|

بررسی مکانیسم روانشناسی خروج از تردید

دومینوی انتخابات

مهدی ملک‌محمد . روانشناس

تا یک‌هفته مانده به انتخابات یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری هنوز مردمانی بودند که نمی‌دانستند می‌خواهند در این انتخابات شرکت کنند یا نه. نظرسنجی‌ها نشان می‌داد که تعداد آنها بیش از تصمیم‌گیرندگان به شرکت در انتخابات بود. جامعه‌شناسان و کارشناسان افکارعمومی به این مردد‌ها، عنوان صاحبان آرای خاکستری انتخابات لقب داده‌اند. در هر انتخاباتی نیز درصدی از این آرا نتایج نظرسنجی‌های پیش از انتخابات را دچار اشکال می‌کند. شاید بتوان گفت انتخابات ریاست‌جمهوری دوره یازدهم بیشتر از هر انتخابات دیگری آرای خاکستری داشت. اما از یک هفته مانده به انتخابات تا روز انتخابات، دومینوی شرکت در انتخابات به راه افتاد و روز ۲۴خرداد به اوج خود رسید. این دومینو چگونه به راه ‌افتاد؟ چرا برخی که تا شب قبل از انتخابات تصمیم به شرکت در آن نداشتند در روز انتخابات تصمیم‌شان را تغییر دادند؟ علم روانشناسی تا حدودی می‌تواند پاسخ این سوالات را بدهد. البته این سوال به پاسخ علم جامعه‌شناسی نیز نیاز دارد که باید در مطلبی دیگر به آن پرداخت.
با نگاهی به فضای سیاسی انتخابات ریاست‌جمهوری دوره یازدهم، می‌توان دریافت که نخبگان و گروه‌های مرجع در این دوره از انتخابات سهمی بسزا در مشارکت آرای خاکستری و رای اکثریت آنها به دکتر حسن روحانی داشتند. دانشجویان و نخبگان که خودشان تا هفته آخر قبل از انتخابات تکلیف شرکت‌شان در انتخابات را نمی‌دانستند، بعد از چند اتفاق سیاسی از جمله انصراف دکتر عارف از انتخابات و اوج‌گیری مناظرات تلویزیونی شروع به ترغیب و راه‌اندازی دومینوی مشارکت در انتخابات کردند. این کار را نیز با استفاده از اصول همرنگی انجام دادند.
یک اصل مهم در همرنگی وجود دارد که می‌تواند عنصر اصلی ایجاد دومینوی انتخاباتی سال۹۲ باشد؛ هنگامی که واقعیت مبهم باشد، دیگران به‌عنوان منبع اطلاعات به حساب می‌آیند. واقعیت آن است که افرادی که برای شرکت در انتخابات مردد بودند. در چنین شرایطی نخبگان که بر اساس استدلالات منطقی راه درمان مشکلات کشور را شرکت در انتخابات می‌دانستند به‌عنوان منبعی مهم برای کسب اطلاعات و رفع تردید به حساب آمدند و نتیجه آن شد که دیدیم. دلیل و اصل مهم دیگر در همرنگی، همانندسازی است. روانشناسان اجتماعی در تحقیقات‌شان به این نتیجه رسیده‌اند که انسان‌ها برای همانندسازی و مقبولیت در نزد افرادی که آنها را دوست دارند رفتاری انجام می‌دهند که آنها بپسندند. از همین منظر می‌توان دریافت که ورود نخبگان و سیاستمداران و فعالان حوزه‌های مختلف که هر کدام در بخشی از مردم دارای محبوبیت و مقبولیت هستند، به عرصه یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری تا چه حد در ایجاد دومینوی انتخاباتی موثر بود. البته این به آن معنا نیست که ما با وجود میل قلبی‌مان و با نارضایتی در انتخابات شرکت می‌کنیم. بلکه پس از قبول رفتار مورد علاقه فرد یا افراد مورد علاقه‌مان- در اینجا شرکت در انتخابات- آن رفتار را درونی کرده و با نظام ارزش‌های خود ادغام می‌کنیم. پس از اینکه این رفتار درونی شد از منبع خود (تمایل افراد مورد علاقه) مستقل می‌شود و در مقابل تغییر نیز به سختی مقاومت می‌کند. هر فرد که شرکت در انتخابات برای او رفتاری درونی‌ شد، به‌عنوان یک منبع مهم برای تغییر باور دیگران محسوب می‌شود که او را فرد مورد علاقه خود می‌دانند و این دومینو به راه می‌افتد. روانشناسان اجتماعی معتقدند مهم‌ترین و پایدارترین علت همرنگی و نفوذ اجتماعی همانندسازی است. در همانندسازی لازم نیست فردی که می‌خواهیم با او همانند شویم ما را بشناسد و در کنارمان حضور داشته باشد. آنچه ضرورت دارد تمایل و آرزوی فرد برای همانندشدن با آن شخص یا اشخاص