|

مقایسه شعارهای روحانی با دیپلماسی دولت تدبیر

محمد حسن نجمی

«کی داده، کی گرفته» فقط مخصوص تعیین مهریه در خواستگاری‌ها نیست؛ برخی نامزدهای انتخاباتی هم این جمله را اساس وعده‌هایشان قرار می‌دهند و با پشتیبانی این جمله مانند «ماشین وعده»، قول می‌دهند؛ از «آوردن پول نفت بر سر سفره» گرفته تا «قطع کردن دست ناپاکان از بیت‌المال.» اما در دوران این وعده‌ها نه تنها نفتی به سفره‌ها نیامد و دستی قطع نشد، بلکه تاریخی‌ترین فساد‌های مالی نیز اتفاق افتاد. از این‌رو مردم دقتشان را برای شنیدن سخنان نامزدهای انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری بالا بردند. برخی با توجه به وضعیت کشور، وعده برخی نامزدها را نشدنی و وعده برخی دیگر را ادامه و استمرار هشت‌سال گذشته می‌دانستند.
اگر وعده‌ها منطبق بر «عقلانیت»، «واقع‌بینی» و «شرایط موجود» نباشد، پتانسیل عملی نشدنشان بیشتر می‌شود. به خصوص در حوزه سیاست خارجی، این وعده‌ها بیشتر باید با شرایط موجود و واقع‌بینی وفق داشته باشد چرا که قسمتی از آن در دست طرف داخلی است و قسمت دیگر در اختیار طرف مقابل. حتی در برخی موارد مانند موضوع هسته‌ای، ایران با یک کشور روبه‌رو نیست و با مجموعه‌ای از کشورها که گروه 1+5 آنها را نمایندگی می‌کنند، باید چالش کند. به همین دلیل نامزدهای انتخابات باید وعده‌هایشان در حیطه دیپلماسی را با حساسیت در تک‌تک کلمات ادا کنند؛ چرا که نه تنها در این حوزه بلکه در تمام عرصه‌ها هر کلمه بار حقوقی دارد و می‌تواند مورد مطالبه قرار بگیرد؛ هرچند در ایران پیگیری وعده‌های انتخاباتی مرسوم نیست. در انتخاباتی که سال گذشته پشت‌سر گذاشته شد، نامزد پیروز یعنی «حسن روحانی» وعده‌هایی در عرصه سیاست خارجی داد؛ اهمیت گفته‌های «شیخ دیپلمات» از این جهت بود که کشور در هشت‌سال گذشته شش قطعنامه فقط از جانب شورای امنیت سازمان‌ملل دریافت کرده بود؛ قطعنامه‌هایی که «احمدی‌نژاد» رییس دولت ایران ابتدا آنها را «کاغذپاره» و پس از مرور زمان آنها را «تحریم‌های ظالمانه» خواند. «روحانی» با شناختی که از سیاست خارجی داشت، وعده‌هایی برای بهبود اوضاع دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی ایران داد؛ هرچند برخی از آنها همچنان در صف اقدام‌ است. او پیش از انتخابات، از «حفظ فناوری هسته‌ای» ضمن «کاهش هزینه‌ها» خبر داد. او در سخنانی دیگر در مورد پرونده هسته‌ای، از لزوم تلاش برای «لغو تحریم‌های ظالمانه» سخن گفت؛ تحریم‌هایی که او آنها را حاصل «سلطه‌طلبی آمریکا» و «ظلم شورای امنیت سازمان‌ملل به مردم ایران» می‌دانست. او همچنین گفت که پرونده هسته‌ای ایران که به‌صورت ظالمانه به شورای امنیت رفت، باید به شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بازگردد. اما دولت روحانی چقدر به این اهداف نزدیک شد؟ او پس از روی کار ‌آمدن سعی کرد که به مذاکرات هسته‌ای سرعت بخشد. او ابتدا پرونده هسته‌ای را از شورایعالی امنیت ملی به وزارت خارجه منتقل کرد تا «کار به کاردان» سپرده شود. «روحانی» با انتخاب «محمدجواد ظریف» به رهبری وزارت خارجه ایران، تلاش کرد تا تفکر معتدل را که سال‌ها از دیپلماسی کشور دور بوده به عرصه سیاست خارجی بازگرداند. تفکری که برخی از جمله روزنامه «کیهان» از آن به‌عنوان «باند نیویورک» یاد می‌کردند و چنانکه «ظریف» در کتاب «آقای سفیر» می‌گوید، آنها را آماج حملات و تهمت‌های خود قرار می‌داد. «محمدجواد ظریف» که از سوی آمریکایی‌ها «دشمن قابل احترام» خوانده می‌شد در 47 سالگی توسط دولت احمدی‌نژاد خانه‌نشین شد، اما با بازگشت به وزارت خارجه توسط روحانی سعی داشت تا تفکرات رییس سابق خود در تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای زمان اصلاحات را پیاده کند. تیم دیپلماسی ایران تقریبا یک ماه پس از رای اعتماد راهی «نیویورک» شد تا از سرگیری مذاکرات هسته‌ای بدون فوت وقت در سطح وزرای خارجه هفت‌کشور با همراهی «کاترین اشتون» مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا برنامه‌ریزی شود. در این مذاکرات در اتفاقی کم‌نظیر وزرای خارجه ایران و آمریکا کنار یکدیگر ظاهر شدند و با هم مذاکره کردند. پس از آن مقرر شد تا مذاکرات ایران و گروه 1+5 در سطوح مختلف از جمله «کارشناسان»، «معاونان وزرای خارجه‌» و «وزیران خارجه» ادامه پیدا کند. ایران از وضعیت پرونده هسته‌ای با عنوان «بحران غیرضروری» یاد می‌کرد و توانست وزرای خارجه کشورهای 1+5 را چندین بار به محل مذاکرات معاونان بکشاند. این مذاکرات سه بار در «ژنو» برگزار شد و در دو دور از آن وزرای خارجه قدرت‌های جهانی از چهار گوشه جهان خود را به آن رساندند که در سومین دور مذاکرات معاونان در ژنو، بامداد سوم آذر 92 یعنی چهارماه پس از روی کار آمدن رسمی کابینه روحانی، توافقی موقت موسوم به «توافق ژنو» حاصل شد. طبق این توافق در ازای توقف غنی‌سازی 20درصد از جانب ایران، بخشی از تحریم‌ها علیه ایران معلق شد و تهران مجاز شد تا به قسمتی از پول‌های حاصل از درآمد نفتی خود در زمان احمدی‌نژاد که توسط غرب بلوکه شده بود دسترسی پیدا کند. پس از این توافق بود که صدای برخی در داخل بلند شد و آن را توافق «ننگین» خواندند. اما آنها هرگز نگفتند که مذاکرات در دوران «محمود احمدی‌نژاد» که تنها 9 دور آن توسط «سعید جلیلی» دبیر وقت شورایعالی امنیت ملی انجام گرفت، جز افزایش تحریم‌ها چه دستاوردی برای کشور داشته است. تعدادی نیز برای مذاکرات هسته‌ای «دلواپس» هستند و همایش برگزار می‌کنند یا هرازگاهی که «دلواپسی»شان زیاد می‌شود، وزیر خارجه را به مجلس فرا می‌خوانند که در کمیسیون امنیت ملی یا صحن علنی مجلس دلواپسی آنها را رفع کند.
تیم مذاکره‌کننده ایران با حضور چهره‌هایی فارغ از سابقه همکاری آنها و تنها با توجه به قابلیت آنها انتخاب شدند. «عباس عراقچی» نمونه بارز آن است؛ کسی که در دوران «لاریجانی» و «جلیلی» نیز عضو تیم مذاکره‌کننده ایران بود، اکنون نفر دوم تیم مذاکره‌کننده است تا نشان دهد آنچه برای وزارت خارجه و در کل دولت مهم است، حصول نتیجه در این عرصه است. توافق ژنو که برای دستیابی به توافق جامع شش ماه به طرفین مهلت داده است، اکنون رو به اتمام است و اراده لازم برای رسیدن به توافق در مذاکرات ایران و گروه 1+5 مشهود است، البته این توافق احتمال عدم دستیابی به توافق جامع در مهلت شش‌ماهه را نیز داده است و امکان تمدید توافق ژنو و یک مهلت شش‌ماهه دیگر را نیز به دو طرف داده است. مذاکرات هسته‌ای پس از ژنو به سمت وین رفت و در آنجا پیگیری می‌شود. دو طرف در مذاکرات به سختی تلاش دارند تا به توافق برسند؛ توافقی که مذاکره‌کنندگان ایرانی بر رعایت خطوط قرمز ایران در آن تاکید کرده‌اند. لذا تلاش‌های صورت گرفته از سوی دولت در مذاکرات هسته‌ای برای تحقق وعده‌هایش از جمله رفع تحریم‌ها را می‌توان در چارچوب وفاداری «روحانی» به وعده‌های انتخاباتی‌اش در این زمینه ارزیابی کرد و دولت در این بخش نمره قابل قبولی را کسب می‌کند.

روابط با دنیا
هرچند موضوع هسته‌ای و حل‌وفصل آن تبدیل به یک موضوع ویژه در جامعه شده است، اما «روحانی» تمام حواس خود را معطوف به این قضیه نکرد. او در قسمت‌هایی از وعده‌های انتخاباتی‌اش با رد سیاست خارجی حاکم در آن زمان، آن را به دور از شأن ملت ایران ارزیابی کرد و خواستار رعایت «اخلاق» در صحبت با دنیا شد. می‌توان اشاره سخنان «روحانی» را به ادبیات «احمدی‌نژاد» دانست. او در سخنرانی‌هایش بعضا از واژه‌هایی استفاده می‌کرد که بسیاری از کارشناسان آن را به دور از شأن ریاست دولت ایران و مردم ایران می‌دانستند. «... را لولو برد»، «آب را بریزید...»، «پشم و پیلشان ریخته» و نمونه‌های بسیاری از این دست در سخنرانی‌های هیجانی «احمدی‌نژاد» دیده می‌شد که نقل کوچه و بازار شده بود که حتی رسانه‌ها برای انتشار برخی از آنها معذوریت داشتند. «روحانی» به خوبی بر نکته‌ای دست گذاشت که مردم از آن به شدت ابراز نارضایتی می‌کردند. آنها از سوی رییس دولتشان خواهان ادبیاتی در شأن خودشان بودند.
