعد از تذکر ایشان به صاحبان رسانههای تندرو، چه معنایی دارد؟ ما میخواهیم همایش اعتدال برگزار کنیم و چارچوبهای مشخص رسمی عملی و رسانهای برای آن اعلام شده است. 40نفر از نخبگان کشور عضو شورای راهبردی هستند و مسوولیت برگزاری آن را به انجمن علوم سیاسی، انجمن جامعهشناسی، انجمن مطالعات فرهنگی و انجمن تاریخ دادهایم و دبیر علمی هم آقای قانعیراد دبیر انجمن جامعهشناسی است. مرکز بررسیهای استراتژیک، وزارت علوم، کتابخانه ملی و معاونت زنان هم در آن فعال هستند. یکقران هم از بودجه دولت هزینه نشده و نخواهد شد و عمدتا از نهادهای مدنی و کمکهای مردمی تامین شده است. چون هزینه زیادی نخواهد داشت و منابع مالی آن خارج از دولت است. یک نشریه خاص که اشتهار به تخریب، دروغپراکنی و تخریب دارد، خبر زده که «هزینههای هنگفت» از کجا آمده است؟ اولا هنوز هزینهای نشده است که هنگفت باشد یا نباشد، این را با داشتن کدام مستند میگویند؟
شاید پیشبینی میکنند هزینه هنگفت داشته باشد. حرفزدن که ایرادی ندارد. انتقاد کنند شما هم میتوانید در رسانه خودتان مستدل جواب دهید.
نقد مفهوم خاص خود را دارد در مقابل آن باید نقدپذیر بود اما اگر یک جریان سازمانیافته...
همانطور که آنان در اتهامزنی به اصلاحطلبان میگویند ما «اتاق فکر» داریم که تیتر رسانههایمان را هماهنگ میکند، برای سخنرانی هفته آینده فلان فرد در فلان دانشگاه برنامهریزی میکنند که بعد از آن جریان راه بیندازند، ادبیات ما هم در قبال آنان اینگونه باید باشد؟ در حالیکه همه میدانیم مهمترین خبر یک جریان فکری، ممکن است در همه رسانههای وابسته به آن یا مهمترین خبر کشور در همه رسانههای مستقل، تیتر اول یا عکس یک شود.
حرف ما بر اساس اطلاع است. در یک مرکز، این اخبار تخریبی علیه دولت تدارک دیده میشود و 20نشریه و سایت همسو آن را باز نشر میدهند. اگر روزنامهای که از بودجه بیتالمال تغذیه میکند صبح تا شب فقط تخریب کند و چهارهدف ثابت را دنبال کند که عبارت است از کاهش مشروعیت دولت و رییسجمهور آن هم در دولتی که رای حداکثری گرفته، ایستادگی در مقابل دولتی که خودش عزم مبارزه با فساد دارد، به جای وحدت ملی بهدنبال تجزیه ملی باشد و بخواهد هزینه حمایت از دولت را برای جریانات سیاسی بالا ببرند، این جز تخریب دولت ملی چیزی نیست.
وقتی دولت با رای اکثریت حاکم شده، مستقر است، اگر رسانهای کم تیراژ یا جریانی بیپشتوانه آن را تخریب کند، چه اتفاقی میافتد؟
اگر در رسانه عمومی و روزنامههای همسو تصمیم میگیرند طرح هدفمندی را زمینگیر کنند، کشته میسازند به دروغ و بعد آن را دستبهدست میچرخانند، به آن چه باید گفت؟
یعنی شما میگویید طرح هدفمندی و سبد کالا خوب اجرا اما سیاهنمایی شد؟
اشکالاتی داشت اما از شما سوال میکنم تلاش برای کشتهسازی در هدفمندی، جز تخریب دولت چه دلیلی دارد؟ اتفاقا باز هم در مناظره تلویزیونی گفتند دو تا کشته داشت. دروغ به آنجا هم رسیده است.
دولت مستقر است و رسانه دارد و میتواند جواب دهد به جای جواب میگویند این طرح شروع شد و کشته ساختند. دستگاه امنیتی بگوید این شایعه کار فلان جریان بوده است. به جای آن میگوییم این سازمانیافته بوده است.
من سوال میکنم اگر دولتی با رای ملت آمده سر کار، ماههای ابتدایی شروع کار است و تلاش میکند چند مساله بنیادی کشور را حل کند و عدهای تکلیف شرعی میدانند عدمموفقیت آن را دنبال کنند چون با امیال سیاسی آنها سازگار نیست و تلاش میکنند از زبان چهرههای اسراییلی و آمریکایی بگویند آقای روحانی با آقای اوباما تماس گرفت و قول رییسجمهور، همراهان و مسوولان کشور را حجت نمیدانند، این نقد است؟ خبرنگار یکی از همین تخریبکنندگان که از خانم «شرمن» میپرسد موضوع موشکی را امروز در دستور کار مذاکرات دارید یا فردا، این وظیفهاش اطلاعرسانی حرفه است یا فضاسازی؟ او که در سرمقاله خود میگوید دو توافقنامه هستهای پنهان و آشکار وجود دارد و تیم مذاکرهکننده زیرنظر مقاممعظمرهبری و رییسجمهور که سربازان خطمقدم جنگ ما هستند دروغگو هستند، این نقد است یا تخریب؟ یا آنکه به دروغ میزند رییسجمهور گفته «عدهای بیکار انتقاد میکنند» و به گزینشیترین شکل، سخنان رییسجمهور را وارونه نمایی میکند، اساسا کار حرفهای رسانهای کرده است؟ یا وقتی ما میگوییم اعتدال تبار تاریخی دارد از حضرت امیر شروع میشود و به امام(ره) میرسد و بعد به جنبش اعتدالی امروز رسیده است و این سامان فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص شکل گرفته است بعد فلان رسانه مشهور به تخریب به آن میگویند
«مکتب نیاوران» تا آن را به جای «ایدئولوژی» جا بزنند، بعد تلویزیون نیز این را پوشش میدهد، جز تخریب گفتمان اعتدال، چه هدفی را دنبال میکند؟ این مشرب فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک شکل گرفته و تبار آن، مکتب امام است. مکتب که ایدئولوژی نیست.
این میتواند برای دولت اعتدال فرصت باشد تا آگاهیهای عمومی را بالا ببرد. ما نباید ذهنخواهی کنیم.
عمل آنها با تمسخر است. بولتنسازی برای مراجع که وضعیت حجاب و فرهنگ اینگونه شده است، ذهنخوانی است؟ این برای جلبرضای خداست؟ چه میزان باید انرژی و سرمایه صرف این تخریبها کنیم؟ دولت اعتدالی، بنمایه عقلانیت دارد. دولت اعتدالی بنمایهاش توسعه اقتصادی، آزادیهای اجتماعی سیاسی و فرهنگی است اما نکته مهم آنجاست که تلاش دولت باید بر ساختن بسترهای لازم باشد. اگر عدهای این جاده را هر روز خراب کنند و کار دولت زیرسازی باشد، توسعه اتفاق نمیافتد و دولت باید مدام در حال ترمیم چالههایی باشد که به نامردی ایجاد شده است. همه دنیا اینگونه است که دولت وقتی به قدرت برسد باید بستر اجتماعی ایجاد شود تا به اهداف برسد. اینجا ماه دوم حرکتش که آغاز مذاکرات هستهای بود عدهای سنگاندازی که نه، تخریب کردند تا چالههایی ایجاد و حرکت را مشکل کنند. این جریان تندرو در اول دوره احمدینژاد حمله گستردهای به آقای روحانی و دستاوردهای گرانسنگ هستهای ما در دوره اصلاحات داشت اما دلسوزان توصیه میکردند از این مباحث فاصله بگیریم تا اینها کارشان را انجام دهند و محصول ناکارآمدی دولت و به نتیجهنرسیدن کارهای آنها، نباشیم. من بارها دست به قلم شدم اما میگفتند تخریب و سیاهنمایی است. من نوشته بودم دولت اساسا اعتقادی به گسترش نهادهای مدنی ندارد، به فن دیپلماسی آشنا نیست و مذاکره برای مذاکره است، دولت به دنبال توزیع فقر است و با کمیته امداد و بهزیستی فکر میکند میتواند عدالت ایجاد کند و موارد دیگر. همه توصیه کردند منتشر نکنید و ما عقلانی عمل کردیم. در واقع باید زمان حداقلی برای ارزیابی دولت را یکسال گذاشت. وقتی پس از دوماه تخریب را آغاز میکنند آن هم در شرایطی که هیچکس نمیداند نتیجه مذاکرات چه میشود، چه مفهومی دارد؟ میگفتند چرا در «وین» مذاکره میشود چرا در قزاقستان و قرقیزستان نمیشود؟ مگر محل مذاکره چه اهمیتی دارد؟ اینها دادن آدرس غلط نیست؟ آنها بهدنبال گرفتن انتقام انتخاباتی هستند. بسیاری از اقتصادیون هدفمندی را نقد کردند، آیا دولت تندی کرد؟ آنهایی که دلسوز نظام هستند، مطمئنم از سر دلسوزی انتقادات خود را بیان خواهند کرد. محور حرکت کلی رهبری نظام هستند و دولت مجری آن است. دولت فقط تاکتیکهای رسیدن به هدف را تعیین میکند. دولت در حوزه اقتصادی گامهای مهمی برداشته است. هیچکس نگفت نرخ تورم تا این میزان کنترل شده است! در گذشته از قم تا تهران همه حمایت کردند برای تصمیمات هدفمندی و کارهای خاص دولت گذشته. امروز از اصلاح آن حمایت میکنند؟ باید طرفین به قاعده بازی تن دهند. اگر در یک بازی فوتبال، دو نوع قاعده حاکم باشد، حتما آن بازی به اغتشاش کشیده میشود.
بدون نگاه سهمخواهانه، جوانان پایههای ائتلافی را شکل دادند که اتفاقا از تجربه 76 تا 92 درسها گرفتهاند. قبول دارید پایه تبلیغ برای هدفمندی یارانهها باید با هسته مرکزی مشخص از آدمهای کاربلد این حوزه و جوانان با استفاده از شبکههای اجتماعی صورت میگرفت و تقلیل آن به زیرنویس سیما، یک اشتباه بود. علاقه سرمایه اجتماعی دولت، کمک به دولت برخاسته از خود است. حدود یکسال پیش در فرآیند انتخابات و همینروزها بود که در خدمت منافع ملی برای نجات کشور، توانایی این بچهها به کار گرفته شد. موافق هستید که اگر مانند طرف مقابل، از پتانسیلها درست بهره بگیریم، این تخریبها کمصداتر بود؟
نقدی که به ما وارد است و میپذیرم؛ استفاده ناکافی از ظرفیت اجتماعی است. بهنظر من نیروی اجتماعی و جوان مهمترین موتور محرکه دولت است برای رسیدن به اهداف. اما بنابر دلایل مختلف، از این ظرفیت بسیار بزرگ ملی بهرهمند نیستیم. نقد دوم ما ضعف رسانهای ماست این را قبول داریم که ما دارای ضعف رسانهای هستیم نمیتوانیم مجموعه خدمات و تلاشهای دولت را آنگونه که هست به مردم منتقل کنیم.
خب، دوسوم از نیروهای کمتخصص دولت قبل در روابط عمومیها همچنان حاضرند، چه توقعی دارید؟
بله، روابط عمومی نیاز داریم تا بتوانند این اختلال روابطی بین ما جامعه را ترمیم کنند. مردم به دولت اعتماد دارند و این کماکان وجود دارد و باید از طریق نظام رسانهای، رسانههای مستقل و شبکه اجتماعی همراه دولت، مرتفع شود. ببینید چند اتفاق با هم افتاد وجدان عمومی واکنش مثبت داشت و حتی افکارعمومی جهانی به آن روی خوش نشان داد. اولین آن مجموعه تحول در سیاست خارجی نهفقط هستهای بود. رییسجمهور در اجلاس «سیکا» با 25رییس دولت دیدار کرد که جملگی به طرح جهان عاری از خشونت تاکید میکنند. یکی از روسایجمهور خاورمیانه گفته با آمدن شما آرامش را میبینیم. رییس دولتی در آسیای میانه هم گفته که آرامش ایجاد شده. اینها چقدر بازتاب داده شد؟ دلیل آن همان ضعفی است که بهدرستی اشاره کردید. در حوزه اقتصادی ژنرالهای اقتصادی آمدهاند تا ثبات اقتصادی و سپس کاهش تورم را دنبال کنند. انسجام ملی، وضعیت مطلوبتری یافته است. نظام دارای ظرفیت بزرگی است که با خلق گفتمانهای جدید خود را با شرایط منطبق کند. در مجموع ریل دولت به سمت اهداف عالی توسعه حرکت میکند. تخریبگران میتوانند یا با سنگ بدرقه کنند یا گل. تقاضای من از تندروها این است که اگر با گل بدرقه نمیکنند با سنگ بدرقه نکنند!
اینروزها و در آستانه سالگرد 24خرداد 92، آقای روحانی در حال طرح مباحثی مانند «دین دولتی»، «دولت دینی»، و اهمیت کار «اقناعی» در حوزه فرهنگ، رسانههای جدید و سیاست هستند این یعنی پس از سیاست خارجی و اقتصاد، دولت وارد برنامهریزی برای این بخش از خواست جامعه شده است؟
به اعتقاد من آقای دکتر روحانی در حال مرزبندی و تاکید بر باورهای دولت و البته تشریح ابعاد و اضلاع «گفتمان اعتدال» است و هر کدام از این مباحث اخیر، میتواند به قطعهای از این «پازل» تعبیر شود. ایشان دارای چارچوب منظم فکری است و این چارچوب، در گفتمانی به نام اعتدال، تفسیر اجتماعی یافته است. ایشان تاکید دارد آنچه بیان میکند: «عین اعتقادم است و کلمهای نسبت به آن تردید ندارم.» در این میان آنچه امروز از مجموعه بحثهای آقای روحانی مشاهده میکنید، از نظر ما تازه نیست. ایشان دارای تبار ذهنی است به نام «نواندیشی دینی» که پیشگامان حوزه و دانشگاه ما، یعنی شهدای والامقام مفتح، مطهری و خصوصا شهیدبهشتی، بر آن تاکید داشتند. آقای دکتر روحانی شباهتهای فکری زیادی به شهیدبهشتی دارد. ایشان باور دارد اندیشه شهیدبهشتی راهگشای جامعه امروز ماست. این اندیشه دو ویژگی و شاخص بسیار مهم دارد؛ نخست اینکه درک مبانی دینی و تحولات دنیای امروز را همزمان صورت میدهد. این تفکر، در گذشته زیست نمیکند سیال است. پیش از انقلاب وقتی الگوی جمهوری را پیشنهاد میدهد، آخرین مدل بشری است و این مدل میتواند قالبی برای پیادهسازی احکام اسلامی باشد و این نکته بسیار مهم است. اندیشه دینی و روزآمدکردن آن مطابق با تحولات جهانی، یک هدف بلندمدت است. شهیدبهشتی وقتی اینها را مطرح میکند که از یک طرف با کیانوری و مارکسیستها بحث میکند از آن طرف در قوهقضاییه، مشغول انجام وظایف محوله است. منافقان با مطالعه این سه بزرگوار را انتخاب کردند؛ عناصر کلیدیای که موتور محرکه نظام بودند برای آینده. دلیل این بود که هر سه هم روحانی بودند هم دانشگاهی، هر سه قدرت تعامل با مخالفان حتی جریانات مارکسیستی را داشتند و هر سه با جریانات سیاسی از جمله نهضت آزادی تعامل داشتند.
این وجه از آقای روحانی که میفرمایید شاید کمتر دیده شد. البته وقتی به سوابق مراجعه میکنیم کاندیدای نیروهای منتقد در مجلس پنجم برای ریاست آن دوره بود و بعد هم در دولت اصلاحات، تا حد زیادی نشان داد که گرایشهای مشترک زیادی با نیروهای تحولخواه دارد و در انتخابات خبرگان با وجود حضور در فهرست جامعه روحانیت، از سوی طیف منتقد هم حمایت شده اما مشهور به نواندیشی دیدنی نبوده است و این شاید تا مقطع 92 و برگزیدهشدن بهعنوان گزینه ائتلاف، کمتر دیده میشود. ایشان این باور خود را چگونه به جامعه و حتی جریانات سیاسی منتقل کرد؟
چند نکته کلیدی وجود دارد. ایشان برنامهای را که به مردم ارایه کرد شخصا نوشت و در تدوین بندبند آن نقش داشت. بله دوستان مشاوره دادند اما بخشهای زیادی از آن انشای شخص خودش است. این برنامه برای ما و ایشان، امری صوری و فرمالیته نبود. دارای چارچوب و ساختار است و چقدر خوب است در سالگرد انتخابات ریاستجمهوری یازدهم دوباره بازخوانی شود. مواضع امروز دکتر روحانی که واکنش یک طیف محدود اما پرسروصدا را در پی داشته، هیچ رویکردی خارج از این برنامه ندارد؛ برنامهای که با آن از مردمی که خواستار پیادهشدن این طرحها در سیستم اداره کشور بودند، رای گرفته است. این یک اشکال است که به این برنامهها توجه نمیشود و به اظهارات شفاهی گوینده، بسنده میشود. گویی نوعی «عبور» در رسانهها و فضای سیاسی، از این برنامه جامع صورت گرفته است. مفید خواهد بود اگر مجموعه «شرق»، این برنامه و بخشهای مختلف آن را بار دیگر منتشر کند تا منتقدان ببینند این عین مواضع دکتر روحانی و متن برنامههای وعده دادهشده از سوی ایشان در ایام انتخابات است. بهویژه حوزههای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در این برنامه بسیار مهم تلقی شده و مبتنی بر اعتقاد ایشان است. نکته دوم اینکه ما معمولا افراد را در قالب گروه سیاسی متعارف تعریف میکنیم و آنانی که در این چارچوب نگنجند، در معادلات جایی تعریف نمیشود. شناخت من میگوید ایشان را هم باید فردی فارغ از این جریانات تعریف کنیم. اینها بهتدریج در آن ایام به جامعه منتقل شد.
به هر حال ایشان هم عضو جریان سیاسی مشخصی بوده و هم جهتگیری روشن در کنار برخی جریانات سیاسی داشته است.
بله وقتی میگوییم «نواندیشی دینی»، یعنی نواندیشی سیاسی هم در دل آن وجود دارد. ایشان فارغ از اینکه چه کسی موافق یا مخالف باشد معتقد است دنیای امروز دنیای تعامل است و زمان «صدای بلند و خشن» نیست. هر کسی موافق باشد بسیار خب و اگر موافق نباشند، رییسجمهور همچنان روی سخنان خود پافشاری میکند. در حوزه اجتماعی ایشان معتقد به نظم اجتماعی از طریق نهادهای مردمی یعنی نهادهای صنفی و مدنی است و آن را مهمترین رکن تداوم حیات نظام اجتماعی میداند. ایشان در عرصه سیاسی قایل به کاهش مداخله دولت است و «دولت حداقلی» را میپسندد زیرا «دولت حداکثری» علاقهمند است در همه شوون جامعه دخالت کند.