است. نکته مهم دیگر در ایجاد دومینوی انتخاباتی سال۹۲ را می‌توان در تعریف موقعیت اضطراری یافت. در علم روانشناسی اجتماعی گفته می‌شود که هرگاه مشارکت‌کنندگان در امری، آن موقعیت را اضطراری بیابند بیشتر احتمال دارد که در آن مشارکت داشته باشند. گفته‌های کاندیداهای انتخابات سال۹۲ در مناظر‌ه‌ها و تبلیغات تلویزیونی و رسانه‌ای به افراد مختلف در هر کجای ایران که حضور داشتند موقعیت کشور را از لحاظ سیاسی و اقتصادی اضطراری نشان می‌داد و آنها را در لحظات و روزهای آخر به این نتیجه رساند که شرکت‌شان در انتخابات مساله‌ای حیاتی است. تعریف موقعیت به‌عنوان یک موقعیت اضطراری، نخستین گام است. قبول مسوولیت برای مداخله و شرکت در انتخابات، گام بعدی است. «الیوت ارونسون»، روانشناس اجتماعی مشهور آمریکایی معتقد است شرکت‌کنندگان در یک موقعیت اضطراری احتمال شرکت‌شان در آن موقعیت زمانی بیشتر می‌شود که نتوانند احساس مسوولیت خود را با این فرض کاهش دهند که دیگران مشارکت خواهند کرد. در انتخابات سال۹۲ نیز گروهی از مردم نمی‌توانستند موقعیت کشور را که اضطراری پنداشته بودند با این فرض که دیگران در انتخابات مشارکت خواهند کرد، رها کنند. اینجا نیز یکی دیگر از دلایل ایجاد دومینو مشخص شد. هر فردی که موقعیت کشور را اضطراری می‌پنداشت، مسوولیت هر کسی می‌دانست که با شرکت در انتخابات و رای به کاندیدایی که توان خروج کشور از این شرایط را داشت بر خود فرض می‌دانست که دیگران را نیز به چنین باوری برساند. البته اصل همانندسازی نیز در اینجا به کار آمد و دومینوی انتخابات به راه افتاد. البته یک اصل دیگر را نباید از نظر دور داشت که در این میان مشارکت‌کنندگان باید به این باور می‌رسیدند که حضور و رای‌شان بی‌فایده نخواهد بود. نخبگان در روزهای آخر با مشارکت گسترده‌ و ایجاد اطمینان در مردم مردد، سهم قابل ‌وجهی در ایجاد این باور داشتند. البته مردمانی نیز بودند که تردیدشان برای شرکت در انتخابات حل نشد و از این دومینو بیرون ماندند که دلایل خاص روانشناختی و جامعه‌شناختی خود را دارد که باید در مجال دیگری به آن پرداخت.
تا یک‌هفته مانده به انتخابات یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری هنوز مردمانی بودند که نمی‌دانستند می‌خواهند در این انتخابات شرکت کنند یا نه. نظرسنجی‌ها نشان می‌داد که تعداد آنها بیش از تصمیم‌گیرندگان به شرکت در انتخابات بود. جامعه‌شناسان و کارشناسان افکارعمومی به این مردد‌ها، عنوان صاحبان آرای خاکستری انتخابات لقب داده‌اند. در هر انتخاباتی نیز درصدی از این آرا نتایج نظرسنجی‌های پیش از انتخابات را دچار اشکال می‌کند. شاید بتوان گفت انتخابات ریاست‌جمهوری دوره یازدهم بیشتر از هر انتخابات دیگری آرای خاکستری داشت. اما از یک هفته مانده به انتخابات تا روز انتخابات، دومینوی شرکت در انتخابات به راه افتاد و روز ۲۴خرداد به اوج خود رسید. این دومینو چگونه به راه ‌افتاد؟ چرا برخی که تا شب قبل از انتخابات تصمیم به شرکت در آن نداشتند در روز انتخابات تصمیم‌شان را تغییر دادند؟ علم روانشناسی تا حدودی می‌تواند پاسخ این سوالات را بدهد. البته این سوال به پاسخ علم جامعه‌شناسی نیز نیاز دارد که باید در مطلبی دیگر به آن پرداخت.
با نگاهی به فضای سیاسی انتخابات ریاست‌جمهوری دوره یازدهم، می‌توان دریافت که نخبگان و گروه‌های مرجع در این دوره از انتخابات سهمی بسزا در مشارکت آرای خاکستری و رای اکثریت آنها به دکتر حسن روحانی داشتند. دانشجویان و نخبگان که خودشان تا هفته آخر قبل از انتخابات تکلیف شرکت‌شان در انتخابات را نمی‌دانستند، بعد از چند اتفاق سیاسی از جمله انصراف دکتر عارف از انتخابات و اوج‌گیری مناظرات تلویزیونی شروع به ترغیب و راه‌اندازی دومینوی مشارکت در انتخابات کردند. این کار را نیز با استفاده از اصول همرنگی انجام دادند.