«حسن روحانی» در قسمت دیگری از سخنان پیش از انتخاباتش در مورد رابطه خارجی گفته بود که «می‌توانیم در سیاست خارجی، روابط خود را با دنیا به‌صورت مناسبی دربیاوریم، روابط خارجی آرزو نیست که کسی دنبال آن باشد، روابط خارجی، شناخت جهان و دیدن واقعیت‌هاست» او همچنین از لزوم ایجاد رابطه سازنده با دنیا سخن گفت و افزود: «باید با قدرت‌های بزرگ تعامل سازنده و متوازن داشت که منافع ما را تامین کند؛ بنابراین تعامل با دنیا فرصت است نه تهدید.» برای پیشبرد این سخنان روحانی، در سفر نیویورک سال 92، تیم دیپلماسی دولت، برای رفع یکی از چالش‌های سیاست خارجی ایران آستین‌ها را بالا زدند؛ ازسرگیری روابط با انگلیس. روابط تهران و لندن در پی حمله تعدادی از معترضان به سیاست‌های انگلیس نسبت به ایران در آذرماه 1390، به پایین‌ترین سطح رسیده بود. انگلیس سفارتش در تهران را تعطیل کرده و به دیپلمات‌های ایرانی نیز دوروز فرصت ترک خاک این کشور را داد. نتیجه این اقدامات، برعهده‌گرفتن روابط دوجانبه ایران و انگلیس توسط کشورهای ثالث بود. عمان حافظ منافع ایران در لندن و سوئد حافظ منافع انگلیس در تهران شد. از دیگرنتایج این اقدامات دردسر و گرفتاری برای ده‌هاهزار ایرانی مقیم انگلیس بود که برای اقدامات کنسولی با سفارت تعطیل ایران روبه‌رو بودند و باید تا ایرلند می‌رفتند. از طرفی خانواده‌های آنها یا دیگرایرانیانی که قصد سفر به انگلیس را داشتند برای اخذ ویزا باید به کشورهای همسایه مراجعه می‌کردند که هزینه‌های مالی و معنوی زیادی متحمل ایرانیان می‌کرد. در زمان حضور هیات دیپلماتیک ایران در نیویورک، در دیدار «محمدجواد ظریف» با «ویلیام هیگ» همتای انگلیسی‌اش قرار بر مذاکره دوطرف برای ازسرگیری روابط شد و پس از طی چنددور مذاکره در اسفند سال گذشته روابط از حالت حافظ منافع به کاردار غیرمقیم تغییرشکل پیدا کرد. با این وجود تا بازگشایی سفارتخانه‌ها راهی طولانی در پیش است. روابطی که با اقدام برخی، ظرف چندساعت به «کما» رفت حال برای «احیا»ی آن ماه‌ها زمان لازم است.

تنش‌زدایی با آمریکا
«نباید کشور را به سوی جنگ هدایت کنیم»، «مشکلات خارجی با شعار برطرف نمی‌شود» این دو جمله نیز از سخنان کلیدی «روحانی» در طول مبارزات انتخاباتی‌اش بود که گویا به دل رای‌دهندگان نشست؛ رای‌دهندگانی که بعضا در جریان اجرای سیاست خارجی تهاجمی زمان احمدی‌نژاد، ناقوس‌های جنگ را می‌شنیدند و آرامش نداشتند. او در ادامه به موضوع پرچالش و کهنه رابطه با آمریکا نیز اشاره کرده بود. «روابط امروز ما با آمریکا در حد تخاصم است، باید تلاش کنیم این حد را با برنامه‌ریزی و تدبیر پایین آوریم و حداقل روابط را از تخاصم به تنش برسانیم. در شرایط کنونی نمی‌توانیم بگوییم با آمریکا می‌خواهیم تنش‌زدایی کنیم زیرا امروز بحث تهدید و تخاصم است. در هشت یا 10 سال پیش می‌شد اما امروز در مرحله دیگری قرار گرفته‌ایم.» پس از انتخاب روحانی به ریاست‌جمهوری، کاخ سفید واکنشی مثبت نسبت به آن از خود نشان داد. پس از روی‌کارآمدن روحانی، دیگر رییس دولت ایران نبود که به طرف آمریکایی نامه بنویسد و بی‌جواب بماند. «اوباما» که پس از ورود به کاخ سفید یک نامه به آدرس دفتر ریاست‌جمهوری ایران از طرف «احمدی‌نژاد» دریافت کرده و پاسخ نداده بود، پس از خروج «احمدی‌نژاد» از دفتر ریاست‌جمهوری، نامه‌ای به «پاستور» فرستاد. چندروز پیش از سفر «روحانی» به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان‌ملل، «مرضیه افخم» سخنگوی وزارت خارجه با تایید دریافت این نامه گفت که محتوای آن تبریک به «روحانی» بود؛ البته او در عین‌حال ادامه داد که «اوباما» در این نامه نکاتی را در حوزه‌های مختلف موردنظر بیان کرد. در همین حال «جی کارنی» سخنگوی کاخ سفید محتوای نامه را اعلام آمادگی رییس‌جمهور اوباما برای حل‌وفصل مساله هسته‌ای بیان کرد؛ حل‌وفصلی که به اعتقاد اوباما به‌گونه‌ای باشد که به ایران اجازه دهد، مقاصد صلح‌آمیزش را نشان دهد. پس از آن بود که در زمان حضور روحانی در نیویورک برای نخستین‌بار در طول تاریخ جمهوری اسلامی، روسای‌جمهوری ایران و آمریکا با یکدیگر مکالمه تلفنی 15دقیقه‌ای داشتند. پس از آن در چند نوبت ایران با آمریکا در سطوح وزیر خارجه، معاونان و کارشناسان در خلال مذاکرات هسته‌ای دیدار کردند. رویکرد اعتدالگرایانه روحانی باعث شد تا کنش‌ها و واکنش‌های غرب به‌خصوص آمریکا نسبت به ایران تا حدی کنترل شود؛ این کنترل‌شدن را می‌توان سرآغازی بر کاهش خصومت ایران و آمریکا دانست که یکی از برنامه‌های روحانی در حوزه سیاست خارجی بود.