اما معمولا همه روسایجمهور در آغاز راه در دولت، مدافع «کوچکسازی» و عدممداخله هستند. حتی احمدی نژاد اینها را گفت و در آخر دولتش شاهد دخالتهایی در امور بودیم که شرایط را به نقطه سال92 رساند.
من به تحلیل اشتباه درباره «دولت حداقلی» زیاد برخورد میکنم. دولت کوچک مفهوم خرد درباره حجم دولت و مفهوم کیفی دارد اما «دولت حداکثری» دولت مداخلهگر در همه امور حتی حوزه خصوصی مردم است. آقای روحانی در مسایل اقتصادی به معنای واقعی معتقد به توسعه است آن هم توسعه مبتنی بر عدالت اما پایههای آن باید معلوم باشد؛ نگاه به بازار است و دولت باید در این حوزه بهشدت کوچک شود. در حوزه فرهنگی ایشان اعتقاد دارد دولت باید زمینهها و بسترهای رشد فضیلت جامعه را فراهم کند نه اینکه صرفا دولت مداخلهجو باشد. زمانی که اسلام وارد فرهنگ بزرگ و تمدن ایران شد ببینید چه اتفاقی رخ میدهد؟ اسلام وارد آفریقا که شد همه تسلیم شدند و زبان آنها عربی شد و نوعی دگردیسی رخ داد.
اما در ایران، اسلام با آغوش باز پذیرفته شد، فرهنگ ایرانی با اسلامی ادغام شد و جامعه بین عاشورا و نوروز پیوند برقرار کرد. در این قرون هر کجا تعارض میبینید، دخالت دولتها را هم ببینید. جامعه دارای نظم طبیعی فرهنگی است که زیست فرهنگ ایرانی و اسلامی را با هم دارد. با مطالعه میگویم اساسا روند تحولات فرهنگی جامعه ایران فرآیند طبیعی و تکاملی است. مداخلهگری دولتها یا قدرتهای خارجی این نظم را به هم میزند. در حوزه قومی هم اینگونه است؛ «ما»ی بزرگ به نام ایران و «ما»ی کوچکتر به نام اقوام. پس آنچه در فرهنگ اعتدال مهم است، بسترسازی دولت است نه اجبارسازی. صریح و واضح بگویم تجربه تاریخی حداقل از مشروطه تا به امروز به ما آموخته هر کجا نظام «باید»ها حاکم شد حرکت جامعه متوقفشده است. جامعه در واکنش به آن، گاهی سکوت اختیار کرده برای نپرداختن هزینه و گاهی با اعتراض، هزینه هم داده است. ماجرای «کشف حجاب» را ببینید، حرکتهای مردمی در دوره پهلوی دوم را ملاحظه کنید. آنچه به نام «باید» انجام شد نه به نتیجه منجر شد نه جامعه با آن سازگاری نشان داد اما هر جا «باور» وجود داشت، جامعه به صورت طبیعی آن را پذیرفت. در مشی امام(ره) برخلاف گروههای دیگر، حرکت چریکی جای ندارد چرا که به حرکت طبیعی برای تداوم انقلاب اعتقاد داشتند. نتیجه این شد که انطباق بین مطالبات جامعه و رهبری، قدرت پهلوی را در اقیانوس مردم ذوب کرد در حالیکه اگر دست به اقدام مسلحانه میزد، وارث صدهاهزار کشته بودیم و معلوم نبود نتیجه بدهد یا ندهد چون با روشنگری همراه نبود. پس از انقلاب در پدیدهای مثل حجاب رویکرد «باور و باید» را تجربه کردیم. باور مبتنی بر اندیشهای است که روحانیت روشنبین، نخبگان و دلسوزان فرهنگی بر اساس آن تلاش میکنند فضیلت حجاب را نهادینه کنند. اشکال اینجا این است که حجاب مختص خانمها نیست یکی «پوشش» است و دیگری «عفت». رعایت این اصل در مردها از نوع پوشش نیست بلکه مرز حجاب در مردها عفت، تعهدات اخلاقی، پایبندی به اصول، وفاداری، رعایت حریم دیگران و حجاب چشم، گوش، دست و زبان است. در حوزه خانمها هم پوشش است هم عفت. راهکار مناسب حل مساله حجاب در ایران، استفاده از نیروی انتظامی نیست. اصولا تفکر آقای روحانی و اعتدال بر گسترش باورها بنا شده است. بحث بهشت و جهنم بر اساس همین باورها مطرح شده است. «باور» ایجاد مجموعهای از ارزشهای درونی است که فرد با درونیکردن یک پدیده، آن را به یک ارزش درونی تبدیل میکند و تغییر آن نیز بسیار کار دشواری است.
آقای روحانی از جمله چهرههایی بهشمار میرفت که در ادوار اخیر انتخابات ریاستجمهوری و حتی مجلس مطرح بوده است، مثلا در سالهای 84 یا 88 نیز سخنانی وجود داشت اما این دوره عزم جدیتری در وی دیده شده و بهعنوان اولین نفر، ثبتنام کرد. گزینه منتقدان وضع موجود، دوگانه یا هاشمی یا خاتمی بود چون مردم اینها را کاملا میشناختند و تبلیغات تخریبی و پرحجم رقیب دارای امکانات، در آنان کمتر اثر میکرد. آقای روحانی بنای کنارهگیری داشت اما آقای هاشمی تاکید میکند ایشان تا زمان لازم در عرصه بمانند. به عنوان یکی از همراهان دکتر روحانی، تحولات پیش از ثبتنام، ثبتنام تا بررسی صلاحیتها را ارزیابی میکردید که ایشان ناگزیر به ماندن شود؟
من سوال را اینگونه پاسخ میدهم چرا آقای روحانی وارد صحنه انتخابات شد و چه ارزیابی داشتیم که امکان موفقیت و لزوم ورود جدی آن احساس شد؟ این تحلیل را که ایشان برای گرمکردن تنور انتخابات آمد، بهشدت رد میکنم. در دورههای قبل وقتی دید کاندیداهایی هستند که رای اکثریت را بگیرند، نیامد چرا که آقای روحانی معتقد بود اگر کاندیدای مناسبی باشد دلیلی برای آمدن نیست. اما در این دوره سه اتفاق همزمان باعث شد به صحنه بیاید. ابتدا اینکه اراده نظام برای برگزاری انتخابات حداکثری بود.
این موضوع را از چه زمانی دریافت کردید؟ چون برخی ابهامات در مورد عملکرد دولت در انتخابات وجود داشت.
این موضوع برمیگردد به یکسال پیش از انتخابات92. مجموعه شواهد نشان میداد نظام تصمیم به برگزاری انتخابات با مشارکت حداکثری دارد. من خارج از تحلیلهای متعارف میگویم. مجموعه شرایط نشان میداد برگزاری انتخابات پرشور میتواند بسترساز وحدت ملی و رفع کدورتهای گذشته باشد. شرایط تلخ گذشته، ناخوشی سیاسی و اجتماعی ایجاد کرده بود و «اکسیر» یک انتخابات پرشور و حداکثری با حضور همه سلایق میتوانست یک بار دیگر وحدت ملی را متبلور کند. عامل دوم این بود که دولت گذشته شرایط کشور را به نقطهای رسانده بود که آقای روحانی و شخصیتهای مشابه، احساس نگرانی از تداوم حیات نظام داشتند و اعتقاد داشتند حضور جریان و نحلهای مانند احمدینژاد در کشور، به اساس نظام لطمه وارد میکند. بنابراین احساس و درد جمعی در بزرگان شکل گرفته بود که هر کسی میتواند این بار سنگین را به دوش بگیرد و به میدان بیاید. تخریب، انگزنی، تهمت، ناکارآمدی، تنشهای سیاسی و ناملایمات خارجی آنروزها رایج بود. نکته سوم که تعیینکننده بود، شخصیت خود آقای روحانی بود. او دارای کاریزما، تجربه تاریخی و فردی امتحان پسداده بود. هیچکس واکنش منفی نسبت به ایشان بهعنوان فردی که نمیتواند، نمیداند و فاقد ظرفیت است، نداشت. از همه مهمتر نکته چهارم است یعنی «اجماع». پیشبینی میشد که بخشی از ظرفیت ملی ما به دلایلی نتوانند از فیلترها عبور کنند ولی واقعیتهایی است که وجود دارد و آن افراد از ظرفیت رایی بالایی برخوردارند. نمایندگیکردن گفتمانهایی که امکان حضور با کاندیدای خود را نداشتند، در آقای روحانی بود. نکته دیگر، کادری است که در اختیار ایشان بود. ایشان در جنگ، سازندگی و اصلاحات در مدیریت عالی کشور حضور داشت و به ظرفیت مدیریت کشور که در هشتسال دولتهای نهم و دهم کنار گذاشته بود، واقف بود. جمعبندی ایشان این بود که میتواند اینها را به خدمت بگیرد و معتقد بود مدیران ما در حاشیه و انزوا هستند و اگر این نیروها منهای خطوط متعارف سیاسی، به صحنه بیایند مشکل حل میشود. نکته آخر احساس توانایی لازم برای حل چالشهای بینالمللی بود. ایشان بر این باور بود بهدلیل جهل و عدمآگاهی به مبانی دیپلماسی، ما در شرایط نامناسبی از نظر ارتباطی با دنیا قرار داریم و ایشان بهلحاظ تجربه و تیمی که در اختیار داشتند- همان چهرههایی که امروز در وزارت خارجه سکاندار هستند- میتوان شرایط را عوض کرد. در کنار همه اینها، اجماع بزرگان کشور مثل آقایان هاشمی، خاتمی، سیدحسن خمینی و ناطقنوری در شتاببخشی به جامعه بسیار موثر بود.
روندی که دولت قبل دنبال میکرد قابل پیشبینی بود. همان سال84، رسیدن به نقطه سال92 دیده میشد و شد. با همه این نابسامانیها، همه ما فکر میکردیم آن جریان هشتسال دیگر هم تداوم خواهد داشت. آنهایی که فکر میکردند با این تفکر میتوان همچنان کشور را اداره کرد و نفوذ هم داشتند، واقعا به این باور رسیده بودند که این وضع به سود کشور نیست و باید به سمت امتحان پسدادهها برویم؟
من فکر میکنم اتفاقی در گذشته شکل گرفته بود که هنوز هم جامعه نخبگی گرفتار آن است و آن «فضاسازی» و «وانمایی» است که یک جریان سیاسی از خود در جامعه ارایه میکند در حالیکه اگر وارد لایههای بعدی شوید، میبینید تهی از آن چیزی هستند که وانمود میکنند. تلاش دولت گذشته بر نوعی «فضاسازی» استوار بود که واقعیت خارجی نداشت. این خلاصه میشد در مجموعه اظهارات یک شخص که شعارهایی خاص سرمیداد و این روند ادامه مییافت. در عرصه سیاست داخلی، جامعه ذرهای شده بود. جامعهای که در دو قطب «چپ - راست» یا «اصلاحطلب- اصولگرا» هویت و ریشه در انقلاب داشت، در دوره احمدی نژاد به گروههای متعدد و متکثر که همه علیه هم بودند و دولت فاقد حداقل قدرت برای انسجام بخشی سیاسی بود، بدل شده بود. من به آن «جامعه تجزیهشده» میگویم. انسجام مهمترین عامل بقای یک نظام سیاسی است. برای حفظ انسجام این نیازها وجود دارد 1- مبانی نظری واحد در سیستم 2-انسجام مدیریتی بین قوا و درون قوا 3- انسجام ساختاری بین قوا و داخل ساختارها 4- انسجام برنامهای در جهت توسعه ملی 5- انسجام تقنینی و تبعیت از نظام قانونی و موارد دیگر. همه اینها از بعد انسجام در دولت گذشته، آسیبدیده بود. دولت در دو سال آخر، «کاریکاتوریزه» و فاقد «منطق استقراری» و نفوذ سیاسی و اجتماعی بود. ما معتقد بودیم این جریان تمام است. واقعیت این بود مردم بهشدت از هشتسال گذشته خسته، نخبگان ناخرسند و حتی روحانیت دغدغهمند بود. روحانیت از نقطه حمایت صددرصدی از احمدینژاد در سال84، به نقطه صفر رسید. در چنین فضایی دولت پیام سیاسی، اقتصادی، ارزشی و بینالمللی نداشت. دولت عبارت است از اعمال حاکمیت بر سرزمین معین بر جمعیت معین. جریان تندرو مورد اشاره شما، دارای سه نقطهضعف بنیادی بود؛ نخست از فقدان گفتمان رنج میبرد و بهشدت سطحی بود. دلیل عینی آن، عملکرد در حوزه هستهای بود. آقای سولانا میگفت در یکی از ملاقاتها این شخص بزرگوار که کاندیدای ریاستجمهوری92 شده بود، دو ساعت درباره پایاننامه «غزوات پیامبر» خود در یکی از مذاکرات با وی سخن گفته بود. یا خانم اشتون میگفت با ما یکساعت درباره «سومخرداد» و فتح خرمشهر سخن گفت. این افراد دیگر حرفی نداشتند و جامعه ایران از لحاظ آگاهی و توسعه سیاسی در سطح کاملا قابلقبولی قرار دارد و توسعه نسبی سیاسی را تجربه کرده و جامعه گذشته نیست که با روتوشکردن چهرهها و چند شعار، بتوان از آن رای گرفت.
اما نگرانی عدممشارکت وجود داشت.
همه کسانی که با من حرف میزدند -نخبگان و... - میگفتند از شما تعجب میکنیم که چگونه میگویی مشارکت فایده دارد؟ جامعه در انتخاب سخت قرار گرفته بود؛ مشارکت با تداوم گذشته؟ مشارکت حداقلی، تداوم جریان قبلی را در پی داشت و مشارکت حداکثری، پیروزی عقلانیت سیاسی را نوید میداد و این شرایط به جامعه دیکته کرد که در این مرز -عدم مشارکت برای تخلیه عصبانیت و مشارکت برای آغاز عصر جدید - دومی را انتخاب کند. مساله دوم اجماع بود. نباید از نظر دور داشت که اصلاحطلبان با همه ظرفیت خود به میدان آمدند و باید انصاف داشت نقش اصلاحطلبان در انتخابات، بسیار تاثیرگذار و روشن بود. وحشت نخبگان از تداوم جریان گذشته آنان را به موضعگیری کشاند که طومارهای جمعی، نشانهای از آن بود و تجربه تلخ گذشته هم اصلاحطلبان و هم جریانات معتدل را وادار به اجماع سیاسی کرد. آینده پیشرو و ترس مردم از تداوم گذشته به اضافه اراده نظام برای مشارکت فضا را عوض کرد. حتی تهدید رد صلاحیت آیتالله هاشمیرفسنجانی بهشدت تبدیل به فرصت برای مشارکت سیاسی آگاهانه شد و دلیل آن عقلانیت سیاسی جامعه ایران است. جامعه و نخبگان نگفتند یا هاشمی یا هیچ. این از نظر تحلیل سیاسی و جامعهشناسی مهم است. فراموش نکنیم ما دارای 5/4میلیون دانشجو هستیم و بیش از چهارمیلیون فارغالتحصیل ظرف دودهه گذشته داریم. اینها در کنار ظرفیت بزرگی مثل نخبگان، دانشگاهیان، فرهیختگان و جریانات سیاسی، اثر خود را گذاشت. اینها در خانواده خود reference group بهشمار میروند. رای آقای روحانی در روستاها بیشتر بود و تحلیل آن مشخص است. در سال 92 جامعه ارتباطی مرز نمیشناسد. دانشجوی دانشگاه تهران همزمان در روستاست و دانشجوی دانشگاه تهران هم هست. نکته دوم علاقهای است که مردم به روحانیت داشتند و تز اینکه انتخاب جامعه دیگر روحانی نیست، جوابگو نبود.
اما اگر فرد غیرمعمم رای میآورد، میگفتیم دیدیم این تز درست بود
من در اثبات ادعای خودم، استدلال علمی دارم. در ایران مشارکت مفهوم عام دارد و خاص. 1- مشارکت آگاهانه 2- مشارکت برنامهای 3- حزبی 4- قومی 5- مذهبی 6- تکلیفی 7- مشارکت پوپولیستی که آخر آوردم. دسته اول با مطالعه و آگاهانه انتخاب میکنند چون توسعهیافته سیاسی بهشمار میروند.
با این حساب اتفاق سال84 را چطور تحلیل میکنید؟
من حرفهای جدی درباره آن مقطع دارم. با اطلاع کامل، میدانم چه اتفاقاتی افتاد اما نمیخواهم وارد آن فضا شوم. به سوال قبل برگردم. جامعه تکلیفی، اصولا نوع مشارکتشان بر اساس تکلیف دینی است و حتی مشارکت حزبی و قومی هم تمایل زیاد به شخصیت روحانی بود رای آگاهانه عمدتا به سبد آقای روحانی رفت. کمترین رای آقای روحانی پوپولیستی بود و بر عکس بیشترین رای آقای احمدینژاد، پوپولیستی بود.
تحلیل شما و عدد و رقم پیشبینی قبل از شبی که آقای عارف انصراف داد و بعد از آن چگونه بود؟
ببینید ارزیابی ما این بود که اگر اجماع شکل بگیرد، با توجه به بدنه رای اصلاحطلبان و نیز حمایت اعتدالیون و نخبگان و رای آگاهانه، آقای روحانی پیروز میدان است و اگر نشود روحانی به دور دوم خواهد رفت و از آن سو هم اولین نفر قالیباف را پیشبینیکرده بودیم و نفر دوم، ولایتی را. چرا بر این باور بودم؟ چون سبد رای مشترک روحانی زیاد بود و تجربه ایشان در حوزه مدیریت بالا بود. اما قبل از اجماع چه اتفاقی افتاد؟ من تعبیری داشتم به نام «بهمن رای». قبل از اجماع برای سفر انتخاباتی گیلان و مازندران رفته بودیم. برداشت این بود که در اجتماعات، حدودا سه تا پنجهزارنفر جمع میشوند. قرار بود اجتماعاتی در رشت و تنکابن و بعد هم ساری داشته باشیم و یکروزه سفر را تمام میکنیم. ما وارد رشت شدیم دیدیم موجی از جمعیت آمده در مهدیه رشت و شرایط شهر با تحلیل ما کاملا متفاوت بود. عموم آنها نیروی جوان بودند و شبکه اجتماعیای که از آن بهعنوان موتور محرک مشارکت نام میبریم. وارد نوشهر و چالوس شدیم دیدیم شهر تقریبا تعطیل شده و موج نیروی اجتماعی در شهر میچرخد. مردم خسته دنبال منجی میگشتند و گرنه چرا اینگونه با شور، احساس به خرج میدهند؟ دیدیم تمام شهرهای مسیر، میتینگ است و پیشنهاد مسوول ستاد ما آقای ربیعفلاح که امروز استاندار است این بود شهر به شهر برویم و به ابراز احساسات مردم پاسخ دهیم. دیدیم اگر اینگونه باشد اذان صبح به ساری میرسیم و این درحالی بود که مردم در ساری تجمع کرده بودند. به فرودگاه برگشتیم و از آنجا به ساری رفتیم. همه دوستانی که آنجا حضور مدیریتی داشتند مثل آقای کشاورزیان و نریمان و... میگفتند ساری هیچوقت این جمعیت را به خود ندیده بود. جمعیت جوان موج میزد تا رسیدیم مسجدجامع که در آنجا هم چند هزار نیرو بودند. من در اتوبوس به آقای روحانی گفتم این «بهمن رای» است و جامعه تصمیم گرفته و دیگر در اختیار ما نیست. در این بین، بیشترین خدمت به آقای روحانی را جلیلی کرد. انتخابات وقتی دوقطبی شود مشارکت افزایش مییابد و در دنیا نیز اینگونه است. مردم با دیدن یک کاندیدا به یاد گذشته میافتادند و با دیگری به یاد آینده خوب و امیدوارکننده. تحلیل مشارکت جامعه فقط در یک مفهوم دوقطبی میتواند معنا یابد. نیروی جوان نگران از آینده و دارای ابهام درباره رایدادن، آنچنان موج میزد که ما از میان جمعیت امکان عبور نداشتیم. تداوم این قضیه فردای آن روز مشهد مقدس بود که صدهزارنفر در ورزشگاه تختی تجمع کرده بودند. این در حالی است که آن شهر و استان، خاستگاه یک کاندیدای خاص بود.