یک اصل مهم در همرنگی وجود دارد که می‌تواند عنصر اصلی ایجاد دومینوی انتخاباتی سال۹۲ باشد؛ هنگامی که واقعیت مبهم باشد، دیگران به‌عنوان منبع اطلاعات به حساب می‌آیند. واقعیت آن است که افرادی که برای شرکت در انتخابات مردد بودند. در چنین شرایطی نخبگان که بر اساس استدلالات منطقی راه درمان مشکلات کشور را شرکت در انتخابات می‌دانستند به‌عنوان منبعی مهم برای کسب اطلاعات و رفع تردید به حساب آمدند و نتیجه آن شد که دیدیم. دلیل و اصل مهم دیگر در همرنگی، همانندسازی است. روانشناسان اجتماعی در تحقیقات‌شان به این نتیجه رسیده‌اند که انسان‌ها برای همانندسازی و مقبولیت در نزد افرادی که آنها را دوست دارند رفتاری انجام می‌دهند که آنها بپسندند. از همین منظر می‌توان دریافت که ورود نخبگان و سیاستمداران و فعالان حوزه‌های مختلف که هر کدام در بخشی از مردم دارای محبوبیت و مقبولیت هستند، به عرصه یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری تا چه حد در ایجاد دومینوی انتخاباتی موثر بود. البته این به آن معنا نیست که ما با وجود میل قلبی‌مان و با نارضایتی در انتخابات شرکت می‌کنیم. بلکه پس از قبول رفتار مورد علاقه فرد یا افراد مورد علاقه‌مان- در اینجا شرکت در انتخابات- آن رفتار را درونی کرده و با نظام ارزش‌های خود ادغام می‌کنیم. پس از اینکه این رفتار درونی شد از منبع خود (تمایل افراد مورد علاقه) مستقل می‌شود و در مقابل تغییر نیز به سختی مقاومت می‌کند. هر فرد که شرکت در انتخابات برای او رفتاری درونی‌ شد، به‌عنوان یک منبع مهم برای تغییر باور دیگران محسوب می‌شود که او را فرد مورد علاقه خود می‌دانند و این دومینو به راه می‌افتد. روانشناسان اجتماعی معتقدند مهم‌ترین و پایدارترین علت همرنگی و نفوذ اجتماعی همانندسازی است. در همانندسازی لازم نیست فردی که می‌خواهیم با او همانند شویم ما را بشناسد و در کنارمان حضور داشته باشد. آنچه ضرورت دارد تمایل و آرزوی فرد برای همانندشدن با آن شخص یا اشخاص است. نکته مهم دیگر در ایجاد دومینوی انتخاباتی سال۹۲ را می‌توان در تعریف موقعیت اضطراری یافت. در علم روانشناسی اجتماعی گفته می‌شود که هرگاه مشارکت‌کنندگان در امری، آن موقعیت را اضطراری بیابند بیشتر احتمال دارد که در آن مشارکت داشته باشند. گفته‌های کاندیداهای انتخابات سال۹۲ در مناظر‌ه‌ها و تبلیغات تلویزیونی و رسانه‌ای به افراد مختلف در هر کجای ایران که حضور داشتند موقعیت کشور را از لحاظ سیاسی و اقتصادی اضطراری نشان می‌داد و آنها را در لحظات و روزهای آخر به این نتیجه رساند که شرکت‌شان در انتخابات مساله‌ای حیاتی است. تعریف موقعیت به‌عنوان یک موقعیت اضطراری، نخستین گام است. قبول مسوولیت برای مداخله و شرکت در انتخابات، گام بعدی است. «الیوت ارونسون»، روانشناس اجتماعی مشهور آمریکایی معتقد است شرکت‌کنندگان در یک موقعیت اضطراری احتمال شرکت‌شان در آن موقعیت زمانی بیشتر می‌شود که نتوانند احساس مسوولیت خود را با این فرض کاهش دهند که دیگران مشارکت خواهند کرد. در انتخابات سال۹۲ نیز گروهی از مردم نمی‌توانستند موقعیت کشور را که اضطراری پنداشته بودند با این فرض که دیگران در انتخابات مشارکت خواهند کرد، رها کنند. اینجا نیز یکی دیگر از دلایل ایجاد دومینو مشخص شد. هر فردی که موقعیت کشور را اضطراری می‌پنداشت، مسوولیت هر کسی می‌دانست که با شرکت در انتخابات و رای به کاندیدایی که توان خروج کشور از این شرایط را داشت بر خود فرض می‌دانست که دیگران را نیز به چنین باوری برساند. البته اصل همانندسازی نیز در اینجا به کار آمد و دومینوی انتخابات به راه افتاد. البته یک اصل دیگر را نباید از نظر دور داشت که در این میان مشارکت‌کنندگان باید به این باور می‌رسیدند که حضور و رای‌شان بی‌فایده نخواهد بود. نخبگان در روزهای آخر با مشارکت گسترده‌ و ایجاد اطمینان در مردم مردد، سهم قابل ‌وجهی در ایجاد این باور داشتند. البته مردمانی نیز بودند که تردیدشان برای شرکت در انتخابات حل نشد و از این دومینو بیرون ماندند که دلایل خاص روانشناختی و جامعه‌شناختی خود را دارد که باید در مجال دیگری به آن پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.