همسایگان؛ اولویت سیاست خارجی
به اعتقاد اکثر کارشناسان مسایل سیاست خارجی، برای هر کشوری روابط با همسایگان باید در صدر اولویت‌بندی سیاست خارجی آن کشور قرار گیرد. حال با توجه به موقعیت ژئواستراتژیک ایران در منطقه‌ای مهم که هرلحظه آبستن حوادث و تحولات است، توجه و همراه کردن همسایگان از اهمیتی دوچندان برخوردار می‌شود. «حسن روحانی» در این مورد گفته بود که «کار با همسایگان یک اولویت ویژه دارد. هم بحث امنیت ملی، هم بحث منافع ملی و هم بحث روابط ملت‌هاست... . در حقیقت همسایگان اولویت اول در سیاست خارجی هستند.» پس از روی‌کارآمدن دولت یازدهم و «محمدجواد ظریف» به مصدر وزارت خارجه، او در کنار بحث هسته‌ای توجه ویژه به همسایگان را در دستور کار قرار داد. او در چند نوبت به سفرهای منطقه‌ای رفت و همسایگانی را که در طول دوران احمدی‌نژاد مبتلا به ویروس «ایران‌هراسی» شده بودند، آرام کرد. او همچنین تلاش‌های زیادی برای رفع تنش با تاثیرگذارترین کشور عرب حاشیه خلیج‌فارس یعنی «عربستان‌سعودی» انجام داد. او و «روحانی» در مقاطع مختلفی از لزوم همکاری با عربستان سخن گفتند و این باعث شد تا «سعود الفیصل» که کشورش از کاهش تنش میان ایران و غرب به‌خصوص آمریکا به‌شدت واهمه دارد، از او برای دیدار از ریاض دعوت به عمل آورد و بگوید هر زمان که «ظریف» مناسب می‌داند ما میزبان او خواهیم بود. پس از توافق هسته‌ای ایران و گروه 1+5 «ظریف» در یک تور خاورمیانه‌ای به «کویت»، «امارات» و قطر رفت تا به آنها اطمینان دهد که توافق هسته‌ای خللی در روابط دوستانه با آنها ایجاد نخواهد کرد.

پاسپورت و ورود ایرانیان خارج از کشور
«قول می‌دهم احترام را به پاسپورت ایرانی برگردانم.» ایرانیانی که به خارج از کشور سفر می‌کنند همواره از برخورد با پاسپورت ایرانی ابراز نارضایتی می‌کنند و این برخوردها را باعث خدشه واردشدن به غرور خود و کشورشان می‌دانند. روحانی در این خصوص نیز قول‌هایی داد. البته او احترام به پاسپورت را نشانه‌ای از نوع رابطه ایران با دنیا دانسته بود و ادامه داد: «اگر برنامه‌ دشمن برای ایران‌هراسی و اسلام‌هراسی به نتیجه رسیده باشد، که دشمن تاکنون در گام‌هایی هم به نتیجه رسیده است، این احترام و اعتماد کاسته می‌شود، هر مقدار بتواند ایران‌هراسی و اسلام‌هراسی را در سطح جهان جا بیندازد مشکلات بیشتر می‌شود.» هرچند نباید انتظار حل‌شدن این معضل را در یک‌روز و یک‌ماه و یک‌سال داشت اما در این زمینه انتقاداتی به عملکرد دولت وارد است. چرا که لااقل پس از 9 ماه از روی‌کارآمدن دولت یازدهم و تغییر ادبیات تنش‌زا به تنش‌زدایی، تحول آنچنانی در نگاه به پاسپورت ایرانی پدید نیامد.
روحانی همچنین از «بازگشت ایرانیان به کشور» سخن گفت؛ اما تاکیدش بیشتر روی ایرانیانی بود که مشکل حقوقی و قضایی دارند. او در این رابطه گفته بود: «برای ایرانیانی که حتی مشکل حقوقی و قضایی دارند نیز با هماهنگی قوه‌قضاییه اقدامی انجام می‌دهیم تا آ‌نها بتوانند برای کوتاه‌مدت وارد ایران شوند و برگردند. رابطه ایرانیان با داخل کشور نباید قطع شود و تلاش می‌کنیم بازگشت این افراد را تضمین کنیم.» دولت برای عمل به این وعده‌، از طریق وزارت خارجه ایمیلی را اعلام کرد که ایرانیانی که حتی تصور می‌کنند مشکلی در داخل دارند، از طریق آن استعلام‌های لازم را بگیرند تا بدون دغدغه بتوانند وارد کشور شوند. به غیراز ماجرای ایمیل که آنچنان عملی نشد یا ناقص عمل شد، برخی ایرانیانی که وارد کشور شدند، با برخورد قضایی روبه‌رو شدند. برخورد قضایی با این افراد به‌هیچ‌وجه سنخیتی با وعده روحانی پیش از انتخابات نداشت. هرچند ممکن است برخی بگویند که این مساله در حوزه اختیارات دولت نیست، اما می‌توان پاسخ داد که بهتر بود روحانی در آن زمان در حیطه خود وعده می‌داد تا پیگیری وعده‌اش گریبانگیر او نشود. روحانی اگر در مجموع از وعده‌های انتخاباتی‌ نمره خوبی دریافت کند در حوزه «ارزش پاسپورت» و «بازگشت ایرانیان» نمی‌توان به دولت نمره قبولی داد.