آنچه با دخالت بزرگان اصلاحات در این انتخابات رخ داد، اجماع بود یا ائتلاف؟
ائتلاف بود. در فرصت دیگری غیر از امروز من دوساعت نیاز دارم تا ابعاد آن جلسات را مطرح کنم چرا که یادداشت برداشتم و من بیش از بقیه در جریان امور هستم. من از طرف آقای روحانی، از طرف آقای عارف دوستان دیگر و دوستانی هم از سوی آقای خاتمی در آن جلسات بودند و بعد هم خدمت آقای خاتمی رسیدیم و نتایج را اعلام کردیم و ائتلاف شکل گرفت. در ابتدا طیفی از دوستان اصلاحطلب معتقد بودند منهای نتیجه باید از کاندیدای خودمان حمایت کنیم شاید در ابتدا 90درصد بودند و در انتها 20درصد شدند. فضا بهتدریج به اینسو رفت که نتیجه انتخابات مهم است و پیروزی کاندیدایی که با ما قرابت داشته باشد، بهتر از مشارکت بدون پیروزی است؛ تجربه تاریخی که میتوانست در 84 هم اتفاق بیفتد. چقدر تلاش کردیم به دوستان عزیز بگوییم این مسیر غلط است که سهکاندیدا در فضای گفتمانی که مشترک است حضور یابند معلوم است از یک سبد رای میگیرند و با آمدن آقای هاشمی چهار کاندیدا شد و هیچ دلیلی برای چنین کاری وجود نداشت مگر تحلیل نادرست. اگر این چهار سبد ادغام میشد مرحله اول کار تمام بود و حتی اگر سهسبد ادغام میشد، باز هم پیروز انتخابات سال 84، اصلاحطلبان و اعتدالگرایان بودند. احمدینژاد محصول سخنان خود نیست محصول شکاف اصلاحطلبان است. اما سال 92 بارها از آقای خاتمی شنیدم که میگفتند تغییر فضا یعنی بقای ایران نه بقای اصلاحطلبان. نکته دیگر این بود که آقای روحانی بهتر میتوانست با نظام دیالوگ ایجاد کند تا کسی که این فضا در اختیارش نباشد. اما اگر از من بپرسید ائتلاف نتیجه چیست، میگویم نتیجه عقلانیت و توسعه سیاسی در اصلاحطلبان است با درسگرفتن از تجربیات تاریخی تلخ گذشته.
گفتید روحانیت در انتهای دولت احمدینژاد با دیدن نتایج آن، حمایت خود را قطع کرد و آقای روحانی بهتر میتواند دیالوگ برقرار کند. پس چرا امروز باز هم از بعضی تریبونها، هجمههایی به دولت صورت میگیرد؟
این یک اختلال تحلیلی است. من معتقدم اکثریت روحانیت و هسته مرکزی آن با گفتمان دکتر روحانی همراه است. جریانی با لباس روحانی که کاملا سیاسی است و روزی قسم یاد کرد در زیر آسمان کبود از فلان کاندیدای احتمالی خود فرد اصلحتری وجود ندارد و دو هفته بعد، دیگری را بهعنوان کاندیدا معرفی کرد، نمیتواند تحلیل واقعبینانهای داشته باشد اما صدای بلند دارند. تعمیمدادن روحانیت به این جریان محدود- ضمن احترام به نحله فکری که باید از تنوع فکری آنان نیز استقبال کرد- جفا به روحانیت است و قاطبه آنان با گفتمان آقای روحانی همگرایی دارند که برای آن شواهد و دلایل بسیاری وجود دارد و به فرصت دیگری نیاز دارد. اخیرا مراجع با رییسکل بانکمرکزی دیدار کردهاند و مواضع آنان درباره گذشته و امروز، رسانهای شد. یکی دیگر از اعضای دولت هم با ششمرجع دیدار داشت و هر ششنفر ابراز رضایت کردند اما هرکدام بهعنوان وزنههای فکری و مذهبی، نظر خود را میگویند و رضایت امری نسبی است اما جریان روحانیت در مسیر حمایت حرکت میکند اما بخشهایی از آن بهدلایل تاریخی، ابراز مخالفت میکنند. جریان روحانیتی که به امام ختم میشوند حامی آقای روحانی است چون خود آقای روحانی میگوید خاستگاه سیاسی من 15خرداد42 است و ریشه و تبار فکری من آنجاست. جریان حامی اندیشه امام حامی آقای روحانی هستند و بخشی دیگر، اساسا به دنبال تداوم جریان گذشته بودند و ناراضی هستند. جواب این جریان کوچک این است که مردم حق انتخاب دارند و انتخاب کردهاند و باید با واقعیت دولت روحانی کنار بیایند.
اما میتوانند انتقاد کنند.
اما به مرزهای تخریب رسیدهاند.
احمدینژاد هم میگفت آنچه درباره دولت من مطرح میشود نقد نیست تخریب است. انگار در قدرت، همه میخواهند به جای انتقاد، اسم دیگری بگذارند تا بتوانند با آن برخورد کنند.
حیات سیاسی دولت به نقدپذیری است. این امر، بدیهی است. انصافا عرض میکنم اساسا این دولت بهدنبال حذف گروههای نقاد نیست اما باز هم با اطلاع میگویم جریانات سازمانیافته با منابع بیتالمال، داشتن رسانههای مکتوب و مجازی و همراهی برخی کانونهای دارای توان، برای تضعیف دولت ملی تلاش سازمانیافته میکنند. این نقد است؟ چون کاندیدای آنها رای نیاورد هنوز در فضای رقابت سیر میکنند.
چه اشکالی دارد که اینگونه باشد؟ میخواهند روی تصمیم مردم برای سهسال دیگر، اثر بگذارند.
مردم یک بار تصمیم گرفته و اعلام کردهاند. بعد از هشتسال دولت منتسب به همین تخریبکنندگان، در یک رقابت حداکثری که همه طیفهای فکری به نوعی میتوانستند در آن کاندیدا داشته باشند، مردم تصمیم گرفتهاند. در این فضا، تداوم رقابتها تخریبها، انتقامجوییها و انگزنیها چه معنایی میتواند داشته باشد؟ جز عصبانیت؟ باید خواهش کنیم اجازه دهند فضای پرتلاطم به آرامش برسد. اگر در فضای دولت قبلی، مجموعهای از رسانههای اصلاحطلب، شبکههای مجازی، سازمانیافته با پول بیتالمال به تخریب دولت احمدینژاد میپرداختند، چه برخوردی با آنها میشد؟ آیا از برخوردهای سیاسی فراتر نمیرفت؟ تخریبکنندگان توجه کنند مقاممعظمرهبری محور وحدت در کشور هستند. تداوم این وضعیت بعد از تذکر ایشان به صاحبان رسانههای تندرو، چه معنایی دارد؟ ما میخواهیم همایش اعتدال برگزار کنیم و چارچوبهای مشخص رسمی عملی و رسانهای برای آن اعلام شده است. 40نفر از نخبگان کشور عضو شورای راهبردی هستند و مسوولیت برگزاری آن را به انجمن علوم سیاسی، انجمن جامعهشناسی، انجمن مطالعات فرهنگی و انجمن تاریخ دادهایم و دبیر علمی هم آقای قانعیراد دبیر انجمن جامعهشناسی است. مرکز بررسیهای استراتژیک، وزارت علوم، کتابخانه ملی و معاونت زنان هم در آن فعال هستند. یکقران هم از بودجه دولت هزینه نشده و نخواهد شد و عمدتا از نهادهای مدنی و کمکهای مردمی تامین شده است. چون هزینه زیادی نخواهد داشت و منابع مالی آن خارج از دولت است. یک نشریه خاص که اشتهار به تخریب، دروغپراکنی و تخریب دارد، خبر زده که «هزینههای هنگفت» از کجا آمده است؟ اولا هنوز هزینهای نشده است که هنگفت باشد یا نباشد، این را با داشتن کدام مستند میگویند؟
شاید پیشبینی میکنند هزینه هنگفت داشته باشد. حرفزدن که ایرادی ندارد. انتقاد کنند شما هم میتوانید در رسانه خودتان مستدل جواب دهید.
نقد مفهوم خاص خود را دارد در مقابل آن باید نقدپذیر بود اما اگر یک جریان سازمانیافته...
همانطور که آنان در اتهامزنی به اصلاحطلبان میگویند ما «اتاق فکر» داریم که تیتر رسانههایمان را هماهنگ میکند، برای سخنرانی هفته آینده فلان فرد در فلان دانشگاه برنامهریزی میکنند که بعد از آن جریان راه بیندازند، ادبیات ما هم در قبال آنان اینگونه باید باشد؟ در حالیکه همه میدانیم مهمترین خبر یک جریان فکری، ممکن است در همه رسانههای وابسته به آن یا مهمترین خبر کشور در همه رسانههای مستقل، تیتر اول یا عکس یک شود.
حرف ما بر اساس اطلاع است. در یک مرکز، این اخبار تخریبی علیه دولت تدارک دیده میشود و 20نشریه و سایت همسو آن را باز نشر میدهند. اگر روزنامهای که از بودجه بیتالمال تغذیه میکند صبح تا شب فقط تخریب کند و چهارهدف ثابت را دنبال کند که عبارت است از کاهش مشروعیت دولت و رییسجمهور آن هم در دولتی که رای حداکثری گرفته، ایستادگی در مقابل دولتی که خودش عزم مبارزه با فساد دارد، به جای وحدت ملی بهدنبال تجزیه ملی باشد و بخواهد هزینه حمایت از دولت را برای جریانات سیاسی بالا ببرند، این جز تخریب دولت ملی چیزی نیست.
وقتی دولت با رای اکثریت حاکم شده، مستقر است، اگر رسانهای کم تیراژ یا جریانی بیپشتوانه آن را تخریب کند، چه اتفاقی میافتد؟
اگر در رسانه عمومی و روزنامههای همسو تصمیم میگیرند طرح هدفمندی را زمینگیر کنند، کشته میسازند به دروغ و بعد آن را دستبهدست میچرخانند، به آن چه باید گفت؟
یعنی شما میگویید طرح هدفمندی و سبد کالا خوب اجرا اما سیاهنمایی شد؟
اشکالاتی داشت اما از شما سوال میکنم تلاش برای کشتهسازی در هدفمندی، جز تخریب دولت چه دلیلی دارد؟ اتفاقا باز هم در مناظره تلویزیونی گفتند دو تا کشته داشت. دروغ به آنجا هم رسیده است.
دولت مستقر است و رسانه دارد و میتواند جواب دهد به جای جواب میگویند این طرح شروع شد و کشته ساختند. دستگاه امنیتی بگوید این شایعه کار فلان جریان بوده است. به جای آن میگوییم این سازمانیافته بوده است.
من سوال میکنم اگر دولتی با رای ملت آمده سر کار، ماههای ابتدایی شروع کار است و تلاش میکند چند مساله بنیادی کشور را حل کند و عدهای تکلیف شرعی میدانند عدمموفقیت آن را دنبال کنند چون با امیال سیاسی آنها سازگار نیست و تلاش میکنند از زبان چهرههای اسراییلی و آمریکایی بگویند آقای روحانی با آقای اوباما تماس گرفت و قول رییسجمهور، همراهان و مسوولان کشور را حجت نمیدانند، این نقد است؟ خبرنگار یکی از همین تخریبکنندگان که از خانم «شرمن» میپرسد موضوع موشکی را امروز در دستور کار مذاکرات دارید یا فردا، این وظیفهاش اطلاعرسانی حرفه است یا فضاسازی؟ او که در سرمقاله خود میگوید دو توافقنامه هستهای پنهان و آشکار وجود دارد و تیم مذاکرهکننده زیرنظر مقاممعظمرهبری و رییسجمهور که سربازان خطمقدم جنگ ما هستند دروغگو هستند، این نقد است یا تخریب؟ یا آنکه به دروغ میزند رییسجمهور گفته «عدهای بیکار انتقاد میکنند» و به گزینشیترین شکل، سخنان رییسجمهور را وارونه نمایی میکند، اساسا کار حرفهای رسانهای کرده است؟ یا وقتی ما میگوییم اعتدال تبار تاریخی دارد از حضرت امیر شروع میشود و به امام(ره) میرسد و بعد به جنبش اعتدالی امروز رسیده است و این سامان فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص شکل گرفته است بعد فلان رسانه مشهور به تخریب به آن میگویند
«مکتب نیاوران» تا آن را به جای «ایدئولوژی» جا بزنند، بعد تلویزیون نیز این را پوشش میدهد، جز تخریب گفتمان اعتدال، چه هدفی را دنبال میکند؟ این مشرب فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک شکل گرفته و تبار آن، مکتب امام است. مکتب که ایدئولوژی نیست.
این میتواند برای دولت اعتدال فرصت باشد تا آگاهیهای عمومی را بالا ببرد. ما نباید ذهنخواهی کنیم.
عمل آنها با تمسخر است. بولتنسازی برای مراجع که وضعیت حجاب و فرهنگ اینگونه شده است، ذهنخوانی است؟ این برای جلبرضای خداست؟ چه میزان باید انرژی و سرمایه صرف این تخریبها کنیم؟ دولت اعتدالی، بنمایه عقلانیت دارد. دولت اعتدالی بنمایهاش توسعه اقتصادی، آزادیهای اجتماعی سیاسی و فرهنگی است اما نکته مهم آنجاست که تلاش دولت باید بر ساختن بسترهای لازم باشد. اگر عدهای این جاده را هر روز خراب کنند و کار دولت زیرسازی باشد، توسعه اتفاق نمیافتد و دولت باید مدام در حال ترمیم چالههایی باشد که به نامردی ایجاد شده است. همه دنیا اینگونه است که دولت وقتی به قدرت برسد باید بستر اجتماعی ایجاد شود تا به اهداف برسد. اینجا ماه دوم حرکتش که آغاز مذاکرات هستهای بود عدهای سنگاندازی که نه، تخریب کردند تا چالههایی ایجاد و حرکت را مشکل کنند. این جریان تندرو در اول دوره احمدینژاد حمله گستردهای به آقای روحانی و دستاوردهای گرانسنگ هستهای ما در دوره اصلاحات داشت اما دلسوزان توصیه میکردند از این مباحث فاصله بگیریم تا اینها کارشان را انجام دهند و محصول ناکارآمدی دولت و به نتیجهنرسیدن کارهای آنها، نباشیم. من بارها دست به قلم شدم اما میگفتند تخریب و سیاهنمایی است. من نوشته بودم دولت اساسا اعتقادی به گسترش نهادهای مدنی ندارد، به فن دیپلماسی آشنا نیست و مذاکره برای مذاکره است، دولت به دنبال توزیع فقر است و با کمیته امداد و بهزیستی فکر میکند میتواند عدالت ایجاد کند و موارد دیگر. همه توصیه کردند منتشر نکنید و ما عقلانی عمل کردیم. در واقع باید زمان حداقلی برای ارزیابی دولت را یکسال گذاشت. وقتی پس از دوماه تخریب را آغاز میکنند آن هم در شرایطی که هیچکس نمیداند نتیجه مذاکرات چه میشود، چه مفهومی دارد؟ میگفتند چرا در «وین» مذاکره میشود چرا در قزاقستان و قرقیزستان نمیشود؟ مگر محل مذاکره چه اهمیتی دارد؟ اینها دادن آدرس غلط نیست؟ آنها بهدنبال گرفتن انتقام انتخاباتی هستند. بسیاری از اقتصادیون هدفمندی را نقد کردند، آیا دولت تندی کرد؟ آنهایی که دلسوز نظام هستند، مطمئنم از سر دلسوزی انتقادات خود را بیان خواهند کرد. محور حرکت کلی رهبری نظام هستند و دولت مجری آن است. دولت فقط تاکتیکهای رسیدن به هدف را تعیین میکند. دولت در حوزه اقتصادی گامهای مهمی برداشته است. هیچکس نگفت نرخ تورم تا این میزان کنترل شده است! در گذشته از قم تا تهران همه حمایت کردند برای تصمیمات هدفمندی و کارهای خاص دولت گذشته. امروز از اصلاح آن حمایت میکنند؟ باید طرفین به قاعده بازی تن دهند. اگر در یک بازی فوتبال، دو نوع قاعده حاکم باشد، حتما آن بازی به اغتشاش کشیده میشود.
بدون نگاه سهمخواهانه، جوانان پایههای ائتلافی را شکل دادند که اتفاقا از تجربه 76 تا 92 درسها گرفتهاند. قبول دارید پایه تبلیغ برای هدفمندی یارانهها باید با هسته مرکزی مشخص از آدمهای کاربلد این حوزه و جوانان با استفاده از شبکههای اجتماعی صورت میگرفت و تقلیل آن به زیرنویس سیما، یک اشتباه بود. علاقه سرمایه اجتماعی دولت، کمک به دولت برخاسته از خود است. حدود یکسال پیش در فرآیند انتخابات و همینروزها بود که در خدمت منافع ملی برای نجات کشور، توانایی این بچهها به کار گرفته شد. موافق هستید که اگر مانند طرف مقابل، از پتانسیلها درست بهره بگیریم، این تخریبها کمصداتر بود؟
نقدی که به ما وارد است و میپذیرم؛ استفاده ناکافی از ظرفیت اجتماعی است. بهنظر من نیروی اجتماعی و جوان مهمترین موتور محرکه دولت است برای رسیدن به اهداف. اما بنابر دلایل مختلف، از این ظرفیت بسیار بزرگ ملی بهرهمند نیستیم. نقد دوم ما ضعف رسانهای ماست این را قبول داریم که ما دارای ضعف رسانهای هستیم نمیتوانیم مجموعه خدمات و تلاشهای دولت را آنگونه که هست به مردم منتقل کنیم.
