محمدرضا خاتمی در گفتوگو با «شرق» روایت کرد
راه پر پیچ و خم حمایت اصلاحطلبان از نامزدی روحانی
حامد طبیبی . عکس: مهدی امیری
شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی؛ شورایی که با انتشار یک بیانیه در آخرین روزهای سال 91 در فاصله حدود سه ماه مانده تا انتخابات ریاستجمهوری یازدهم، تنگناها، فرصتها و تهدیدات پیش روی کشور را جزءبهجزء با ملت ایران در میان گذاشت. دهها چهره مشهور سیاسی، استاد دانشگاه، مدیر اجرایی سابق، دیپلمات سابق که در هشت سال دولت احمدینژاد یا کنار گذاشته شده بودند یا به «حیاط خلوت» رهنمون، امضای خود را پای آن «صورت وضعیت» گذاشته بودند. البته آنانی که به این شورا و رییسجمهور دولت اصلاحات نزدیک بودند، میدانستند این گزارش حاصل حدود یک سال و نیم فعالیت کارگروههایی بود که قرار بود ذیل نام و روش خاتمی، به بحث پیرامون شرایط کشور بپردازند و بسیاری از بخشهای این پژوهشها به سبب نوع آمار و اطلاعات به دست آمده، امکان انتشار نداشت. کمی بعد این شورا -که در کنار شورای هماهنگی جبهه اصلاحات در شرایط خاص پدیدآمده برای احزاب، مشغول فعالیت بودند- دست به کاری بزرگ زد. فردای تایید صلاحیتنشدن غیرقابل پیشبینی آیتالله هاشمیرفسنجانی، به فضای احساسی جلسه غلبه کرد تا بهعنوان جمع معتمد آحاد مردم، از همه بخواهد مانع تداوم وضع موجود
شوند. کارگروهی از این مجموعه تشکیل شد و با اضافهشدن چند نماینده، «ائتلاف تاریخی» انتخابات 92 را سامان داد. اطلاعیههای این شورا در آن روزها، یکی از استنادات جامعه تا دورترین نقاط آن به شمار میرفت که به لطف «شبکههای اجتماعی» و «تشکیلات» همیشه آماده استانی اصلاحطلبان به هواداران میرسید. گفتوگو پیرامون «آنچه شد»، حتما باید جایی در مرور وقایع سال 92 داشته باشد و محمدرضا خاتمی، بهعنوان یکی از این مشاوران، مرجع خوبی برای این بازخوانی است. برادر رییسجمهور دوران اصلاحات نیازی به معرفی ندارد. نام خانوادگی خاتمی، حتما نشان موثری در آغاز به کار سیاسی این پزشک متخصص اورولوژی محسوب میشود اما همه جوانان و سیاسیونی که با وی همکاری داشتهاند، دلایل دیگری افزون بر نام خاتمی، برای اثبات توانمندیهای او دارند. گفتوگوی «شرق» با این فعال سیاسی نام آشنای اصلاحطلب را میخوانید.