«کی داده، کی گرفته» فقط مخصوص تعیین مهریه در خواستگاری‌ها نیست؛ برخی نامزدهای انتخاباتی هم این جمله را اساس وعده‌هایشان قرار می‌دهند و با پشتیبانی این جمله مانند «ماشین وعده»، قول می‌دهند؛ از «آوردن پول نفت بر سر سفره» گرفته تا «قطع کردن دست ناپاکان از بیت‌المال.» اما در دوران این وعده‌ها نه تنها نفتی به سفره‌ها نیامد و دستی قطع نشد، بلکه تاریخی‌ترین فساد‌های مالی نیز اتفاق افتاد. از این‌رو مردم دقتشان را برای شنیدن سخنان نامزدهای انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری بالا بردند. برخی با توجه به وضعیت کشور، وعده برخی نامزدها را نشدنی و وعده برخی دیگر را ادامه و استمرار هشت‌سال گذشته می‌دانستند.
اگر وعده‌ها منطبق بر «عقلانیت»، «واقع‌بینی» و «شرایط موجود» نباشد، پتانسیل عملی نشدنشان بیشتر می‌شود. به خصوص در حوزه سیاست خارجی، این وعده‌ها بیشتر باید با شرایط موجود و واقع‌بینی وفق داشته باشد چرا که قسمتی از آن در دست طرف داخلی است و قسمت دیگر در اختیار طرف مقابل. حتی در برخی موارد مانند موضوع هسته‌ای، ایران با یک کشور روبه‌رو نیست و با مجموعه‌ای از کشورها که گروه 1+5 آنها را نمایندگی می‌کنند، باید چالش کند. به همین دلیل نامزدهای انتخابات باید وعده‌هایشان در حیطه دیپلماسی را با حساسیت در تک‌تک کلمات ادا کنند؛ چرا که نه تنها در این حوزه بلکه در تمام عرصه‌ها هر کلمه بار حقوقی دارد و می‌تواند مورد مطالبه قرار بگیرد؛ هرچند در ایران پیگیری وعده‌های انتخاباتی مرسوم نیست. در انتخاباتی که سال گذشته پشت‌سر گذاشته شد، نامزد پیروز یعنی «حسن روحانی» وعده‌هایی در عرصه سیاست خارجی داد؛ اهمیت گفته‌های «شیخ دیپلمات» از این جهت بود که کشور در هشت‌سال گذشته شش قطعنامه فقط از جانب شورای امنیت سازمان‌ملل دریافت کرده بود؛ قطعنامه‌هایی که «احمدی‌نژاد» رییس دولت ایران ابتدا آنها را «کاغذپاره» و پس از مرور زمان آنها را «تحریم‌های ظالمانه» خواند. «روحانی» با شناختی که از سیاست خارجی داشت، وعده‌هایی برای بهبود اوضاع دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی ایران داد؛ هرچند برخی از آنها همچنان در صف اقدام‌ است. او پیش از انتخابات، از «حفظ فناوری هسته‌ای» ضمن «کاهش هزینه‌ها» خبر داد. او در سخنانی دیگر در مورد پرونده هسته‌ای، از لزوم تلاش برای «لغو تحریم‌های ظالمانه» سخن گفت؛ تحریم‌هایی که او آنها را حاصل «سلطه‌طلبی آمریکا» و «ظلم شورای امنیت سازمان‌ملل به مردم ایران» می‌دانست. او همچنین گفت که پرونده هسته‌ای ایران که به‌صورت ظالمانه به شورای امنیت رفت، باید به شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بازگردد. اما دولت روحانی چقدر به این اهداف نزدیک شد؟ او پس از روی کار ‌آمدن سعی کرد که به مذاکرات هسته‌ای سرعت بخشد. او ابتدا پرونده هسته‌ای را از شورایعالی امنیت ملی به وزارت خارجه منتقل کرد تا «کار به کاردان» سپرده شود. «روحانی» با انتخاب «محمدجواد ظریف» به رهبری وزارت خارجه ایران، تلاش کرد تا تفکر معتدل را که سال‌ها از دیپلماسی کشور دور بوده به عرصه سیاست خارجی بازگرداند. تفکری که برخی از جمله روزنامه «کیهان» از آن به‌عنوان «باند نیویورک» یاد می‌کردند و چنانکه «ظریف» در کتاب «آقای سفیر» می‌گوید، آنها را آماج حملات و تهمت‌های خود قرار می‌داد. «محمدجواد ظریف» که از سوی آمریکایی‌ها «دشمن قابل احترام» خوانده می‌شد در 47 سالگی توسط دولت احمدی‌نژاد خانه‌نشین شد، اما با بازگشت به وزارت خارجه توسط روحانی سعی داشت تا تفکرات رییس سابق خود در تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای زمان اصلاحات را پیاده کند. تیم دیپلماسی ایران تقریبا یک ماه پس از رای اعتماد راهی «نیویورک» شد تا از سرگیری مذاکرات هسته‌ای بدون فوت وقت در سطح وزرای خارجه هفت‌کشور با همراهی «کاترین اشتون» مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا برنامه‌ریزی