خب، دوسوم از نیروهای کمتخصص دولت قبل در روابط عمومیها همچنان حاضرند، چه توقعی دارید؟
بله، روابط عمومی نیاز داریم تا بتوانند این اختلال روابطی بین ما جامعه را ترمیم کنند. مردم به دولت اعتماد دارند و این کماکان وجود دارد و باید از طریق نظام رسانهای، رسانههای مستقل و شبکه اجتماعی همراه دولت، مرتفع شود. ببینید چند اتفاق با هم افتاد وجدان عمومی واکنش مثبت داشت و حتی افکارعمومی جهانی به آن روی خوش نشان داد. اولین آن مجموعه تحول در سیاست خارجی نهفقط هستهای بود. رییسجمهور در اجلاس «سیکا» با 25رییس دولت دیدار کرد که جملگی به طرح جهان عاری از خشونت تاکید میکنند. یکی از روسایجمهور خاورمیانه گفته با آمدن شما آرامش را میبینیم. رییس دولتی در آسیای میانه هم گفته که آرامش ایجاد شده. اینها چقدر بازتاب داده شد؟ دلیل آن همان ضعفی است که بهدرستی اشاره کردید. در حوزه اقتصادی ژنرالهای اقتصادی آمدهاند تا ثبات اقتصادی و سپس کاهش تورم را دنبال کنند. انسجام ملی، وضعیت مطلوبتری یافته است. نظام دارای ظرفیت بزرگی است که با خلق گفتمانهای جدید خود را با شرایط منطبق کند. در مجموع ریل دولت به سمت اهداف عالی توسعه حرکت میکند. تخریبگران میتوانند یا با سنگ بدرقه کنند یا گل. تقاضای من از تندروها این است که اگر با گل بدرقه نمیکنند با سنگ بدرقه نکنند!
از ایدههایش برای اداره کتابخانه ملی که میگوید، خودش ذوق میکند و مخاطب را هم سر شوق میآورد، از برنامهاش برای بازدیدهای نیمروزه تورهای خارجی، از کتابخانه تا دغدغهاش برای آشناکردن مدیران و مسوولان کشور با تجربیات گذشته که مخزنش در کتابخانه ملی چشمندیده و دستنخورده موجود است. صالحیامیری که زمانی او را به نام فلاح میشناختیم، هنوز هم پژوهش و تحقیق میکند، از مدل رضاشاه برای هدفمندی یارانهها میگوید که چندقران به قیمت نان اضافه کرد تا راهآهن بکشد و کشید. به همان اندازه که نگاهش به حوزه اقوام و اقلیتها معقول و متعادل است، نسبت به انتقادات و پرسشهای منتقدان بیتاب است. گفتوگویمان از آنجا شروع میشود که تاکید میکند اصرار بر دینداربودن کمکی به دین مردم نمیکند، دینباوری و دینگرایی را امری درونی و ذاتی میداند. سیدرضا صالحیامیری وقتی از سازگاری عاشورا و نوروز در میان ایرانیان میگوید، تاکید میکند هرجا نظام بایدها حاکم شود سکون و سکوت موقتی است و هرجا بر اساس باورها جلو رفتیم نتیجه گرفتهایم. صحبت در مورد اقوام و اقلیتها را به وقت دیگری گذاشتیم. قرار شد قبل از گفتوگوی بعدی، قرار بازدید
روزنامهنگاران از مخزن نشریات کتابخانه را هم برقرار کنیم. شاید در همان فرصت ناگفتههایش از جلسات ائتلاف92 را بیشتر بگوید.
اینروزها و در آستانه سالگرد 24خرداد 92، آقای روحانی در حال طرح مباحثی مانند «دین دولتی»، «دولت دینی»، و اهمیت کار «اقناعی» در حوزه فرهنگ، رسانههای جدید و سیاست هستند این یعنی پس از سیاست خارجی و اقتصاد، دولت وارد برنامهریزی برای این بخش از خواست جامعه شده است؟
به اعتقاد من آقای دکتر روحانی در حال مرزبندی و تاکید بر باورهای دولت و البته تشریح ابعاد و اضلاع «گفتمان اعتدال» است و هر کدام از این مباحث اخیر، میتواند به قطعهای از این «پازل» تعبیر شود. ایشان دارای چارچوب منظم فکری است و این چارچوب، در گفتمانی به نام اعتدال، تفسیر اجتماعی یافته است. ایشان تاکید دارد آنچه بیان میکند: «عین اعتقادم است و کلمهای نسبت به آن تردید ندارم.» در این میان آنچه امروز از مجموعه بحثهای آقای روحانی مشاهده میکنید، از نظر ما تازه نیست. ایشان دارای تبار ذهنی است به نام «نواندیشی دینی» که پیشگامان حوزه و دانشگاه ما، یعنی شهدای والامقام مفتح، مطهری و خصوصا شهیدبهشتی، بر آن تاکید داشتند. آقای دکتر روحانی شباهتهای فکری زیادی به شهیدبهشتی دارد. ایشان باور دارد اندیشه شهیدبهشتی راهگشای جامعه امروز ماست. این اندیشه دو ویژگی و شاخص بسیار مهم دارد؛ نخست اینکه درک مبانی دینی و تحولات دنیای امروز را همزمان صورت میدهد. این تفکر، در گذشته زیست نمیکند سیال است. پیش از انقلاب وقتی الگوی جمهوری را پیشنهاد میدهد، آخرین مدل بشری است و این مدل میتواند قالبی برای پیادهسازی احکام اسلامی باشد و این نکته بسیار مهم است. اندیشه دینی و روزآمدکردن آن مطابق با تحولات جهانی، یک هدف بلندمدت است. شهیدبهشتی وقتی اینها را مطرح میکند که از یک طرف با کیانوری و مارکسیستها بحث میکند از آن طرف در قوهقضاییه، مشغول انجام وظایف محوله است. منافقان با مطالعه این سه بزرگوار را انتخاب کردند؛ عناصر کلیدیای که موتور محرکه نظام بودند برای آینده. دلیل این بود که هر سه هم روحانی بودند هم دانشگاهی، هر سه قدرت تعامل با مخالفان حتی جریانات مارکسیستی را داشتند و هر سه با جریانات سیاسی از جمله نهضت آزادی تعامل داشتند.
این وجه از آقای روحانی که میفرمایید شاید کمتر دیده شد. البته وقتی به سوابق مراجعه میکنیم کاندیدای نیروهای منتقد در مجلس پنجم برای ریاست آن دوره بود و بعد هم در دولت اصلاحات، تا حد زیادی نشان داد که گرایشهای مشترک زیادی با نیروهای تحولخواه دارد و در انتخابات خبرگان با وجود حضور در فهرست جامعه روحانیت، از سوی طیف منتقد هم حمایت شده اما مشهور به نواندیشی دیدنی نبوده است و این شاید تا مقطع 92 و برگزیدهشدن بهعنوان گزینه ائتلاف، کمتر دیده میشود. ایشان این باور خود را چگونه به جامعه و حتی جریانات سیاسی منتقل کرد؟
چند نکته کلیدی وجود دارد. ایشان برنامهای را که به مردم ارایه کرد شخصا نوشت و در تدوین بندبند آن نقش داشت. بله دوستان مشاوره دادند اما بخشهای زیادی از آن انشای شخص خودش است. این برنامه برای ما و ایشان، امری صوری و فرمالیته نبود. دارای چارچوب و ساختار است و چقدر خوب است در سالگرد انتخابات ریاستجمهوری یازدهم دوباره بازخوانی شود. مواضع امروز دکتر روحانی که واکنش یک طیف محدود اما پرسروصدا را در پی داشته، هیچ رویکردی خارج از این برنامه ندارد؛ برنامهای که با آن از مردمی که خواستار پیادهشدن این طرحها در سیستم اداره کشور بودند، رای گرفته است. این یک اشکال است که به این برنامهها توجه نمیشود و به اظهارات شفاهی گوینده، بسنده میشود. گویی نوعی «عبور» در رسانهها و فضای سیاسی، از این برنامه جامع صورت گرفته است. مفید خواهد بود اگر مجموعه «شرق»، این برنامه و بخشهای مختلف آن را بار دیگر منتشر کند تا منتقدان ببینند این عین مواضع دکتر روحانی و متن برنامههای وعده دادهشده از سوی ایشان در ایام انتخابات است. بهویژه حوزههای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در این برنامه بسیار مهم تلقی شده و مبتنی بر اعتقاد ایشان است. نکته دوم اینکه ما معمولا افراد را در قالب گروه سیاسی متعارف تعریف میکنیم و آنانی که در این چارچوب نگنجند، در معادلات جایی تعریف نمیشود. شناخت من میگوید ایشان را هم باید فردی فارغ از این جریانات تعریف کنیم. اینها بهتدریج در آن ایام به جامعه منتقل شد.
به هر حال ایشان هم عضو جریان سیاسی مشخصی بوده و هم جهتگیری روشن در کنار برخی جریانات سیاسی داشته است.
بله وقتی میگوییم «نواندیشی دینی»، یعنی نواندیشی سیاسی هم در دل آن وجود دارد. ایشان فارغ از اینکه چه کسی موافق یا مخالف باشد معتقد است دنیای امروز دنیای تعامل است و زمان «صدای بلند و خشن» نیست. هر کسی موافق باشد بسیار خب و اگر موافق نباشند، رییسجمهور همچنان روی سخنان خود پافشاری میکند. در حوزه اجتماعی ایشان معتقد به نظم اجتماعی از طریق نهادهای مردمی یعنی نهادهای صنفی و مدنی است و آن را مهمترین رکن تداوم حیات نظام اجتماعی میداند. ایشان در عرصه سیاسی قایل به کاهش مداخله دولت است و «دولت حداقلی» را میپسندد زیرا «دولت حداکثری» علاقهمند است در همه شوون جامعه دخالت کند.
اما معمولا همه روسایجمهور در آغاز راه در دولت، مدافع «کوچکسازی» و عدممداخله هستند. حتی احمدی نژاد اینها را گفت و در آخر دولتش شاهد دخالتهایی در امور بودیم که شرایط را به نقطه سال92 رساند.
من به تحلیل اشتباه درباره «دولت حداقلی» زیاد برخورد میکنم. دولت کوچک مفهوم خرد درباره حجم دولت و مفهوم کیفی دارد اما «دولت حداکثری» دولت مداخلهگر در همه امور حتی حوزه خصوصی مردم است. آقای روحانی در مسایل اقتصادی به معنای واقعی معتقد به توسعه است آن هم توسعه مبتنی بر عدالت اما پایههای آن باید معلوم باشد؛ نگاه به بازار است و دولت باید در این حوزه بهشدت کوچک شود. در حوزه فرهنگی ایشان اعتقاد دارد دولت باید زمینهها و بسترهای رشد فضیلت جامعه را فراهم کند نه اینکه صرفا دولت مداخلهجو باشد. زمانی که اسلام وارد فرهنگ بزرگ و تمدن ایران شد ببینید چه اتفاقی رخ میدهد؟ اسلام وارد آفریقا که شد همه تسلیم شدند و زبان آنها عربی شد و نوعی دگردیسی رخ داد.
اما در ایران، اسلام با آغوش باز پذیرفته شد، فرهنگ ایرانی با اسلامی ادغام شد و جامعه بین عاشورا و نوروز پیوند برقرار کرد. در این قرون هر کجا تعارض میبینید، دخالت دولتها را هم ببینید. جامعه دارای نظم طبیعی فرهنگی است که زیست فرهنگ ایرانی و اسلامی را با هم دارد. با مطالعه میگویم اساسا روند تحولات فرهنگی جامعه ایران فرآیند طبیعی و تکاملی است. مداخلهگری دولتها یا قدرتهای خارجی این نظم را به هم میزند. در حوزه قومی هم اینگونه است؛ «ما»ی بزرگ به نام ایران و «ما»ی کوچکتر به نام اقوام. پس آنچه در فرهنگ اعتدال مهم است، بسترسازی دولت است نه اجبارسازی. صریح و واضح بگویم تجربه تاریخی حداقل از مشروطه تا به امروز به ما آموخته هر کجا نظام «باید»ها حاکم شد حرکت جامعه متوقفشده است. جامعه در واکنش به آن، گاهی سکوت اختیار کرده برای نپرداختن هزینه و گاهی با اعتراض، هزینه هم داده است. ماجرای «کشف حجاب» را ببینید، حرکتهای مردمی در دوره پهلوی دوم را ملاحظه کنید. آنچه به نام «باید» انجام شد نه به نتیجه منجر شد نه جامعه با آن سازگاری نشان داد اما هر جا «باور» وجود داشت، جامعه به صورت طبیعی آن را پذیرفت. در مشی امام(ره) برخلاف گروههای دیگر، حرکت چریکی جای ندارد چرا که به حرکت طبیعی برای تداوم انقلاب اعتقاد داشتند. نتیجه این شد که انطباق بین مطالبات جامعه و رهبری، قدرت پهلوی را در اقیانوس مردم ذوب کرد در حالیکه اگر دست به اقدام مسلحانه میزد، وارث صدهاهزار کشته بودیم و معلوم نبود نتیجه بدهد یا ندهد چون با روشنگری همراه نبود. پس از انقلاب در پدیدهای مثل حجاب رویکرد «باور و باید» را تجربه کردیم. باور مبتنی بر اندیشهای است که روحانیت روشنبین، نخبگان و دلسوزان فرهنگی بر اساس آن تلاش میکنند فضیلت حجاب را نهادینه کنند. اشکال اینجا این است که حجاب مختص خانمها نیست یکی «پوشش» است و دیگری «عفت». رعایت این اصل در مردها از نوع پوشش نیست بلکه مرز حجاب در مردها عفت، تعهدات اخلاقی، پایبندی به اصول، وفاداری، رعایت حریم دیگران و حجاب چشم، گوش، دست و زبان است. در حوزه خانمها هم پوشش است هم عفت. راهکار مناسب حل مساله حجاب در ایران، استفاده از نیروی انتظامی نیست. اصولا تفکر آقای روحانی و اعتدال بر گسترش باورها بنا شده است. بحث بهشت و جهنم بر اساس همین باورها مطرح شده است. «باور» ایجاد مجموعهای از ارزشهای درونی است که فرد با درونیکردن یک پدیده، آن را به یک ارزش درونی تبدیل میکند و تغییر آن نیز بسیار کار دشواری است.
آقای روحانی از جمله چهرههایی بهشمار میرفت که در ادوار اخیر انتخابات ریاستجمهوری و حتی مجلس مطرح بوده است، مثلا در سالهای 84 یا 88 نیز سخنانی وجود داشت اما این دوره عزم جدیتری در وی دیده شده و بهعنوان اولین نفر، ثبتنام کرد. گزینه منتقدان وضع موجود، دوگانه یا هاشمی یا خاتمی بود چون مردم اینها را کاملا میشناختند و تبلیغات تخریبی و پرحجم رقیب دارای امکانات، در آنان کمتر اثر میکرد. آقای روحانی بنای کنارهگیری داشت اما آقای هاشمی تاکید میکند ایشان تا زمان لازم در عرصه بمانند. به عنوان یکی از همراهان دکتر روحانی، تحولات پیش از ثبتنام، ثبتنام تا بررسی صلاحیتها را ارزیابی میکردید که ایشان ناگزیر به ماندن شود؟
من سوال را اینگونه پاسخ میدهم چرا آقای روحانی وارد صحنه انتخابات شد و چه ارزیابی داشتیم که امکان موفقیت و لزوم ورود جدی آن احساس شد؟ این تحلیل را که ایشان برای گرمکردن تنور انتخابات آمد، بهشدت رد میکنم. در دورههای قبل وقتی دید کاندیداهایی هستند که رای اکثریت را بگیرند، نیامد چرا که آقای روحانی معتقد بود اگر کاندیدای مناسبی باشد دلیلی برای آمدن نیست. اما در این دوره سه اتفاق همزمان باعث شد به صحنه بیاید. ابتدا اینکه اراده نظام برای برگزاری انتخابات حداکثری بود.
این موضوع را از چه زمانی دریافت کردید؟ چون برخی ابهامات در مورد عملکرد دولت در انتخابات وجود داشت.
این موضوع برمیگردد به یکسال پیش از انتخابات92. مجموعه شواهد نشان میداد نظام تصمیم به برگزاری انتخابات با مشارکت حداکثری دارد. من خارج از تحلیلهای متعارف میگویم. مجموعه شرایط نشان میداد برگزاری انتخابات پرشور میتواند بسترساز وحدت ملی و رفع کدورتهای گذشته باشد. شرایط تلخ گذشته، ناخوشی سیاسی و اجتماعی ایجاد کرده بود و «اکسیر» یک انتخابات پرشور و حداکثری با حضور همه سلایق میتوانست یک بار دیگر وحدت ملی را متبلور کند. عامل دوم این بود که دولت گذشته شرایط کشور را به نقطهای رسانده بود که آقای روحانی و شخصیتهای مشابه، احساس نگرانی از تداوم حیات نظام داشتند و اعتقاد داشتند حضور جریان و نحلهای مانند احمدینژاد در کشور، به اساس نظام لطمه وارد میکند. بنابراین احساس و درد جمعی در بزرگان شکل گرفته بود که هر کسی میتواند این بار سنگین را به دوش بگیرد و به میدان بیاید. تخریب، انگزنی، تهمت، ناکارآمدی، تنشهای سیاسی و ناملایمات خارجی آنروزها رایج بود. نکته سوم که تعیینکننده بود، شخصیت خود آقای روحانی بود. او دارای کاریزما، تجربه تاریخی و فردی امتحان پسداده بود. هیچکس واکنش منفی نسبت به ایشان بهعنوان فردی که نمیتواند، نمیداند و فاقد ظرفیت است، نداشت. از همه مهمتر نکته چهارم است یعنی «اجماع». پیشبینی میشد که بخشی از ظرفیت ملی ما به دلایلی نتوانند از فیلترها عبور کنند ولی واقعیتهایی است که وجود دارد و آن افراد از ظرفیت رایی بالایی برخوردارند. نمایندگیکردن گفتمانهایی که امکان حضور با کاندیدای خود را نداشتند، در آقای روحانی بود. نکته دیگر، کادری است که در اختیار ایشان بود. ایشان در جنگ، سازندگی و اصلاحات در مدیریت عالی کشور حضور داشت و به ظرفیت مدیریت کشور که در هشتسال دولتهای نهم و دهم کنار گذاشته بود، واقف بود. جمعبندی ایشان این بود که میتواند اینها را به خدمت بگیرد و معتقد بود مدیران ما در حاشیه و انزوا هستند و اگر این نیروها منهای خطوط متعارف سیاسی، به صحنه بیایند مشکل حل میشود. نکته آخر احساس توانایی لازم برای حل چالشهای بینالمللی بود. ایشان بر این باور بود بهدلیل جهل و عدمآگاهی به مبانی دیپلماسی، ما در شرایط نامناسبی از نظر ارتباطی با دنیا قرار داریم و ایشان بهلحاظ تجربه و تیمی که در اختیار داشتند- همان چهرههایی که امروز در وزارت خارجه سکاندار هستند- میتوان شرایط را عوض کرد. در کنار همه اینها، اجماع بزرگان کشور مثل آقایان هاشمی، خاتمی، سیدحسن خمینی و ناطقنوری در شتاببخشی به جامعه بسیار موثر بود.