از دوران اصلاحات جمعهای مشاورهای در کنار آقای خاتمی در حوزههای مختلف حضور داشته است. پس اگر بگوییم «شورای مشاورین» پدیده جدیدی بوده شاید به خطا رفته باشیم چه اینکه در سالهای 87 و 88 هم مشاوران با گستردگی از طیفهای مختلف، با ایشان جلسات روزانه داشتند. اما چرا این «شورای مشاورین» در فاصله 90 تا 92 بیشتر به چشم آمد؟
همانطور که اشاره داشتید مساله مشاوره و مشورت در جمع آقای خاتمی پدیده تازهای نیست. از زمانی که ایشان در سال 76 کاندیدای ریاستجمهوری شد بر اساس مشورتهای گسترده، این تصمیم گرفته شد و اینطور نبود که « احساس تکلیف» صرف، باعث کاندیداتوری شود. این روند در طول دوران ریاستجمهوری ادامه داشت و جزو خصلتهای ایشان است. اما اینکه چرا نقش شورا برجسته شد باید به فضای چهار سال گذشته برگردیم. گروههای موثر و دارای نفوذ و تشکیلات، امکان فعالیت نداشتند. بقیه هم منفعل شده بودند و فضای سیاسی خیلی فعالی را در عرصه اجتماعی شاهد نبودیم. این کمبود باید بهگونهای پر میشد. اساس پیشبرد اصلاحات، نهادهای سیاسی و مدنی به شمار میروند و وقتی آنها به دلیل آسیبهای وارد شده، نمیتوانستند فعالیتی داشته باشند باید کاری صورت داد و این ایده تشکیل شورای مشاورین بود. اهدافی نیز برای آن ترسیم شد. نخست جمعکردن اصلاحطلبانی که بهخاطر فضای خاص ارتباطی با آنان وجود نداشت. پس انسجام هدف اول بود. دومین مساله این بود که در جامعه، و مردم سوالات و نقطهنظراتی درباره انتخابات داشتند و میگفتند حتی اگر فردی انتخاب شود، با شرایط پیشآمده و نابسامانیهای موجود، میتواند کاری صورت دهد؟ باید به این فضا غلبه میشد و باید پیامهای روشن و محکمی از جمع اصلاحطلبانی که شناختهشده و صاحب نفوذ بودند به جامعه داده میشد و نام آن شد « شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی». آقای خاتمی از سالها پیش با برخی چهرههای این جمع، به تحلیل مسایل میپرداختند اما یکسالونیم قبل از انتخابات این پرسش شکل گرفت که چه باید بکنیم؟
پس هدف، انتخاباتی بود؟
نه؛ انتخاباتی صرف نبود. قبل از انتخابات مجلس نهم بحث بر سر این بود که ما در چه وضعی هستیم. چه میشود کرد؟ اینطور نبود که میتوانیم کاری بکنیم و چهکاری میتوان انجام داد؟ شرایط خاص پدیدآمده، این اجازه را به اصلاحطلبان نمیداد. از حدود یکسالونیم پیش از انتخابات ریاستجمهوری سال گذشته، این سوال بهطور جدی شکل گرفت. کارگروههایی در این حوزه، فعال شدند. قبل از هرچیز بحث بر سر این بود که تصویر روشن و تقریبا دقیقی از وضع موجود کشور در بخشهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی به دست آید.
که در چند اطلاعیه یا گزارش به مردم، اعلام شد.
بله و همانطور که در جریان هستید، تنها بخشی از آن پژوهشها بود که در آن اطلاعیهها به سمع و نظر مردم عزیز رسید. پشتوانه ما قویتر بود و آن گزارشها، خلاصهای از این پژوهشها بود. پس ابتدا تصویر دقیقی از وضعیت کشور را ترسیم و بعد آرایش نیروهای سیاسی را مشخص کردند و اینکه اصلاحطلبان در کجای معادله هستند، قدرت اجتماعی آنها چقدر است و چهکاری میتوانند انجام دهند؟ پس از آن بسیاری از سوالات که ذهنها را پر کرده بود رنگ باخت. اینکه اگر ما وارد انتخابات شویم و ببازیم یا حوادث مشابهی تکرار شود، چه خواهد شد؟ در عین حال پشتوانه این پژوهشها، دیدگاههای علمی و نظری بود و نمیخواستیم شعار صرف سیاسی بدهیم که شرایط کشور خوب نیست. باید پشتوانه علمی و نظری داشت تا بتوان به مردم آگاه و دارای بلوغ سیاسی و تحصیلکرده ایران، شرایط را توضیح داد. با این مباحث، ظرفیتهای کشور و اصلاحطلبان شناخته شد و به این نتیجه رسیدیم که با وجود مشکلات، این نقطه امید بهواسطه داشتههای ما وجود دارد و اجازه فعالیت و اثرگذاری میدهد.
این نقاط قوت را واقعی دیدید؟ در آن مقطع فضا به گونهای بود که اگر کسی میخواست خلاف آن موضعگیری کند محکوم به عادیسازی روابط میشد!