شود. در این مذاکرات در اتفاقی کم‌نظیر وزرای خارجه ایران و آمریکا کنار یکدیگر ظاهر شدند و با هم مذاکره کردند. پس از آن مقرر شد تا مذاکرات ایران و گروه 1+5 در سطوح مختلف از جمله «کارشناسان»، «معاونان وزرای خارجه‌» و «وزیران خارجه» ادامه پیدا کند. ایران از وضعیت پرونده هسته‌ای با عنوان «بحران غیرضروری» یاد می‌کرد و توانست وزرای خارجه کشورهای 1+5 را چندین بار به محل مذاکرات معاونان بکشاند. این مذاکرات سه بار در «ژنو» برگزار شد و در دو دور از آن وزرای خارجه قدرت‌های جهانی از چهار گوشه جهان خود را به آن رساندند که در سومین دور مذاکرات معاونان در ژنو، بامداد سوم آذر 92 یعنی چهارماه پس از روی کار آمدن رسمی کابینه روحانی، توافقی موقت موسوم به «توافق ژنو» حاصل شد. طبق این توافق در ازای توقف غنی‌سازی 20درصد از جانب ایران، بخشی از تحریم‌ها علیه ایران معلق شد و تهران مجاز شد تا به قسمتی از پول‌های حاصل از درآمد نفتی خود در زمان احمدی‌نژاد که توسط غرب بلوکه شده بود دسترسی پیدا کند. پس از این توافق بود که صدای برخی در داخل بلند شد و آن را توافق «ننگین» خواندند. اما آنها هرگز نگفتند که مذاکرات در دوران «محمود احمدی‌نژاد» که تنها 9 دور آن توسط «سعید جلیلی» دبیر وقت شورایعالی امنیت ملی انجام گرفت، جز افزایش تحریم‌ها چه دستاوردی برای کشور داشته است. تعدادی نیز برای مذاکرات هسته‌ای «دلواپس» هستند و همایش برگزار می‌کنند یا هرازگاهی که «دلواپسی»شان زیاد می‌شود، وزیر خارجه را به مجلس فرا می‌خوانند که در کمیسیون امنیت ملی یا صحن علنی مجلس دلواپسی آنها را رفع کند.
تیم مذاکره‌کننده ایران با حضور چهره‌هایی فارغ از سابقه همکاری آنها و تنها با توجه به قابلیت آنها انتخاب شدند. «عباس عراقچی» نمونه بارز آن است؛ کسی که در دوران «لاریجانی» و «جلیلی» نیز عضو تیم مذاکره‌کننده ایران بود، اکنون نفر دوم تیم مذاکره‌کننده است تا نشان دهد آنچه برای وزارت خارجه و در کل دولت مهم است، حصول نتیجه در این عرصه است. توافق ژنو که برای دستیابی به توافق جامع شش ماه به طرفین مهلت داده است، اکنون رو به اتمام است و اراده لازم برای رسیدن به توافق در مذاکرات ایران و گروه 1+5 مشهود است، البته این توافق احتمال عدم دستیابی به توافق جامع در مهلت شش‌ماهه را نیز داده است و امکان تمدید توافق ژنو و یک مهلت شش‌ماهه دیگر را نیز به دو طرف داده است. مذاکرات هسته‌ای پس از ژنو به سمت وین رفت و در آنجا پیگیری می‌شود. دو طرف در مذاکرات به سختی تلاش دارند تا به توافق برسند؛ توافقی که مذاکره‌کنندگان ایرانی بر رعایت خطوط قرمز ایران در آن تاکید کرده‌اند. لذا تلاش‌های صورت گرفته از سوی دولت در مذاکرات هسته‌ای برای تحقق وعده‌هایش از جمله رفع تحریم‌ها را می‌توان در چارچوب وفاداری «روحانی» به وعده‌های انتخاباتی‌اش در این زمینه ارزیابی کرد و دولت در این بخش نمره قابل قبولی را کسب می‌کند.

روابط با دنیا
هرچند موضوع هسته‌ای و حل‌وفصل آن تبدیل به یک موضوع ویژه در جامعه شده است، اما «روحانی» تمام حواس خود را معطوف به این قضیه نکرد. او در قسمت‌هایی از وعده‌های انتخاباتی‌اش با رد سیاست خارجی حاکم در آن زمان، آن را به دور از شأن ملت ایران ارزیابی کرد و خواستار رعایت «اخلاق» در صحبت با دنیا شد. می‌توان اشاره سخنان «روحانی» را به ادبیات «احمدی‌نژاد» دانست. او در سخنرانی‌هایش بعضا از واژه‌هایی استفاده می‌کرد که بسیاری از کارشناسان آن را به دور از شأن ریاست دولت ایران و مردم ایران می‌دانستند. «... را لولو برد»، «آب را بریزید...»، «پشم و پیلشان ریخته» و نمونه‌های بسیاری از این دست در سخنرانی‌های هیجانی «احمدی‌نژاد» دیده می‌شد که نقل کوچه و بازار شده بود که حتی رسانه‌ها برای انتشار برخی از آنها معذوریت داشتند. «روحانی» به خوبی بر نکته‌ای دست گذاشت که مردم از آن به شدت ابراز نارضایتی می‌کردند. آنها از سوی رییس دولتشان خواهان ادبیاتی در شأن خودشان بودند.