روندی که دولت قبل دنبال میکرد قابل پیشبینی بود. همان سال84، رسیدن به نقطه سال92 دیده میشد و شد. با همه این نابسامانیها، همه ما فکر میکردیم آن جریان هشتسال دیگر هم تداوم خواهد داشت. آنهایی که فکر میکردند با این تفکر میتوان همچنان کشور را اداره کرد و نفوذ هم داشتند، واقعا به این باور رسیده بودند که این وضع به سود کشور نیست و باید به سمت امتحان پسدادهها برویم؟
من فکر میکنم اتفاقی در گذشته شکل گرفته بود که هنوز هم جامعه نخبگی گرفتار آن است و آن «فضاسازی» و «وانمایی» است که یک جریان سیاسی از خود در جامعه ارایه میکند در حالیکه اگر وارد لایههای بعدی شوید، میبینید تهی از آن چیزی هستند که وانمود میکنند. تلاش دولت گذشته بر نوعی «فضاسازی» استوار بود که واقعیت خارجی نداشت. این خلاصه میشد در مجموعه اظهارات یک شخص که شعارهایی خاص سرمیداد و این روند ادامه مییافت. در عرصه سیاست داخلی، جامعه ذرهای شده بود. جامعهای که در دو قطب «چپ - راست» یا «اصلاحطلب- اصولگرا» هویت و ریشه در انقلاب داشت، در دوره احمدی نژاد به گروههای متعدد و متکثر که همه علیه هم بودند و دولت فاقد حداقل قدرت برای انسجام بخشی سیاسی بود، بدل شده بود. من به آن «جامعه تجزیهشده» میگویم. انسجام مهمترین عامل بقای یک نظام سیاسی است. برای حفظ انسجام این نیازها وجود دارد 1- مبانی نظری واحد در سیستم 2-انسجام مدیریتی بین قوا و درون قوا 3- انسجام ساختاری بین قوا و داخل ساختارها 4- انسجام برنامهای در جهت توسعه ملی 5- انسجام تقنینی و تبعیت از نظام قانونی و موارد دیگر. همه اینها از بعد انسجام در دولت گذشته، آسیبدیده بود. دولت در دو سال آخر، «کاریکاتوریزه» و فاقد «منطق استقراری» و نفوذ سیاسی و اجتماعی بود. ما معتقد بودیم این جریان تمام است. واقعیت این بود مردم بهشدت از هشتسال گذشته خسته، نخبگان ناخرسند و حتی روحانیت دغدغهمند بود. روحانیت از نقطه حمایت صددرصدی از احمدینژاد در سال84، به نقطه صفر رسید. در چنین فضایی دولت پیام سیاسی، اقتصادی، ارزشی و بینالمللی نداشت. دولت عبارت است از اعمال حاکمیت بر سرزمین معین بر جمعیت معین. جریان تندرو مورد اشاره شما، دارای سه نقطهضعف بنیادی بود؛ نخست از فقدان گفتمان رنج میبرد و بهشدت سطحی بود. دلیل عینی آن، عملکرد در حوزه هستهای بود. آقای سولانا میگفت در یکی از ملاقاتها این شخص بزرگوار که کاندیدای ریاستجمهوری92 شده بود، دو ساعت درباره پایاننامه «غزوات پیامبر» خود در یکی از مذاکرات با وی سخن گفته بود. یا خانم اشتون میگفت با ما یکساعت درباره «سومخرداد» و فتح خرمشهر سخن گفت. این افراد دیگر حرفی نداشتند و جامعه ایران از لحاظ آگاهی و توسعه سیاسی در سطح کاملا قابلقبولی قرار دارد و توسعه نسبی سیاسی را تجربه کرده و جامعه گذشته نیست که با روتوشکردن چهرهها و چند شعار، بتوان از آن رای گرفت.
اما نگرانی عدممشارکت وجود داشت.
همه کسانی که با من حرف میزدند -نخبگان و... - میگفتند از شما تعجب میکنیم که چگونه میگویی مشارکت فایده دارد؟ جامعه در انتخاب سخت قرار گرفته بود؛ مشارکت با تداوم گذشته؟ مشارکت حداقلی، تداوم جریان قبلی را در پی داشت و مشارکت حداکثری، پیروزی عقلانیت سیاسی را نوید میداد و این شرایط به جامعه دیکته کرد که در این مرز -عدم مشارکت برای تخلیه عصبانیت و مشارکت برای آغاز عصر جدید - دومی را انتخاب کند. مساله دوم اجماع بود. نباید از نظر دور داشت که اصلاحطلبان با همه ظرفیت خود به میدان آمدند و باید انصاف داشت نقش اصلاحطلبان در انتخابات، بسیار تاثیرگذار و روشن بود. وحشت نخبگان از تداوم جریان گذشته آنان را به موضعگیری کشاند که طومارهای جمعی، نشانهای از آن بود و تجربه تلخ گذشته هم اصلاحطلبان و هم جریانات معتدل را وادار به اجماع سیاسی کرد. آینده پیشرو و ترس مردم از تداوم گذشته به اضافه اراده نظام برای مشارکت فضا را عوض کرد. حتی تهدید رد صلاحیت آیتالله هاشمیرفسنجانی بهشدت تبدیل به فرصت برای مشارکت سیاسی آگاهانه شد و دلیل آن عقلانیت سیاسی جامعه ایران است. جامعه و نخبگان نگفتند یا هاشمی یا هیچ. این از نظر تحلیل سیاسی و جامعهشناسی مهم است. فراموش نکنیم ما دارای 5/4میلیون دانشجو هستیم و بیش از چهارمیلیون فارغالتحصیل ظرف دودهه گذشته داریم. اینها در کنار ظرفیت بزرگی مثل نخبگان، دانشگاهیان، فرهیختگان و جریانات سیاسی، اثر خود را گذاشت. اینها در خانواده خود reference group بهشمار میروند. رای آقای روحانی در روستاها بیشتر بود و تحلیل آن مشخص است. در سال 92 جامعه ارتباطی مرز نمیشناسد. دانشجوی دانشگاه تهران همزمان در روستاست و دانشجوی دانشگاه تهران هم هست. نکته دوم علاقهای است که مردم به روحانیت داشتند و تز اینکه انتخاب جامعه دیگر روحانی نیست، جوابگو نبود.
اما اگر فرد غیرمعمم رای میآورد، میگفتیم دیدیم این تز درست بود
من در اثبات ادعای خودم، استدلال علمی دارم. در ایران مشارکت مفهوم عام دارد و خاص. 1- مشارکت آگاهانه 2- مشارکت برنامهای 3- حزبی 4- قومی 5- مذهبی 6- تکلیفی 7- مشارکت پوپولیستی که آخر آوردم. دسته اول با مطالعه و آگاهانه انتخاب میکنند چون توسعهیافته سیاسی بهشمار میروند.
با این حساب اتفاق سال84 را چطور تحلیل میکنید؟
من حرفهای جدی درباره آن مقطع دارم. با اطلاع کامل، میدانم چه اتفاقاتی افتاد اما نمیخواهم وارد آن فضا شوم. به سوال قبل برگردم. جامعه تکلیفی، اصولا نوع مشارکتشان بر اساس تکلیف دینی است و حتی مشارکت حزبی و قومی هم تمایل زیاد به شخصیت روحانی بود رای آگاهانه عمدتا به سبد آقای روحانی رفت. کمترین رای آقای روحانی پوپولیستی بود و بر عکس بیشترین رای آقای احمدینژاد، پوپولیستی بود.
تحلیل شما و عدد و رقم پیشبینی قبل از شبی که آقای عارف انصراف داد و بعد از آن چگونه بود؟
ببینید ارزیابی ما این بود که اگر اجماع شکل بگیرد، با توجه به بدنه رای اصلاحطلبان و نیز حمایت اعتدالیون و نخبگان و رای آگاهانه، آقای روحانی پیروز میدان است و اگر نشود روحانی به دور دوم خواهد رفت و از آن سو هم اولین نفر قالیباف را پیشبینیکرده بودیم و نفر دوم، ولایتی را. چرا بر این باور بودم؟ چون سبد رای مشترک روحانی زیاد بود و تجربه ایشان در حوزه مدیریت بالا بود. اما قبل از اجماع چه اتفاقی افتاد؟ من تعبیری داشتم به نام «بهمن رای». قبل از اجماع برای سفر انتخاباتی گیلان و مازندران رفته بودیم. برداشت این بود که در اجتماعات، حدودا سه تا پنجهزارنفر جمع میشوند. قرار بود اجتماعاتی در رشت و تنکابن و بعد هم ساری داشته باشیم و یکروزه سفر را تمام میکنیم. ما وارد رشت شدیم دیدیم موجی از جمعیت آمده در مهدیه رشت و شرایط شهر با تحلیل ما کاملا متفاوت بود. عموم آنها نیروی جوان بودند و شبکه اجتماعیای که از آن بهعنوان موتور محرک مشارکت نام میبریم. وارد نوشهر و چالوس شدیم دیدیم شهر تقریبا تعطیل شده و موج نیروی اجتماعی در شهر میچرخد. مردم خسته دنبال منجی میگشتند و گرنه چرا اینگونه با شور، احساس به خرج میدهند؟ دیدیم تمام شهرهای مسیر، میتینگ است و پیشنهاد مسوول ستاد ما آقای ربیعفلاح که امروز استاندار است این بود شهر به شهر برویم و به ابراز احساسات مردم پاسخ دهیم. دیدیم اگر اینگونه باشد اذان صبح به ساری میرسیم و این درحالی بود که مردم در ساری تجمع کرده بودند. به فرودگاه برگشتیم و از آنجا به ساری رفتیم. همه دوستانی که آنجا حضور مدیریتی داشتند مثل آقای کشاورزیان و نریمان و... میگفتند ساری هیچوقت این جمعیت را به خود ندیده بود. جمعیت جوان موج میزد تا رسیدیم مسجدجامع که در آنجا هم چند هزار نیرو بودند. من در اتوبوس به آقای روحانی گفتم این «بهمن رای» است و جامعه تصمیم گرفته و دیگر در اختیار ما نیست. در این بین، بیشترین خدمت به آقای روحانی را جلیلی کرد. انتخابات وقتی دوقطبی شود مشارکت افزایش مییابد و در دنیا نیز اینگونه است. مردم با دیدن یک کاندیدا به یاد گذشته میافتادند و با دیگری به یاد آینده خوب و امیدوارکننده. تحلیل مشارکت جامعه فقط در یک مفهوم دوقطبی میتواند معنا یابد. نیروی جوان نگران از آینده و دارای ابهام درباره رایدادن، آنچنان موج میزد که ما از میان جمعیت امکان عبور نداشتیم. تداوم این قضیه فردای آن روز مشهد مقدس بود که صدهزارنفر در ورزشگاه تختی تجمع کرده بودند. این در حالی است که آن شهر و استان، خاستگاه یک کاندیدای خاص بود.
آنچه با دخالت بزرگان اصلاحات در این انتخابات رخ داد، اجماع بود یا ائتلاف؟
ائتلاف بود. در فرصت دیگری غیر از امروز من دوساعت نیاز دارم تا ابعاد آن جلسات را مطرح کنم چرا که یادداشت برداشتم و من بیش از بقیه در جریان امور هستم. من از طرف آقای روحانی، از طرف آقای عارف دوستان دیگر و دوستانی هم از سوی آقای خاتمی در آن جلسات بودند و بعد هم خدمت آقای خاتمی رسیدیم و نتایج را اعلام کردیم و ائتلاف شکل گرفت. در ابتدا طیفی از دوستان اصلاحطلب معتقد بودند منهای نتیجه باید از کاندیدای خودمان حمایت کنیم شاید در ابتدا 90درصد بودند و در انتها 20درصد شدند. فضا بهتدریج به اینسو رفت که نتیجه انتخابات مهم است و پیروزی کاندیدایی که با ما قرابت داشته باشد، بهتر از مشارکت بدون پیروزی است؛ تجربه تاریخی که میتوانست در 84 هم اتفاق بیفتد. چقدر تلاش کردیم به دوستان عزیز بگوییم این مسیر غلط است که سهکاندیدا در فضای گفتمانی که مشترک است حضور یابند معلوم است از یک سبد رای میگیرند و با آمدن آقای هاشمی چهار کاندیدا شد و هیچ دلیلی برای چنین کاری وجود نداشت مگر تحلیل نادرست. اگر این چهار سبد ادغام میشد مرحله اول کار تمام بود و حتی اگر سهسبد ادغام میشد، باز هم پیروز انتخابات سال 84، اصلاحطلبان و اعتدالگرایان بودند. احمدینژاد محصول سخنان خود نیست محصول شکاف اصلاحطلبان است. اما سال 92 بارها از آقای خاتمی شنیدم که میگفتند تغییر فضا یعنی بقای ایران نه بقای اصلاحطلبان. نکته دیگر این بود که آقای روحانی بهتر میتوانست با نظام دیالوگ ایجاد کند تا کسی که این فضا در اختیارش نباشد. اما اگر از من بپرسید ائتلاف نتیجه چیست، میگویم نتیجه عقلانیت و توسعه سیاسی در اصلاحطلبان است با درسگرفتن از تجربیات تاریخی تلخ گذشته.
گفتید روحانیت در انتهای دولت احمدینژاد با دیدن نتایج آن، حمایت خود را قطع کرد و آقای روحانی بهتر میتواند دیالوگ برقرار کند. پس چرا امروز باز هم از بعضی تریبونها، هجمههایی به دولت صورت میگیرد؟
این یک اختلال تحلیلی است. من معتقدم اکثریت روحانیت و هسته مرکزی آن با گفتمان دکتر روحانی همراه است. جریانی با لباس روحانی که کاملا سیاسی است و روزی قسم یاد کرد در زیر آسمان کبود از فلان کاندیدای احتمالی خود فرد اصلحتری وجود ندارد و دو هفته بعد، دیگری را بهعنوان کاندیدا معرفی کرد، نمیتواند تحلیل واقعبینانهای داشته باشد اما صدای بلند دارند. تعمیمدادن روحانیت به این جریان محدود- ضمن احترام به نحله فکری که باید از تنوع فکری آنان نیز استقبال کرد- جفا به روحانیت است و قاطبه آنان با گفتمان آقای روحانی همگرایی دارند که برای آن شواهد و دلایل بسیاری وجود دارد و به فرصت دیگری نیاز دارد. اخیرا مراجع با رییسکل بانکمرکزی دیدار کردهاند و مواضع آنان درباره گذشته و امروز، رسانهای شد. یکی دیگر از اعضای دولت هم با ششمرجع دیدار داشت و هر ششنفر ابراز رضایت کردند اما هرکدام بهعنوان وزنههای فکری و مذهبی، نظر خود را میگویند و رضایت امری نسبی است اما جریان روحانیت در مسیر حمایت حرکت میکند اما بخشهایی از آن بهدلایل تاریخی، ابراز مخالفت میکنند. جریان روحانیتی که به امام ختم میشوند حامی آقای روحانی است چون خود آقای روحانی میگوید خاستگاه سیاسی من 15خرداد42 است و ریشه و تبار فکری من آنجاست. جریان حامی اندیشه امام حامی آقای روحانی هستند و بخشی دیگر، اساسا به دنبال تداوم جریان گذشته بودند و ناراضی هستند. جواب این جریان کوچک این است که مردم حق انتخاب دارند و انتخاب کردهاند و باید با واقعیت دولت روحانی کنار بیایند.
اما میتوانند انتقاد کنند.
اما به مرزهای تخریب رسیدهاند.
احمدینژاد هم میگفت آنچه درباره دولت من مطرح میشود نقد نیست تخریب است. انگار در قدرت، همه میخواهند به جای انتقاد، اسم دیگری بگذارند تا بتوانند با آن برخورد کنند.
حیات سیاسی دولت به نقدپذیری است. این امر، بدیهی است. انصافا عرض میکنم اساسا این دولت بهدنبال حذف گروههای نقاد نیست اما باز هم با اطلاع میگویم جریانات سازمانیافته با منابع بیتالمال، داشتن رسانههای مکتوب و مجازی و همراهی برخی کانونهای دارای توان، برای تضعیف دولت ملی تلاش سازمانیافته میکنند. این نقد است؟ چون کاندیدای آنها رای نیاورد هنوز در فضای رقابت سیر میکنند.
چه اشکالی دارد که اینگونه باشد؟ میخواهند روی تصمیم مردم برای سهسال دیگر، اثر بگذارند.
مردم یک بار تصمیم گرفته و اعلام کردهاند. بعد از هشتسال دولت منتسب به همین تخریبکنندگان، در یک رقابت حداکثری که همه طیفهای فکری به نوعی میتوانستند در آن کاندیدا داشته باشند، مردم تصمیم گرفتهاند. در این فضا، تداوم رقابتها تخریبها، انتقامجوییها و انگزنیها چه معنایی میتواند داشته باشد؟ جز عصبانیت؟ باید خواهش کنیم اجازه دهند فضای پرتلاطم به آرامش برسد. اگر در فضای دولت قبلی، مجموعهای از رسانههای اصلاحطلب، شبکههای مجازی، سازمانیافته با پول بیتالمال به تخریب دولت احمدینژاد میپرداختند، چه برخوردی با آنها میشد؟ آیا از برخوردهای سیاسی فراتر نمیرفت؟ تخریبکنندگان توجه کنند مقاممعظمرهبری محور وحدت در کشور هستند. تداوم این وضعیت بعد از تذکر ایشان به صاحبان رسانههای تندرو، چه معنایی دارد؟ ما میخواهیم همایش اعتدال برگزار کنیم و چارچوبهای مشخص رسمی عملی و رسانهای برای آن اعلام شده است. 40نفر از نخبگان کشور عضو شورای راهبردی هستند و مسوولیت برگزاری آن را به انجمن علوم سیاسی، انجمن جامعهشناسی، انجمن مطالعات فرهنگی و انجمن تاریخ دادهایم و دبیر علمی هم آقای قانعیراد دبیر انجمن جامعهشناسی است. مرکز بررسیهای استراتژیک، وزارت علوم، کتابخانه ملی و معاونت زنان هم در آن فعال هستند. یکقران هم از بودجه دولت هزینه نشده و نخواهد شد و عمدتا از نهادهای مدنی و کمکهای مردمی تامین شده است. چون هزینه زیادی نخواهد داشت و منابع مالی آن خارج از دولت است. یک نشریه خاص که اشتهار به تخریب، دروغپراکنی و تخریب دارد، خبر زده که «هزینههای هنگفت» از کجا آمده است؟ اولا هنوز هزینهای نشده است که هنگفت باشد یا نباشد، این را با داشتن کدام مستند میگویند؟
شاید پیشبینی میکنند هزینه هنگفت داشته باشد. حرفزدن که ایرادی ندارد. انتقاد کنند شما هم میتوانید در رسانه خودتان مستدل جواب دهید.
نقد مفهوم خاص خود را دارد در مقابل آن باید نقدپذیر بود اما اگر یک جریان سازمانیافته...