«حسن روحانی» در قسمت دیگری از سخنان پیش از انتخاباتش در مورد رابطه خارجی گفته بود که «می‌توانیم در سیاست خارجی، روابط خود را با دنیا به‌صورت مناسبی دربیاوریم، روابط خارجی آرزو نیست که کسی دنبال آن باشد، روابط خارجی، شناخت جهان و دیدن واقعیت‌هاست» او همچنین از لزوم ایجاد رابطه سازنده با دنیا سخن گفت و افزود: «باید با قدرت‌های بزرگ تعامل سازنده و متوازن داشت که منافع ما را تامین کند؛ بنابراین تعامل با دنیا فرصت است نه تهدید.» برای پیشبرد این سخنان روحانی، در سفر نیویورک سال 92، تیم دیپلماسی دولت، برای رفع یکی از چالش‌های سیاست خارجی ایران آستین‌ها را بالا زدند؛ ازسرگیری روابط با انگلیس. روابط تهران و لندن در پی حمله تعدادی از معترضان به سیاست‌های انگلیس نسبت به ایران در آذرماه 1390، به پایین‌ترین سطح رسیده بود. انگلیس سفارتش در تهران را تعطیل کرده و به دیپلمات‌های ایرانی نیز دوروز فرصت ترک خاک این کشور را داد. نتیجه این اقدامات، برعهده‌گرفتن روابط دوجانبه ایران و انگلیس توسط کشورهای ثالث بود. عمان حافظ منافع ایران در لندن و سوئد حافظ منافع انگلیس در تهران شد. از دیگرنتایج این اقدامات دردسر و گرفتاری برای ده‌هاهزار ایرانی مقیم انگلیس بود که برای اقدامات کنسولی با سفارت تعطیل ایران روبه‌رو بودند و باید تا ایرلند می‌رفتند. از طرفی خانواده‌های آنها یا دیگرایرانیانی که قصد سفر به انگلیس را داشتند برای اخذ ویزا باید به کشورهای همسایه مراجعه می‌کردند که هزینه‌های مالی و معنوی زیادی متحمل ایرانیان می‌کرد. در زمان حضور هیات دیپلماتیک ایران در نیویورک، در دیدار «محمدجواد ظریف» با «ویلیام هیگ» همتای انگلیسی‌اش قرار بر مذاکره دوطرف برای ازسرگیری روابط شد و پس از طی چنددور مذاکره در اسفند سال گذشته روابط از حالت حافظ منافع به کاردار غیرمقیم تغییرشکل پیدا کرد. با این وجود تا بازگشایی سفارتخانه‌ها راهی طولانی در پیش است. روابطی که با اقدام برخی، ظرف چندساعت به «کما» رفت حال برای «احیا»ی آن ماه‌ها زمان لازم است.

تنش‌زدایی با آمریکا
«نباید کشور را به سوی جنگ هدایت کنیم»، «مشکلات خارجی با شعار برطرف نمی‌شود» این دو جمله نیز از سخنان کلیدی «روحانی» در طول مبارزات انتخاباتی‌اش بود که گویا به دل رای‌دهندگان نشست؛ رای‌دهندگانی که بعضا در جریان اجرای سیاست خارجی تهاجمی زمان احمدی‌نژاد، ناقوس‌های جنگ را می‌شنیدند و آرامش نداشتند. او در ادامه به موضوع پرچالش و کهنه رابطه با آمریکا نیز اشاره کرده بود. «روابط امروز ما با آمریکا در حد تخاصم است، باید تلاش کنیم این حد را با برنامه‌ریزی و تدبیر پایین آوریم و حداقل روابط را از تخاصم به تنش برسانیم. در شرایط کنونی نمی‌توانیم بگوییم با آمریکا می‌خواهیم تنش‌زدایی کنیم زیرا امروز بحث تهدید و تخاصم است. در هشت یا 10 سال پیش می‌شد اما امروز در مرحله دیگری قرار گرفته‌ایم.» پس از انتخاب روحانی به ریاست‌جمهوری، کاخ سفید واکنشی مثبت نسبت به آن از خود نشان داد. پس از روی‌کارآمدن روحانی، دیگر رییس دولت ایران نبود که به طرف آمریکایی نامه بنویسد و بی‌جواب بماند. «اوباما» که پس از ورود به کاخ سفید یک نامه به آدرس دفتر ریاست‌جمهوری ایران از طرف «احمدی‌نژاد» دریافت کرده و پاسخ نداده بود، پس از خروج «احمدی‌نژاد» از دفتر ریاست‌جمهوری، نامه‌ای به «پاستور» فرستاد. چندروز پیش از سفر «روحانی» به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان‌ملل، «مرضیه افخم» سخنگوی وزارت خارجه با تایید دریافت این نامه گفت که محتوای آن تبریک به «روحانی» بود؛ البته او در عین‌حال ادامه داد که «اوباما» در این نامه نکاتی را در حوزه‌های مختلف موردنظر بیان کرد. در همین حال «جی کارنی» سخنگوی کاخ سفید محتوای نامه را اعلام آمادگی رییس‌جمهور اوباما برای حل‌وفصل مساله هسته‌ای بیان کرد؛ حل‌وفصلی که به اعتقاد اوباما به‌گونه‌ای باشد که به ایران اجازه دهد، مقاصد صلح‌آمیزش را نشان دهد. پس از آن بود که در زمان حضور روحانی در نیویورک برای نخستین‌بار در طول تاریخ جمهوری اسلامی، روسای‌جمهوری ایران و آمریکا با یکدیگر مکالمه تلفنی 15دقیقه‌ای داشتند. پس از آن در چند نوبت ایران با آمریکا در سطوح وزیر خارجه، معاونان و کارشناسان در خلال مذاکرات هسته‌ای دیدار کردند. رویکرد اعتدالگرایانه روحانی باعث شد تا کنش‌ها و واکنش‌های غرب به‌خصوص آمریکا نسبت به ایران تا حدی کنترل شود؛ این کنترل‌شدن را می‌توان سرآغازی بر کاهش خصومت ایران و آمریکا دانست که یکی از برنامه‌های روحانی در حوزه سیاست خارجی بود.