همانطور که آنان در اتهامزنی به اصلاحطلبان میگویند ما «اتاق فکر» داریم که تیتر رسانههایمان را هماهنگ میکند، برای سخنرانی هفته آینده فلان فرد در فلان دانشگاه برنامهریزی میکنند که بعد از آن جریان راه بیندازند، ادبیات ما هم در قبال آنان اینگونه باید باشد؟ در حالیکه همه میدانیم مهمترین خبر یک جریان فکری، ممکن است در همه رسانههای وابسته به آن یا مهمترین خبر کشور در همه رسانههای مستقل، تیتر اول یا عکس یک شود.
حرف ما بر اساس اطلاع است. در یک مرکز، این اخبار تخریبی علیه دولت تدارک دیده میشود و 20نشریه و سایت همسو آن را باز نشر میدهند. اگر روزنامهای که از بودجه بیتالمال تغذیه میکند صبح تا شب فقط تخریب کند و چهارهدف ثابت را دنبال کند که عبارت است از کاهش مشروعیت دولت و رییسجمهور آن هم در دولتی که رای حداکثری گرفته، ایستادگی در مقابل دولتی که خودش عزم مبارزه با فساد دارد، به جای وحدت ملی بهدنبال تجزیه ملی باشد و بخواهد هزینه حمایت از دولت را برای جریانات سیاسی بالا ببرند، این جز تخریب دولت ملی چیزی نیست.
وقتی دولت با رای اکثریت حاکم شده، مستقر است، اگر رسانهای کم تیراژ یا جریانی بیپشتوانه آن را تخریب کند، چه اتفاقی میافتد؟
اگر در رسانه عمومی و روزنامههای همسو تصمیم میگیرند طرح هدفمندی را زمینگیر کنند، کشته میسازند به دروغ و بعد آن را دستبهدست میچرخانند، به آن چه باید گفت؟
یعنی شما میگویید طرح هدفمندی و سبد کالا خوب اجرا اما سیاهنمایی شد؟
اشکالاتی داشت اما از شما سوال میکنم تلاش برای کشتهسازی در هدفمندی، جز تخریب دولت چه دلیلی دارد؟ اتفاقا باز هم در مناظره تلویزیونی گفتند دو تا کشته داشت. دروغ به آنجا هم رسیده است.
دولت مستقر است و رسانه دارد و میتواند جواب دهد به جای جواب میگویند این طرح شروع شد و کشته ساختند. دستگاه امنیتی بگوید این شایعه کار فلان جریان بوده است. به جای آن میگوییم این سازمانیافته بوده است.
من سوال میکنم اگر دولتی با رای ملت آمده سر کار، ماههای ابتدایی شروع کار است و تلاش میکند چند مساله بنیادی کشور را حل کند و عدهای تکلیف شرعی میدانند عدمموفقیت آن را دنبال کنند چون با امیال سیاسی آنها سازگار نیست و تلاش میکنند از زبان چهرههای اسراییلی و آمریکایی بگویند آقای روحانی با آقای اوباما تماس گرفت و قول رییسجمهور، همراهان و مسوولان کشور را حجت نمیدانند، این نقد است؟ خبرنگار یکی از همین تخریبکنندگان که از خانم «شرمن» میپرسد موضوع موشکی را امروز در دستور کار مذاکرات دارید یا فردا، این وظیفهاش اطلاعرسانی حرفه است یا فضاسازی؟ او که در سرمقاله خود میگوید دو توافقنامه هستهای پنهان و آشکار وجود دارد و تیم مذاکرهکننده زیرنظر مقاممعظمرهبری و رییسجمهور که سربازان خطمقدم جنگ ما هستند دروغگو هستند، این نقد است یا تخریب؟ یا آنکه به دروغ میزند رییسجمهور گفته «عدهای بیکار انتقاد میکنند» و به گزینشیترین شکل، سخنان رییسجمهور را وارونه نمایی میکند، اساسا کار حرفهای رسانهای کرده است؟ یا وقتی ما میگوییم اعتدال تبار تاریخی دارد از حضرت امیر شروع میشود و به امام(ره) میرسد و بعد به جنبش اعتدالی امروز رسیده است و این سامان فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص شکل گرفته است بعد فلان رسانه مشهور به تخریب به آن میگویند
«مکتب نیاوران» تا آن را به جای «ایدئولوژی» جا بزنند، بعد تلویزیون نیز این را پوشش میدهد، جز تخریب گفتمان اعتدال، چه هدفی را دنبال میکند؟ این مشرب فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک شکل گرفته و تبار آن، مکتب امام است. مکتب که ایدئولوژی نیست.
این میتواند برای دولت اعتدال فرصت باشد تا آگاهیهای عمومی را بالا ببرد. ما نباید ذهنخواهی کنیم.
عمل آنها با تمسخر است. بولتنسازی برای مراجع که وضعیت حجاب و فرهنگ اینگونه شده است، ذهنخوانی است؟ این برای جلبرضای خداست؟ چه میزان باید انرژی و سرمایه صرف این تخریبها کنیم؟ دولت اعتدالی، بنمایه عقلانیت دارد. دولت اعتدالی بنمایهاش توسعه اقتصادی، آزادیهای اجتماعی سیاسی و فرهنگی است اما نکته مهم آنجاست که تلاش دولت باید بر ساختن بسترهای لازم باشد. اگر عدهای این جاده را هر روز خراب کنند و کار دولت زیرسازی باشد، توسعه اتفاق نمیافتد و دولت باید مدام در حال ترمیم چالههایی باشد که به نامردی ایجاد شده است. همه دنیا اینگونه است که دولت وقتی به قدرت برسد باید بستر اجتماعی ایجاد شود تا به اهداف برسد. اینجا ماه دوم حرکتش که آغاز مذاکرات هستهای بود عدهای سنگاندازی که نه، تخریب کردند تا چالههایی ایجاد و حرکت را مشکل کنند. این جریان تندرو در اول دوره احمدینژاد حمله گستردهای به آقای روحانی و دستاوردهای گرانسنگ هستهای ما در دوره اصلاحات داشت اما دلسوزان توصیه میکردند از این مباحث فاصله بگیریم تا اینها کارشان را انجام دهند و محصول ناکارآمدی دولت و به نتیجهنرسیدن کارهای آنها، نباشیم. من بارها دست به قلم شدم اما میگفتند تخریب و سیاهنمایی است. من نوشته بودم دولت اساسا اعتقادی به گسترش نهادهای مدنی ندارد، به فن دیپلماسی آشنا نیست و مذاکره برای مذاکره است، دولت به دنبال توزیع فقر است و با کمیته امداد و بهزیستی فکر میکند میتواند عدالت ایجاد کند و موارد دیگر. همه توصیه کردند منتشر نکنید و ما عقلانی عمل کردیم. در واقع باید زمان حداقلی برای ارزیابی دولت را یکسال گذاشت. وقتی پس از دوماه تخریب را آغاز میکنند آن هم در شرایطی که هیچکس نمیداند نتیجه مذاکرات چه میشود، چه مفهومی دارد؟ میگفتند چرا در «وین» مذاکره میشود چرا در قزاقستان و قرقیزستان نمیشود؟ مگر محل مذاکره چه اهمیتی دارد؟ اینها دادن آدرس غلط نیست؟ آنها بهدنبال گرفتن انتقام انتخاباتی هستند. بسیاری از اقتصادیون هدفمندی را نقد کردند، آیا دولت تندی کرد؟ آنهایی که دلسوز نظام هستند، مطمئنم از سر دلسوزی انتقادات خود را بیان خواهند کرد. محور حرکت کلی رهبری نظام هستند و دولت مجری آن است. دولت فقط تاکتیکهای رسیدن به هدف را تعیین میکند. دولت در حوزه اقتصادی گامهای مهمی برداشته است. هیچکس نگفت نرخ تورم تا این میزان کنترل شده است! در گذشته از قم تا تهران همه حمایت کردند برای تصمیمات هدفمندی و کارهای خاص دولت گذشته. امروز از اصلاح آن حمایت میکنند؟ باید طرفین به قاعده بازی تن دهند. اگر در یک بازی فوتبال، دو نوع قاعده حاکم باشد، حتما آن بازی به اغتشاش کشیده میشود.
بدون نگاه سهمخواهانه، جوانان پایههای ائتلافی را شکل دادند که اتفاقا از تجربه 76 تا 92 درسها گرفتهاند. قبول دارید پایه تبلیغ برای هدفمندی یارانهها باید با هسته مرکزی مشخص از آدمهای کاربلد این حوزه و جوانان با استفاده از شبکههای اجتماعی صورت میگرفت و تقلیل آن به زیرنویس سیما، یک اشتباه بود. علاقه سرمایه اجتماعی دولت، کمک به دولت برخاسته از خود است. حدود یکسال پیش در فرآیند انتخابات و همینروزها بود که در خدمت منافع ملی برای نجات کشور، توانایی این بچهها به کار گرفته شد. موافق هستید که اگر مانند طرف مقابل، از پتانسیلها درست بهره بگیریم، این تخریبها کمصداتر بود؟
نقدی که به ما وارد است و میپذیرم؛ استفاده ناکافی از ظرفیت اجتماعی است. بهنظر من نیروی اجتماعی و جوان مهمترین موتور محرکه دولت است برای رسیدن به اهداف. اما بنابر دلایل مختلف، از این ظرفیت بسیار بزرگ ملی بهرهمند نیستیم. نقد دوم ما ضعف رسانهای ماست این را قبول داریم که ما دارای ضعف رسانهای هستیم نمیتوانیم مجموعه خدمات و تلاشهای دولت را آنگونه که هست به مردم منتقل کنیم.
خب، دوسوم از نیروهای کمتخصص دولت قبل در روابط عمومیها همچنان حاضرند، چه توقعی دارید؟
بله، روابط عمومی نیاز داریم تا بتوانند این اختلال روابطی بین ما جامعه را ترمیم کنند. مردم به دولت اعتماد دارند و این کماکان وجود دارد و باید از طریق نظام رسانهای، رسانههای مستقل و شبکه اجتماعی همراه دولت، مرتفع شود. ببینید چند اتفاق با هم افتاد وجدان عمومی واکنش مثبت داشت و حتی افکارعمومی جهانی به آن روی خوش نشان داد. اولین آن مجموعه تحول در سیاست خارجی نهفقط هستهای بود. رییسجمهور در اجلاس «سیکا» با 25رییس دولت دیدار کرد که جملگی به طرح جهان عاری از خشونت تاکید میکنند. یکی از روسایجمهور خاورمیانه گفته با آمدن شما آرامش را میبینیم. رییس دولتی در آسیای میانه هم گفته که آرامش ایجاد شده. اینها چقدر بازتاب داده شد؟ دلیل آن همان ضعفی است که بهدرستی اشاره کردید. در حوزه اقتصادی ژنرالهای اقتصادی آمدهاند تا ثبات اقتصادی و سپس کاهش تورم را دنبال کنند. انسجام ملی، وضعیت مطلوبتری یافته است. نظام دارای ظرفیت بزرگی است که با خلق گفتمانهای جدید خود را با شرایط منطبق کند. در مجموع ریل دولت به سمت اهداف عالی توسعه حرکت میکند. تخریبگران میتوانند یا با سنگ بدرقه کنند یا گل. تقاضای من از تندروها این است که اگر با گل بدرقه نمیکنند با سنگ بدرقه نکنند!
اینروزها و در آستانه سالگرد 24خرداد 92، آقای روحانی در حال طرح مباحثی مانند «دین دولتی»، «دولت دینی»، و اهمیت کار «اقناعی» در حوزه فرهنگ، رسانههای جدید و سیاست هستند این یعنی پس از سیاست خارجی و اقتصاد، دولت وارد برنامهریزی برای این بخش از خواست جامعه شده است؟
به اعتقاد من آقای دکتر روحانی در حال مرزبندی و تاکید بر باورهای دولت و البته تشریح ابعاد و اضلاع «گفتمان اعتدال» است و هر کدام از این مباحث اخیر، میتواند به قطعهای از این «پازل» تعبیر شود. ایشان دارای چارچوب منظم فکری است و این چارچوب، در گفتمانی به نام اعتدال، تفسیر اجتماعی یافته است. ایشان تاکید دارد آنچه بیان میکند: «عین اعتقادم است و کلمهای نسبت به آن تردید ندارم.» در این میان آنچه امروز از مجموعه بحثهای آقای روحانی مشاهده میکنید، از نظر ما تازه نیست. ایشان دارای تبار ذهنی است به نام «نواندیشی دینی» که پیشگامان حوزه و دانشگاه ما، یعنی شهدای والامقام مفتح، مطهری و خصوصا شهیدبهشتی، بر آن تاکید داشتند. آقای دکتر روحانی شباهتهای فکری زیادی به شهیدبهشتی دارد. ایشان باور دارد اندیشه شهیدبهشتی راهگشای جامعه امروز ماست. این اندیشه دو ویژگی و شاخص بسیار مهم دارد؛ نخست اینکه درک مبانی دینی و تحولات دنیای امروز را همزمان صورت میدهد. این تفکر، در گذشته زیست نمیکند سیال است. پیش از انقلاب وقتی الگوی جمهوری را پیشنهاد میدهد، آخرین مدل بشری است و این مدل میتواند قالبی برای پیادهسازی احکام اسلامی باشد و این نکته بسیار مهم است. اندیشه دینی و روزآمدکردن آن مطابق با تحولات جهانی، یک هدف بلندمدت است. شهیدبهشتی وقتی اینها را مطرح میکند که از یک طرف با کیانوری و مارکسیستها بحث میکند از آن طرف در قوهقضاییه، مشغول انجام وظایف محوله است. منافقان با مطالعه این سه بزرگوار را انتخاب کردند؛ عناصر کلیدیای که موتور محرکه نظام بودند برای آینده. دلیل این بود که هر سه هم روحانی بودند هم دانشگاهی، هر سه قدرت تعامل با مخالفان حتی جریانات مارکسیستی را داشتند و هر سه با جریانات سیاسی از جمله نهضت آزادی تعامل داشتند.
این وجه از آقای روحانی که میفرمایید شاید کمتر دیده شد. البته وقتی به سوابق مراجعه میکنیم کاندیدای نیروهای منتقد در مجلس پنجم برای ریاست آن دوره بود و بعد هم در دولت اصلاحات، تا حد زیادی نشان داد که گرایشهای مشترک زیادی با نیروهای تحولخواه دارد و در انتخابات خبرگان با وجود حضور در فهرست جامعه روحانیت، از سوی طیف منتقد هم حمایت شده اما مشهور به نواندیشی دیدنی نبوده است و این شاید تا مقطع 92 و برگزیدهشدن بهعنوان گزینه ائتلاف، کمتر دیده میشود. ایشان این باور خود را چگونه به جامعه و حتی جریانات سیاسی منتقل کرد؟
چند نکته کلیدی وجود دارد. ایشان برنامهای را که به مردم ارایه کرد شخصا نوشت و در تدوین بندبند آن نقش داشت. بله دوستان مشاوره دادند اما بخشهای زیادی از آن انشای شخص خودش است. این برنامه برای ما و ایشان، امری صوری و فرمالیته نبود. دارای چارچوب و ساختار است و چقدر خوب است در سالگرد انتخابات ریاستجمهوری یازدهم دوباره بازخوانی شود. مواضع امروز دکتر روحانی که واکنش یک طیف محدود اما پرسروصدا را در پی داشته، هیچ رویکردی خارج از این برنامه ندارد؛ برنامهای که با آن از مردمی که خواستار پیادهشدن این طرحها در سیستم اداره کشور بودند، رای گرفته است. این یک اشکال است که به این برنامهها توجه نمیشود و به اظهارات شفاهی گوینده، بسنده میشود. گویی نوعی «عبور» در رسانهها و فضای سیاسی، از این برنامه جامع صورت گرفته است. مفید خواهد بود اگر مجموعه «شرق»، این برنامه و بخشهای مختلف آن را بار دیگر منتشر کند تا منتقدان ببینند این عین مواضع دکتر روحانی و متن برنامههای وعده دادهشده از سوی ایشان در ایام انتخابات است. بهویژه حوزههای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در این برنامه بسیار مهم تلقی شده و مبتنی بر اعتقاد ایشان است. نکته دوم اینکه ما معمولا افراد را در قالب گروه سیاسی متعارف تعریف میکنیم و آنانی که در این چارچوب نگنجند، در معادلات جایی تعریف نمیشود. شناخت من میگوید ایشان را هم باید فردی فارغ از این جریانات تعریف کنیم. اینها بهتدریج در آن ایام به جامعه منتقل شد.
به هر حال ایشان هم عضو جریان سیاسی مشخصی بوده و هم جهتگیری روشن در کنار برخی جریانات سیاسی داشته است.
بله وقتی میگوییم «نواندیشی دینی»، یعنی نواندیشی سیاسی هم در دل آن وجود دارد. ایشان فارغ از اینکه چه کسی موافق یا مخالف باشد معتقد است دنیای امروز دنیای تعامل است و زمان «صدای بلند و خشن» نیست. هر کسی موافق باشد بسیار خب و اگر موافق نباشند، رییسجمهور همچنان روی سخنان خود پافشاری میکند. در حوزه اجتماعی ایشان معتقد به نظم اجتماعی از طریق نهادهای مردمی یعنی نهادهای صنفی و مدنی است و آن را مهمترین رکن تداوم حیات نظام اجتماعی میداند. ایشان در عرصه سیاسی قایل به کاهش مداخله دولت است و «دولت حداقلی» را میپسندد زیرا «دولت حداکثری» علاقهمند است در همه شوون جامعه دخالت کند.
اما معمولا همه روسایجمهور در آغاز راه در دولت، مدافع «کوچکسازی» و عدممداخله هستند. حتی احمدی نژاد اینها را گفت و در آخر دولتش شاهد دخالتهایی در امور بودیم که شرایط را به نقطه سال92 رساند.
من به تحلیل اشتباه درباره «دولت حداقلی» زیاد برخورد میکنم. دولت کوچک مفهوم خرد درباره حجم دولت و مفهوم کیفی دارد اما «دولت حداکثری» دولت مداخلهگر در همه امور حتی حوزه خصوصی مردم است. آقای روحانی در مسایل اقتصادی به معنای واقعی معتقد به توسعه است آن هم توسعه مبتنی بر عدالت اما پایههای آن باید معلوم باشد؛ نگاه به بازار است و دولت باید در این حوزه بهشدت کوچک شود. در حوزه فرهنگی ایشان اعتقاد دارد دولت باید زمینهها و بسترهای رشد فضیلت جامعه را فراهم کند نه اینکه صرفا دولت مداخلهجو باشد. زمانی که اسلام وارد فرهنگ بزرگ و تمدن ایران شد ببینید چه اتفاقی رخ میدهد؟ اسلام وارد آفریقا که شد همه تسلیم شدند و زبان آنها عربی شد و نوعی دگردیسی رخ داد.