همسایگان؛ اولویت سیاست خارجی
به اعتقاد اکثر کارشناسان مسایل سیاست خارجی، برای هر کشوری روابط با همسایگان باید در صدر اولویت‌بندی سیاست خارجی آن کشور قرار گیرد. حال با توجه به موقعیت ژئواستراتژیک ایران در منطقه‌ای مهم که هرلحظه آبستن حوادث و تحولات است، توجه و همراه کردن همسایگان از اهمیتی دوچندان برخوردار می‌شود. «حسن روحانی» در این مورد گفته بود که «کار با همسایگان یک اولویت ویژه دارد. هم بحث امنیت ملی، هم بحث منافع ملی و هم بحث روابط ملت‌هاست... . در حقیقت همسایگان اولویت اول در سیاست خارجی هستند.» پس از روی‌کارآمدن دولت یازدهم و «محمدجواد ظریف» به مصدر وزارت خارجه، او در کنار بحث هسته‌ای توجه ویژه به همسایگان را در دستور کار قرار داد. او در چند نوبت به سفرهای منطقه‌ای رفت و همسایگانی را که در طول دوران احمدی‌نژاد مبتلا به ویروس «ایران‌هراسی» شده بودند، آرام کرد. او همچنین تلاش‌های زیادی برای رفع تنش با تاثیرگذارترین کشور عرب حاشیه خلیج‌فارس یعنی «عربستان‌سعودی» انجام داد. او و «روحانی» در مقاطع مختلفی از لزوم همکاری با عربستان سخن گفتند و این باعث شد تا «سعود الفیصل» که کشورش از کاهش تنش میان ایران و غرب به‌خصوص آمریکا به‌شدت واهمه دارد، از او برای دیدار از ریاض دعوت به عمل آورد و بگوید هر زمان که «ظریف» مناسب می‌داند ما میزبان او خواهیم بود. پس از توافق هسته‌ای ایران و گروه 1+5 «ظریف» در یک تور خاورمیانه‌ای به «کویت»، «امارات» و قطر رفت تا به آنها اطمینان دهد که توافق هسته‌ای خللی در روابط دوستانه با آنها ایجاد نخواهد کرد.

پاسپورت و ورود ایرانیان خارج از کشور
«قول می‌دهم احترام را به پاسپورت ایرانی برگردانم.» ایرانیانی که به خارج از کشور سفر می‌کنند همواره از برخورد با پاسپورت ایرانی ابراز نارضایتی می‌کنند و این برخوردها را باعث خدشه واردشدن به غرور خود و کشورشان می‌دانند. روحانی در این خصوص نیز قول‌هایی داد. البته او احترام به پاسپورت را نشانه‌ای از نوع رابطه ایران با دنیا دانسته بود و ادامه داد: «اگر برنامه‌ دشمن برای ایران‌هراسی و اسلام‌هراسی به نتیجه رسیده باشد، که دشمن تاکنون در گام‌هایی هم به نتیجه رسیده است، این احترام و اعتماد کاسته می‌شود، هر مقدار بتواند ایران‌هراسی و اسلام‌هراسی را در سطح جهان جا بیندازد مشکلات بیشتر می‌شود.» هرچند نباید انتظار حل‌شدن این معضل را در یک‌روز و یک‌ماه و یک‌سال داشت اما در این زمینه انتقاداتی به عملکرد دولت وارد است. چرا که لااقل پس از 9 ماه از روی‌کارآمدن دولت یازدهم و تغییر ادبیات تنش‌زا به تنش‌زدایی، تحول آنچنانی در نگاه به پاسپورت ایرانی پدید نیامد.
روحانی همچنین از «بازگشت ایرانیان به کشور» سخن گفت؛ اما تاکیدش بیشتر روی ایرانیانی بود که مشکل حقوقی و قضایی دارند. او در این رابطه گفته بود: «برای ایرانیانی که حتی مشکل حقوقی و قضایی دارند نیز با هماهنگی قوه‌قضاییه اقدامی انجام می‌دهیم تا آ‌نها بتوانند برای کوتاه‌مدت وارد ایران شوند و برگردند. رابطه ایرانیان با داخل کشور نباید قطع شود و تلاش می‌کنیم بازگشت این افراد را تضمین کنیم.» دولت برای عمل به این وعده‌، از طریق وزارت خارجه ایمیلی را اعلام کرد که ایرانیانی که حتی تصور می‌کنند مشکلی در داخل دارند، از طریق آن استعلام‌های لازم را بگیرند تا بدون دغدغه بتوانند وارد کشور شوند. به غیراز ماجرای ایمیل که آنچنان عملی نشد یا ناقص عمل شد، برخی ایرانیانی که وارد کشور شدند، با برخورد قضایی روبه‌رو شدند. برخورد قضایی با این افراد به‌هیچ‌وجه سنخیتی با وعده روحانی پیش از انتخابات نداشت. هرچند ممکن است برخی بگویند که این مساله در حوزه اختیارات دولت نیست، اما می‌توان پاسخ داد که بهتر بود روحانی در آن زمان در حیطه خود وعده می‌داد تا پیگیری وعده‌اش گریبانگیر او نشود. روحانی اگر در مجموع از وعده‌های انتخاباتی‌ نمره خوبی دریافت کند در حوزه «ارزش پاسپورت» و «بازگشت ایرانیان» نمی‌توان به دولت نمره قبولی داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.