اما در ایران، اسلام با آغوش باز پذیرفته شد، فرهنگ ایرانی با اسلامی ادغام شد و جامعه بین عاشورا و نوروز پیوند برقرار کرد. در این قرون هر کجا تعارض میبینید، دخالت دولتها را هم ببینید. جامعه دارای نظم طبیعی فرهنگی است که زیست فرهنگ ایرانی و اسلامی را با هم دارد. با مطالعه میگویم اساسا روند تحولات فرهنگی جامعه ایران فرآیند طبیعی و تکاملی است. مداخلهگری دولتها یا قدرتهای خارجی این نظم را به هم میزند. در حوزه قومی هم اینگونه است؛ «ما»ی بزرگ به نام ایران و «ما»ی کوچکتر به نام اقوام. پس آنچه در فرهنگ اعتدال مهم است، بسترسازی دولت است نه اجبارسازی. صریح و واضح بگویم تجربه تاریخی حداقل از مشروطه تا به امروز به ما آموخته هر کجا نظام «باید»ها حاکم شد حرکت جامعه متوقفشده است. جامعه در واکنش به آن، گاهی سکوت اختیار کرده برای نپرداختن هزینه و گاهی با اعتراض، هزینه هم داده است. ماجرای «کشف حجاب» را ببینید، حرکتهای مردمی در دوره پهلوی دوم را ملاحظه کنید. آنچه به نام «باید» انجام شد نه به نتیجه منجر شد نه جامعه با آن سازگاری نشان داد اما هر جا «باور» وجود داشت، جامعه به صورت طبیعی آن را پذیرفت. در مشی امام(ره) برخلاف گروههای دیگر، حرکت چریکی جای ندارد چرا که به حرکت طبیعی برای تداوم انقلاب اعتقاد داشتند. نتیجه این شد که انطباق بین مطالبات جامعه و رهبری، قدرت پهلوی را در اقیانوس مردم ذوب کرد در حالیکه اگر دست به اقدام مسلحانه میزد، وارث صدهاهزار کشته بودیم و معلوم نبود نتیجه بدهد یا ندهد چون با روشنگری همراه نبود. پس از انقلاب در پدیدهای مثل حجاب رویکرد «باور و باید» را تجربه کردیم. باور مبتنی بر اندیشهای است که روحانیت روشنبین، نخبگان و دلسوزان فرهنگی بر اساس آن تلاش میکنند فضیلت حجاب را نهادینه کنند. اشکال اینجا این است که حجاب مختص خانمها نیست یکی «پوشش» است و دیگری «عفت». رعایت این اصل در مردها از نوع پوشش نیست بلکه مرز حجاب در مردها عفت، تعهدات اخلاقی، پایبندی به اصول، وفاداری، رعایت حریم دیگران و حجاب چشم، گوش، دست و زبان است. در حوزه خانمها هم پوشش است هم عفت. راهکار مناسب حل مساله حجاب در ایران، استفاده از نیروی انتظامی نیست. اصولا تفکر آقای روحانی و اعتدال بر گسترش باورها بنا شده است. بحث بهشت و جهنم بر اساس همین باورها مطرح شده است. «باور» ایجاد مجموعهای از ارزشهای درونی است که فرد با درونیکردن یک پدیده، آن را به یک ارزش درونی تبدیل میکند و تغییر آن نیز بسیار کار دشواری است.
آقای روحانی از جمله چهرههایی بهشمار میرفت که در ادوار اخیر انتخابات ریاستجمهوری و حتی مجلس مطرح بوده است، مثلا در سالهای 84 یا 88 نیز سخنانی وجود داشت اما این دوره عزم جدیتری در وی دیده شده و بهعنوان اولین نفر، ثبتنام کرد. گزینه منتقدان وضع موجود، دوگانه یا هاشمی یا خاتمی بود چون مردم اینها را کاملا میشناختند و تبلیغات تخریبی و پرحجم رقیب دارای امکانات، در آنان کمتر اثر میکرد. آقای روحانی بنای کنارهگیری داشت اما آقای هاشمی تاکید میکند ایشان تا زمان لازم در عرصه بمانند. به عنوان یکی از همراهان دکتر روحانی، تحولات پیش از ثبتنام، ثبتنام تا بررسی صلاحیتها را ارزیابی میکردید که ایشان ناگزیر به ماندن شود؟
من سوال را اینگونه پاسخ میدهم چرا آقای روحانی وارد صحنه انتخابات شد و چه ارزیابی داشتیم که امکان موفقیت و لزوم ورود جدی آن احساس شد؟ این تحلیل را که ایشان برای گرمکردن تنور انتخابات آمد، بهشدت رد میکنم. در دورههای قبل وقتی دید کاندیداهایی هستند که رای اکثریت را بگیرند، نیامد چرا که آقای روحانی معتقد بود اگر کاندیدای مناسبی باشد دلیلی برای آمدن نیست. اما در این دوره سه اتفاق همزمان باعث شد به صحنه بیاید. ابتدا اینکه اراده نظام برای برگزاری انتخابات حداکثری بود.
این موضوع را از چه زمانی دریافت کردید؟ چون برخی ابهامات در مورد عملکرد دولت در انتخابات وجود داشت.
این موضوع برمیگردد به یکسال پیش از انتخابات92. مجموعه شواهد نشان میداد نظام تصمیم به برگزاری انتخابات با مشارکت حداکثری دارد. من خارج از تحلیلهای متعارف میگویم. مجموعه شرایط نشان میداد برگزاری انتخابات پرشور میتواند بسترساز وحدت ملی و رفع کدورتهای گذشته باشد. شرایط تلخ گذشته، ناخوشی سیاسی و اجتماعی ایجاد کرده بود و «اکسیر» یک انتخابات پرشور و حداکثری با حضور همه سلایق میتوانست یک بار دیگر وحدت ملی را متبلور کند. عامل دوم این بود که دولت گذشته شرایط کشور را به نقطهای رسانده بود که آقای روحانی و شخصیتهای مشابه، احساس نگرانی از تداوم حیات نظام داشتند و اعتقاد داشتند حضور جریان و نحلهای مانند احمدینژاد در کشور، به اساس نظام لطمه وارد میکند. بنابراین احساس و درد جمعی در بزرگان شکل گرفته بود که هر کسی میتواند این بار سنگین را به دوش بگیرد و به میدان بیاید. تخریب، انگزنی، تهمت، ناکارآمدی، تنشهای سیاسی و ناملایمات خارجی آنروزها رایج بود. نکته سوم که تعیینکننده بود، شخصیت خود آقای روحانی بود. او دارای کاریزما، تجربه تاریخی و فردی امتحان پسداده بود. هیچکس واکنش منفی نسبت به ایشان بهعنوان فردی که نمیتواند، نمیداند و فاقد ظرفیت است، نداشت. از همه مهمتر نکته چهارم است یعنی «اجماع». پیشبینی میشد که بخشی از ظرفیت ملی ما به دلایلی نتوانند از فیلترها عبور کنند ولی واقعیتهایی است که وجود دارد و آن افراد از ظرفیت رایی بالایی برخوردارند. نمایندگیکردن گفتمانهایی که امکان حضور با کاندیدای خود را نداشتند، در آقای روحانی بود. نکته دیگر، کادری است که در اختیار ایشان بود. ایشان در جنگ، سازندگی و اصلاحات در مدیریت عالی کشور حضور داشت و به ظرفیت مدیریت کشور که در هشتسال دولتهای نهم و دهم کنار گذاشته بود، واقف بود. جمعبندی ایشان این بود که میتواند اینها را به خدمت بگیرد و معتقد بود مدیران ما در حاشیه و انزوا هستند و اگر این نیروها منهای خطوط متعارف سیاسی، به صحنه بیایند مشکل حل میشود. نکته آخر احساس توانایی لازم برای حل چالشهای بینالمللی بود. ایشان بر این باور بود بهدلیل جهل و عدمآگاهی به مبانی دیپلماسی، ما در شرایط نامناسبی از نظر ارتباطی با دنیا قرار داریم و ایشان بهلحاظ تجربه و تیمی که در اختیار داشتند- همان چهرههایی که امروز در وزارت خارجه سکاندار هستند- میتوان شرایط را عوض کرد. در کنار همه اینها، اجماع بزرگان کشور مثل آقایان هاشمی، خاتمی، سیدحسن خمینی و ناطقنوری در شتاببخشی به جامعه بسیار موثر بود.
روندی که دولت قبل دنبال میکرد قابل پیشبینی بود. همان سال84، رسیدن به نقطه سال92 دیده میشد و شد. با همه این نابسامانیها، همه ما فکر میکردیم آن جریان هشتسال دیگر هم تداوم خواهد داشت. آنهایی که فکر میکردند با این تفکر میتوان همچنان کشور را اداره کرد و نفوذ هم داشتند، واقعا به این باور رسیده بودند که این وضع به سود کشور نیست و باید به سمت امتحان پسدادهها برویم؟
من فکر میکنم اتفاقی در گذشته شکل گرفته بود که هنوز هم جامعه نخبگی گرفتار آن است و آن «فضاسازی» و «وانمایی» است که یک جریان سیاسی از خود در جامعه ارایه میکند در حالیکه اگر وارد لایههای بعدی شوید، میبینید تهی از آن چیزی هستند که وانمود میکنند. تلاش دولت گذشته بر نوعی «فضاسازی» استوار بود که واقعیت خارجی نداشت. این خلاصه میشد در مجموعه اظهارات یک شخص که شعارهایی خاص سرمیداد و این روند ادامه مییافت. در عرصه سیاست داخلی، جامعه ذرهای شده بود. جامعهای که در دو قطب «چپ - راست» یا «اصلاحطلب- اصولگرا» هویت و ریشه در انقلاب داشت، در دوره احمدی نژاد به گروههای متعدد و متکثر که همه علیه هم بودند و دولت فاقد حداقل قدرت برای انسجام بخشی سیاسی بود، بدل شده بود. من به آن «جامعه تجزیهشده» میگویم. انسجام مهمترین عامل بقای یک نظام سیاسی است. برای حفظ انسجام این نیازها وجود دارد 1- مبانی نظری واحد در سیستم 2-انسجام مدیریتی بین قوا و درون قوا 3- انسجام ساختاری بین قوا و داخل ساختارها 4- انسجام برنامهای در جهت توسعه ملی 5- انسجام تقنینی و تبعیت از نظام قانونی و موارد دیگر. همه اینها از بعد انسجام در دولت گذشته، آسیبدیده بود. دولت در دو سال آخر، «کاریکاتوریزه» و فاقد «منطق استقراری» و نفوذ سیاسی و اجتماعی بود. ما معتقد بودیم این جریان تمام است. واقعیت این بود مردم بهشدت از هشتسال گذشته خسته، نخبگان ناخرسند و حتی روحانیت دغدغهمند بود. روحانیت از نقطه حمایت صددرصدی از احمدینژاد در سال84، به نقطه صفر رسید. در چنین فضایی دولت پیام سیاسی، اقتصادی، ارزشی و بینالمللی نداشت. دولت عبارت است از اعمال حاکمیت بر سرزمین معین بر جمعیت معین. جریان تندرو مورد اشاره شما، دارای سه نقطهضعف بنیادی بود؛ نخست از فقدان گفتمان رنج میبرد و بهشدت سطحی بود. دلیل عینی آن، عملکرد در حوزه هستهای بود. آقای سولانا میگفت در یکی از ملاقاتها این شخص بزرگوار که کاندیدای ریاستجمهوری92 شده بود، دو ساعت درباره پایاننامه «غزوات پیامبر» خود در یکی از مذاکرات با وی سخن گفته بود. یا خانم اشتون میگفت با ما یکساعت درباره «سومخرداد» و فتح خرمشهر سخن گفت. این افراد دیگر حرفی نداشتند و جامعه ایران از لحاظ آگاهی و توسعه سیاسی در سطح کاملا قابلقبولی قرار دارد و توسعه نسبی سیاسی را تجربه کرده و جامعه گذشته نیست که با روتوشکردن چهرهها و چند شعار، بتوان از آن رای گرفت.
اما نگرانی عدممشارکت وجود داشت.
همه کسانی که با من حرف میزدند -نخبگان و... - میگفتند از شما تعجب میکنیم که چگونه میگویی مشارکت فایده دارد؟ جامعه در انتخاب سخت قرار گرفته بود؛ مشارکت با تداوم گذشته؟ مشارکت حداقلی، تداوم جریان قبلی را در پی داشت و مشارکت حداکثری، پیروزی عقلانیت سیاسی را نوید میداد و این شرایط به جامعه دیکته کرد که در این مرز -عدم مشارکت برای تخلیه عصبانیت و مشارکت برای آغاز عصر جدید - دومی را انتخاب کند. مساله دوم اجماع بود. نباید از نظر دور داشت که اصلاحطلبان با همه ظرفیت خود به میدان آمدند و باید انصاف داشت نقش اصلاحطلبان در انتخابات، بسیار تاثیرگذار و روشن بود. وحشت نخبگان از تداوم جریان گذشته آنان را به موضعگیری کشاند که طومارهای جمعی، نشانهای از آن بود و تجربه تلخ گذشته هم اصلاحطلبان و هم جریانات معتدل را وادار به اجماع سیاسی کرد. آینده پیشرو و ترس مردم از تداوم گذشته به اضافه اراده نظام برای مشارکت فضا را عوض کرد. حتی تهدید رد صلاحیت آیتالله هاشمیرفسنجانی بهشدت تبدیل به فرصت برای مشارکت سیاسی آگاهانه شد و دلیل آن عقلانیت سیاسی جامعه ایران است. جامعه و نخبگان نگفتند یا هاشمی یا هیچ. این از نظر تحلیل سیاسی و جامعهشناسی مهم است. فراموش نکنیم ما دارای 5/4میلیون دانشجو هستیم و بیش از چهارمیلیون فارغالتحصیل ظرف دودهه گذشته داریم. اینها در کنار ظرفیت بزرگی مثل نخبگان، دانشگاهیان، فرهیختگان و جریانات سیاسی، اثر خود را گذاشت. اینها در خانواده خود reference group بهشمار میروند. رای آقای روحانی در روستاها بیشتر بود و تحلیل آن مشخص است. در سال 92 جامعه ارتباطی مرز نمیشناسد. دانشجوی دانشگاه تهران همزمان در روستاست و دانشجوی دانشگاه تهران هم هست. نکته دوم علاقهای است که مردم به روحانیت داشتند و تز اینکه انتخاب جامعه دیگر روحانی نیست، جوابگو نبود.
اما اگر فرد غیرمعمم رای میآورد، میگفتیم دیدیم این تز درست بود
من در اثبات ادعای خودم، استدلال علمی دارم. در ایران مشارکت مفهوم عام دارد و خاص. 1- مشارکت آگاهانه 2- مشارکت برنامهای 3- حزبی 4- قومی 5- مذهبی 6- تکلیفی 7- مشارکت پوپولیستی که آخر آوردم. دسته اول با مطالعه و آگاهانه انتخاب میکنند چون توسعهیافته سیاسی بهشمار میروند.
با این حساب اتفاق سال84 را چطور تحلیل میکنید؟
من حرفهای جدی درباره آن مقطع دارم. با اطلاع کامل، میدانم چه اتفاقاتی افتاد اما نمیخواهم وارد آن فضا شوم. به سوال قبل برگردم. جامعه تکلیفی، اصولا نوع مشارکتشان بر اساس تکلیف دینی است و حتی مشارکت حزبی و قومی هم تمایل زیاد به شخصیت روحانی بود رای آگاهانه عمدتا به سبد آقای روحانی رفت. کمترین رای آقای روحانی پوپولیستی بود و بر عکس بیشترین رای آقای احمدینژاد، پوپولیستی بود.
تحلیل شما و عدد و رقم پیشبینی قبل از شبی که آقای عارف انصراف داد و بعد از آن چگونه بود؟
ببینید ارزیابی ما این بود که اگر اجماع شکل بگیرد، با توجه به بدنه رای اصلاحطلبان و نیز حمایت اعتدالیون و نخبگان و رای آگاهانه، آقای روحانی پیروز میدان است و اگر نشود روحانی به دور دوم خواهد رفت و از آن سو هم اولین نفر قالیباف را پیشبینیکرده بودیم و نفر دوم، ولایتی را. چرا بر این باور بودم؟ چون سبد رای مشترک روحانی زیاد بود و تجربه ایشان در حوزه مدیریت بالا بود. اما قبل از اجماع چه اتفاقی افتاد؟ من تعبیری داشتم به نام «بهمن رای». قبل از اجماع برای سفر انتخاباتی گیلان و مازندران رفته بودیم. برداشت این بود که در اجتماعات، حدودا سه تا پنجهزارنفر جمع میشوند. قرار بود اجتماعاتی در رشت و تنکابن و بعد هم ساری داشته باشیم و یکروزه سفر را تمام میکنیم. ما وارد رشت شدیم دیدیم موجی از جمعیت آمده در مهدیه رشت و شرایط شهر با تحلیل ما کاملا متفاوت بود. عموم آنها نیروی جوان بودند و شبکه اجتماعیای که از آن بهعنوان موتور محرک مشارکت نام میبریم. وارد نوشهر و چالوس شدیم دیدیم شهر تقریبا تعطیل شده و موج نیروی اجتماعی در شهر میچرخد. مردم خسته دنبال منجی میگشتند و گرنه چرا اینگونه با شور، احساس به خرج میدهند؟ دیدیم تمام شهرهای مسیر، میتینگ است و پیشنهاد مسوول ستاد ما آقای ربیعفلاح که امروز استاندار است این بود شهر به شهر برویم و به ابراز احساسات مردم پاسخ دهیم. دیدیم اگر اینگونه باشد اذان صبح به ساری میرسیم و این درحالی بود که مردم در ساری تجمع کرده بودند. به فرودگاه برگشتیم و از آنجا به ساری رفتیم. همه دوستانی که آنجا حضور مدیریتی داشتند مثل آقای کشاورزیان و نریمان و... میگفتند ساری هیچوقت این جمعیت را به خود ندیده بود. جمعیت جوان موج میزد تا رسیدیم مسجدجامع که در آنجا هم چند هزار نیرو بودند. من در اتوبوس به آقای روحانی گفتم این «بهمن رای» است و جامعه تصمیم گرفته و دیگر در اختیار ما نیست. در این بین، بیشترین خدمت به آقای روحانی را جلیلی کرد. انتخابات وقتی دوقطبی شود مشارکت افزایش مییابد و در دنیا نیز اینگونه است. مردم با دیدن یک کاندیدا به یاد گذشته میافتادند و با دیگری به یاد آینده خوب و امیدوارکننده. تحلیل مشارکت جامعه فقط در یک مفهوم دوقطبی میتواند معنا یابد. نیروی جوان نگران از آینده و دارای ابهام درباره رایدادن، آنچنان موج میزد که ما از میان جمعیت امکان عبور نداشتیم. تداوم این قضیه فردای آن روز مشهد مقدس بود که صدهزارنفر در ورزشگاه تختی تجمع کرده بودند. این در حالی است که آن شهر و استان، خاستگاه یک کاندیدای خاص بود.
آنچه با دخالت بزرگان اصلاحات در این انتخابات رخ داد، اجماع بود یا ائتلاف؟
ائتلاف بود. در فرصت دیگری غیر از امروز من دوساعت نیاز دارم تا ابعاد آن جلسات را مطرح کنم چرا که یادداشت برداشتم و من بیش از بقیه در جریان امور هستم. من از طرف آقای روحانی، از طرف آقای عارف دوستان دیگر و دوستانی هم از سوی آقای خاتمی در آن جلسات بودند و بعد هم خدمت آقای خاتمی رسیدیم و نتایج را اعلام کردیم و ائتلاف شکل گرفت. در ابتدا طیفی از دوستان اصلاحطلب معتقد بودند منهای نتیجه باید از کاندیدای خودمان حمایت کنیم شاید در ابتدا 90درصد بودند و در انتها 20درصد شدند. فضا بهتدریج به اینسو رفت که نتیجه انتخابات مهم است و پیروزی کاندیدایی که با ما قرابت داشته باشد، بهتر از مشارکت بدون پیروزی است؛ تجربه تاریخی که میتوانست در 84 هم اتفاق بیفتد. چقدر تلاش کردیم به دوستان عزیز بگوییم این مسیر غلط است که سهکاندیدا در فضای گفتمانی که مشترک است حضور یابند معلوم است از یک سبد رای میگیرند و با آمدن آقای هاشمی چهار کاندیدا شد و هیچ دلیلی برای چنین کاری وجود نداشت مگر تحلیل نادرست. اگر این چهار سبد ادغام میشد مرحله اول کار تمام بود و حتی اگر سهسبد ادغام میشد، باز هم پیروز انتخابات سال 84، اصلاحطلبان و اعتدالگرایان بودند. احمدینژاد محصول سخنان خود نیست محصول شکاف اصلاحطلبان است. اما سال 92 بارها از آقای خاتمی شنیدم که میگفتند تغییر فضا یعنی بقای ایران نه بقای اصلاحطلبان. نکته دیگر این بود که آقای روحانی بهتر میتوانست با نظام دیالوگ ایجاد کند تا کسی که این فضا در اختیارش نباشد. اما اگر از من بپرسید ائتلاف نتیجه چیست، میگویم نتیجه عقلانیت و توسعه سیاسی در اصلاحطلبان است با درسگرفتن از تجربیات تاریخی تلخ گذشته.
گفتید روحانیت در انتهای دولت احمدینژاد با دیدن نتایج آن، حمایت خود را قطع کرد و آقای روحانی بهتر میتواند دیالوگ برقرار کند. پس چرا امروز باز هم از بعضی تریبونها، هجمههایی به دولت صورت میگیرد؟
این یک اختلال تحلیلی است. من معتقدم اکثریت روحانیت و هسته مرکزی آن با گفتمان دکتر روحانی همراه است. جریانی با لباس روحانی که کاملا سیاسی است و روزی قسم یاد کرد در زیر آسمان کبود از فلان کاندیدای احتمالی خود فرد اصلحتری وجود ندارد و دو هفته بعد، دیگری را بهعنوان کاندیدا معرفی کرد، نمیتواند تحلیل واقعبینانهای داشته باشد اما صدای بلند دارند. تعمیمدادن روحانیت به این جریان محدود- ضمن احترام به نحله فکری که باید از تنوع فکری آنان نیز استقبال کرد- جفا به روحانیت است و قاطبه آنان با گفتمان آقای روحانی همگرایی دارند که برای آن شواهد و دلایل بسیاری وجود دارد و به فرصت دیگری نیاز دارد. اخیرا مراجع با رییسکل بانکمرکزی دیدار کردهاند و مواضع آنان درباره گذشته و امروز، رسانهای شد. یکی دیگر از اعضای دولت هم با ششمرجع دیدار داشت و هر ششنفر ابراز رضایت کردند اما هرکدام بهعنوان وزنههای فکری و مذهبی، نظر خود را میگویند و رضایت امری نسبی است اما جریان روحانیت در مسیر حمایت حرکت میکند اما بخشهایی از آن بهدلایل تاریخی، ابراز مخالفت میکنند. جریان روحانیتی که به امام ختم میشوند حامی آقای روحانی است چون خود آقای روحانی میگوید خاستگاه سیاسی من 15خرداد42 است و ریشه و تبار فکری من آنجاست. جریان حامی اندیشه امام حامی آقای روحانی هستند و بخشی دیگر، اساسا به دنبال تداوم جریان گذشته بودند و ناراضی هستند. جواب این جریان کوچک این است که مردم حق انتخاب دارند و انتخاب کردهاند و باید با واقعیت دولت روحانی کنار بیایند.
اما میتوانند انتقاد کنند.
اما به مرزهای تخریب رسیدهاند.
احمدینژاد هم میگفت آنچه درباره دولت من مطرح میشود نقد نیست تخریب است. انگار در قدرت، همه میخواهند به جای انتقاد، اسم دیگری بگذارند تا بتوانند با آن برخورد کنند.
حیات سیاسی دولت به نقدپذیری است. این امر، بدیهی است. انصافا عرض میکنم اساسا این دولت بهدنبال حذف گروههای نقاد نیست اما باز هم با اطلاع میگویم جریانات سازمانیافته با منابع بیتالمال، داشتن رسانههای مکتوب و مجازی و همراهی برخی کانونهای دارای توان، برای تضعیف دولت ملی تلاش سازمانیافته میکنند. این نقد است؟ چون کاندیدای آنها رای نیاورد هنوز در فضای رقابت سیر میکنند.
چه اشکالی دارد که اینگونه باشد؟ میخواهند روی تصمیم مردم برای سهسال دیگر، اثر بگذارند.
مردم یک بار تصمیم گرفته و اعلام کردهاند. بعد از هشتسال دولت منتسب به همین تخریبکنندگان، در یک رقابت حداکثری که همه طیفهای فکری به نوعی میتوانستند در آن کاندیدا داشته باشند، مردم تصمیم گرفتهاند. در این فضا، تداوم رقابتها تخریبها، انتقامجوییها و انگزنیها چه معنایی میتواند داشته باشد؟ جز عصبانیت؟ باید خواهش کنیم اجازه دهند فضای پرتلاطم به آرامش برسد. اگر در فضای دولت قبلی، مجموعهای از رسانههای اصلاحطلب، شبکههای مجازی، سازمانیافته با پول بیتالمال به تخریب دولت احمدینژاد میپرداختند، چه برخوردی با آنها میشد؟ آیا از برخوردهای سیاسی فراتر نمیرفت؟ تخریبکنندگان توجه کنند مقاممعظمرهبری محور وحدت در کشور هستند. تداوم این وضعیت بعد از تذکر ایشان به صاحبان رسانههای تندرو، چه معنایی دارد؟ ما میخواهیم همایش اعتدال برگزار کنیم و چارچوبهای مشخص رسمی عملی و رسانهای برای آن اعلام شده است. 40نفر از نخبگان کشور عضو شورای راهبردی هستند و مسوولیت برگزاری آن را به انجمن علوم سیاسی، انجمن جامعهشناسی، انجمن مطالعات فرهنگی و انجمن تاریخ دادهایم و دبیر علمی هم آقای قانعیراد دبیر انجمن جامعهشناسی است. مرکز بررسیهای استراتژیک، وزارت علوم، کتابخانه ملی و معاونت زنان هم در آن فعال هستند. یکقران هم از بودجه دولت هزینه نشده و نخواهد شد و عمدتا از نهادهای مدنی و کمکهای مردمی تامین شده است. چون هزینه زیادی نخواهد داشت و منابع مالی آن خارج از دولت است. یک نشریه خاص که اشتهار به تخریب، دروغپراکنی و تخریب دارد، خبر زده که «هزینههای هنگفت» از کجا آمده است؟ اولا هنوز هزینهای نشده است که هنگفت باشد یا نباشد، این را با داشتن کدام مستند میگویند؟
شاید پیشبینی میکنند هزینه هنگفت داشته باشد. حرفزدن که ایرادی ندارد. انتقاد کنند شما هم میتوانید در رسانه خودتان مستدل جواب دهید.
نقد مفهوم خاص خود را دارد در مقابل آن باید نقدپذیر بود اما اگر یک جریان سازمانیافته...
همانطور که آنان در اتهامزنی به اصلاحطلبان میگویند ما «اتاق فکر» داریم که تیتر رسانههایمان را هماهنگ میکند، برای سخنرانی هفته آینده فلان فرد در فلان دانشگاه برنامهریزی میکنند که بعد از آن جریان راه بیندازند، ادبیات ما هم در قبال آنان اینگونه باید باشد؟ در حالیکه همه میدانیم مهمترین خبر یک جریان فکری، ممکن است در همه رسانههای وابسته به آن یا مهمترین خبر کشور در همه رسانههای مستقل، تیتر اول یا عکس یک شود.
حرف ما بر اساس اطلاع است. در یک مرکز، این اخبار تخریبی علیه دولت تدارک دیده میشود و 20نشریه و سایت همسو آن را باز نشر میدهند. اگر روزنامهای که از بودجه بیتالمال تغذیه میکند صبح تا شب فقط تخریب کند و چهارهدف ثابت را دنبال کند که عبارت است از کاهش مشروعیت دولت و رییسجمهور آن هم در دولتی که رای حداکثری گرفته، ایستادگی در مقابل دولتی که خودش عزم مبارزه با فساد دارد، به جای وحدت ملی بهدنبال تجزیه ملی باشد و بخواهد هزینه حمایت از دولت را برای جریانات سیاسی بالا ببرند، این جز تخریب دولت ملی چیزی نیست.
وقتی دولت با رای اکثریت حاکم شده، مستقر است، اگر رسانهای کم تیراژ یا جریانی بیپشتوانه آن را تخریب کند، چه اتفاقی میافتد؟
اگر در رسانه عمومی و روزنامههای همسو تصمیم میگیرند طرح هدفمندی را زمینگیر کنند، کشته میسازند به دروغ و بعد آن را دستبهدست میچرخانند، به آن چه باید گفت؟
یعنی شما میگویید طرح هدفمندی و سبد کالا خوب اجرا اما سیاهنمایی شد؟
اشکالاتی داشت اما از شما سوال میکنم تلاش برای کشتهسازی در هدفمندی، جز تخریب دولت چه دلیلی دارد؟ اتفاقا باز هم در مناظره تلویزیونی گفتند دو تا کشته داشت. دروغ به آنجا هم رسیده است.
دولت مستقر است و رسانه دارد و میتواند جواب دهد به جای جواب میگویند این طرح شروع شد و کشته ساختند. دستگاه امنیتی بگوید این شایعه کار فلان جریان بوده است. به جای آن میگوییم این سازمانیافته بوده است.
من سوال میکنم اگر دولتی با رای ملت آمده سر کار، ماههای ابتدایی شروع کار است و تلاش میکند چند مساله بنیادی کشور را حل کند و عدهای تکلیف شرعی میدانند عدمموفقیت آن را دنبال کنند چون با امیال سیاسی آنها سازگار نیست و تلاش میکنند از زبان چهرههای اسراییلی و آمریکایی بگویند آقای روحانی با آقای اوباما تماس گرفت و قول رییسجمهور، همراهان و مسوولان کشور را حجت نمیدانند، این نقد است؟ خبرنگار یکی از همین تخریبکنندگان که از خانم «شرمن» میپرسد موضوع موشکی را امروز در دستور کار مذاکرات دارید یا فردا، این وظیفهاش اطلاعرسانی حرفه است یا فضاسازی؟ او که در سرمقاله خود میگوید دو توافقنامه هستهای پنهان و آشکار وجود دارد و تیم مذاکرهکننده زیرنظر مقاممعظمرهبری و رییسجمهور که سربازان خطمقدم جنگ ما هستند دروغگو هستند، این نقد است یا تخریب؟ یا آنکه به دروغ میزند رییسجمهور گفته «عدهای بیکار انتقاد میکنند» و به گزینشیترین شکل، سخنان رییسجمهور را وارونه نمایی میکند، اساسا کار حرفهای رسانهای کرده است؟ یا وقتی ما میگوییم اعتدال تبار تاریخی دارد از حضرت امیر شروع میشود و به امام(ره) میرسد و بعد به جنبش اعتدالی امروز رسیده است و این سامان فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص شکل گرفته است بعد فلان رسانه مشهور به تخریب به آن میگویند
«مکتب نیاوران» تا آن را به جای «ایدئولوژی» جا بزنند، بعد تلویزیون نیز این را پوشش میدهد، جز تخریب گفتمان اعتدال، چه هدفی را دنبال میکند؟ این مشرب فکری در مرکز تحقیقات استراتژیک شکل گرفته و تبار آن، مکتب امام است. مکتب که ایدئولوژی نیست.
این میتواند برای دولت اعتدال فرصت باشد تا آگاهیهای عمومی را بالا ببرد. ما نباید ذهنخواهی کنیم.
عمل آنها با تمسخر است. بولتنسازی برای مراجع که وضعیت حجاب و فرهنگ اینگونه شده است، ذهنخوانی است؟ این برای جلبرضای خداست؟ چه میزان باید انرژی و سرمایه صرف این تخریبها کنیم؟ دولت اعتدالی، بنمایه عقلانیت دارد. دولت اعتدالی بنمایهاش توسعه اقتصادی، آزادیهای اجتماعی سیاسی و فرهنگی است اما نکته مهم آنجاست که تلاش دولت باید بر ساختن بسترهای لازم باشد. اگر عدهای این جاده را هر روز خراب کنند و کار دولت زیرسازی باشد، توسعه اتفاق نمیافتد و دولت باید مدام در حال ترمیم چالههایی باشد که به نامردی ایجاد شده است. همه دنیا اینگونه است که دولت وقتی به قدرت برسد باید بستر اجتماعی ایجاد شود تا به اهداف برسد. اینجا ماه دوم حرکتش که آغاز مذاکرات هستهای بود عدهای سنگاندازی که نه، تخریب کردند تا چالههایی ایجاد و حرکت را مشکل کنند. این جریان تندرو در اول دوره احمدینژاد حمله گستردهای به آقای روحانی و دستاوردهای گرانسنگ هستهای ما در دوره اصلاحات داشت اما دلسوزان توصیه میکردند از این مباحث فاصله بگیریم تا اینها کارشان را انجام دهند و محصول ناکارآمدی دولت و به نتیجهنرسیدن کارهای آنها، نباشیم. من بارها دست به قلم شدم اما میگفتند تخریب و سیاهنمایی است. من نوشته بودم دولت اساسا اعتقادی به گسترش نهادهای مدنی ندارد، به فن دیپلماسی آشنا نیست و مذاکره برای مذاکره است، دولت به دنبال توزیع فقر است و با کمیته امداد و بهزیستی فکر میکند میتواند عدالت ایجاد کند و موارد دیگر. همه توصیه کردند منتشر نکنید و ما عقلانی عمل کردیم. در واقع باید زمان حداقلی برای ارزیابی دولت را یکسال گذاشت. وقتی پس از دوماه تخریب را آغاز میکنند آن هم در شرایطی که هیچکس نمیداند نتیجه مذاکرات چه میشود، چه مفهومی دارد؟ میگفتند چرا در «وین» مذاکره میشود چرا در قزاقستان و قرقیزستان نمیشود؟ مگر محل مذاکره چه اهمیتی دارد؟ اینها دادن آدرس غلط نیست؟ آنها بهدنبال گرفتن انتقام انتخاباتی هستند. بسیاری از اقتصادیون هدفمندی را نقد کردند، آیا دولت تندی کرد؟ آنهایی که دلسوز نظام هستند، مطمئنم از سر دلسوزی انتقادات خود را بیان خواهند کرد. محور حرکت کلی رهبری نظام هستند و دولت مجری آن است. دولت فقط تاکتیکهای رسیدن به هدف را تعیین میکند. دولت در حوزه اقتصادی گامهای مهمی برداشته است. هیچکس نگفت نرخ تورم تا این میزان کنترل شده است! در گذشته از قم تا تهران همه حمایت کردند برای تصمیمات هدفمندی و کارهای خاص دولت گذشته. امروز از اصلاح آن حمایت میکنند؟ باید طرفین به قاعده بازی تن دهند. اگر در یک بازی فوتبال، دو نوع قاعده حاکم باشد، حتما آن بازی به اغتشاش کشیده میشود.
بدون نگاه سهمخواهانه، جوانان پایههای ائتلافی را شکل دادند که اتفاقا از تجربه 76 تا 92 درسها گرفتهاند. قبول دارید پایه تبلیغ برای هدفمندی یارانهها باید با هسته مرکزی مشخص از آدمهای کاربلد این حوزه و جوانان با استفاده از شبکههای اجتماعی صورت میگرفت و تقلیل آن به زیرنویس سیما، یک اشتباه بود. علاقه سرمایه اجتماعی دولت، کمک به دولت برخاسته از خود است. حدود یکسال پیش در فرآیند انتخابات و همینروزها بود که در خدمت منافع ملی برای نجات کشور، توانایی این بچهها به کار گرفته شد. موافق هستید که اگر مانند طرف مقابل، از پتانسیلها درست بهره بگیریم، این تخریبها کمصداتر بود؟
نقدی که به ما وارد است و میپذیرم؛ استفاده ناکافی از ظرفیت اجتماعی است. بهنظر من نیروی اجتماعی و جوان مهمترین موتور محرکه دولت است برای رسیدن به اهداف. اما بنابر دلایل مختلف، از این ظرفیت بسیار بزرگ ملی بهرهمند نیستیم. نقد دوم ما ضعف رسانهای ماست این را قبول داریم که ما دارای ضعف رسانهای هستیم نمیتوانیم مجموعه خدمات و تلاشهای دولت را آنگونه که هست به مردم منتقل کنیم.
خب، دوسوم از نیروهای کمتخصص دولت قبل در روابط عمومیها همچنان حاضرند، چه توقعی دارید؟
بله، روابط عمومی نیاز داریم تا بتوانند این اختلال روابطی بین ما جامعه را ترمیم کنند. مردم به دولت اعتماد دارند و این کماکان وجود دارد و باید از طریق نظام رسانهای، رسانههای مستقل و شبکه اجتماعی همراه دولت، مرتفع شود. ببینید چند اتفاق با هم افتاد وجدان عمومی واکنش مثبت داشت و حتی افکارعمومی جهانی به آن روی خوش نشان داد. اولین آن مجموعه تحول در سیاست خارجی نهفقط هستهای بود. رییسجمهور در اجلاس «سیکا» با 25رییس دولت دیدار کرد که جملگی به طرح جهان عاری از خشونت تاکید میکنند. یکی از روسایجمهور خاورمیانه گفته با آمدن شما آرامش را میبینیم. رییس دولتی در آسیای میانه هم گفته که آرامش ایجاد شده. اینها چقدر بازتاب داده شد؟ دلیل آن همان ضعفی است که بهدرستی اشاره کردید. در حوزه اقتصادی ژنرالهای اقتصادی آمدهاند تا ثبات اقتصادی و سپس کاهش تورم را دنبال کنند. انسجام ملی، وضعیت مطلوبتری یافته است. نظام دارای ظرفیت بزرگی است که با خلق گفتمانهای جدید خود را با شرایط منطبق کند. در مجموع ریل دولت به سمت اهداف عالی توسعه حرکت میکند. تخریبگران میتوانند یا با سنگ بدرقه کنند یا گل. تقاضای من از تندروها این است که اگر با گل بدرقه نمیکنند با سنگ بدرقه نکنند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.