کاملا همینگونه بود و این نگرانی در درون جمع مشاوران وجود داشت که اگر بر اساس یافتهها حرکت کنیم، جامعه همراهی میکند؟ انتقال پیام خیلی اهمیت داشت. آقای خاتمی در طول سالهای 88 و 89 تا اواسط 90 دارای جمع مشاوران گسترده نبود. به سبب فضای خاص ایجادشده، عدهای خودشان نمیآمدند، عدهای پرهیز میکردند، عدهای گرفتاریهایی داشتند و جمع مشاوران کوچک شده بود. اما این جمع با انتخاب خود آقای خاتمی گسترش پیدا کرد و هرروز گستردهتر شد. آقای خاتمی با جمع، حرکت میکند. ایشان در ایام قبل از انتخابات هم خودش بیانیهای نداد و این شورای مشاورین بود که بیانیه صادر کرد. بههرحال امید به اقناع هواداران ما که منتقد شرایط و احتمالا حضور در فضای انتخابات بودند، وجود داشت. این جمع به این گستردگی تا حالا دور هم جمع نشده بود. همه طیفهای اصلاحطلب حضور داشتند. برخی از آنها بعضا از هم گله داشتند اما وقتی همه دورهم نشستند احساس کردند به لحاظ عقبه اجتماعی، سیاسی تشکیلات و نفوذ کلمه، چه پتانسیلی دارند. خیلی از آنان در دانشگاهها صاحب نفوذ بودند. عدهای در روحانیت دارای پایگاه بودند، برخی در طبقه کارگری و سایر طبقات اجتماعی. البته مقداری زمان نیاز داشت تا اخت و هماهنگ شوند اما قدم بسیار بزرگی بود که انسجام را به دست آوریم.
گفتید این جمع انتخاب خود آقای خاتمی بود. بهتر نبود خود گروهها نماینده معرفی میکردند؟
بله، انتخاب خود آقای خاتمی بود و البته بعضا گفته میشد بهتر بود خود احزاب اصلاحطلب و تشکلهای صنفی و مدنی نماینده معرفی کنند اما ویژگی آنان این بود که خیلی افراد شخصیت حقوقی نداشتند اما شخصیتهای حقیقی صاحب نفوذ بودند. جمع عجیبی بود و تصور کنید وقتی همه اینها دور هم بودند، میفهمیدند چه ظرفیتی در کشور وجود دارد. ویژگی دیگر این بود که واقعا فرآیند تصمیمسازی دموکراتیک بود. در جلسات آقای خاتمی اول حرف نمیزد که جمع تحت تاثیر قرار گیرد. گلهها از هم، انتقاد از دوران اصلاحات و عملکرد برخی اشخاص در سالهای گذشته مطرح میشد. حتی رایدادن خود آقای خاتمی در انتخابات مجلس نهم مورد بحث قرار گرفت. فضا اینقدر باز بود که کسی نگران نبود مسایل را مطرح کند.
تشکیل این شورا، پس از رایدادن خاتمی در انتخابات مجلس نهم بود؟
تا جایی که میدانم اختلاف نظر در میان مشاوران مثل همه شماها، خیلی زیاد بود اما آنچه به شخص آقای خاتمی برمیگشت، به تصمیم خودشان عملی میشد اما بقیه تصمیمات شورای مشاورین کاملا جمعی بود. مثلا در مورد اینکه کاندیدا شود یا نشود خودش تصمیم گرفت چون نظر قاطع جمع این بود که ایشان باید نامزد انتخابات شود اما در بقیه مراحل، نظر جمع بود. در عین حال پایبندی به اصولی که اعلام میشد، مهم بود. در طول سالهای اصلاحات مواردی داشتیم که تصمیماتی گرفته میشد اما برخی راه دیگری میرفتند. دوستان شورای مشاورین به این بلوغ رسیده بودند که باید متعهد این کار جمعی باشند. همچنین تکتک آنان در انتقال نظرات اجتماعی و برعکس، خیلی فعال بودند.
بهدلیل اینکه از همه گروهها نماینده در این جمع وجود دارد، فضا مثبت پیش رفت یا حاصل نوعی ناگزیری بود؟
شرایط اجتماعی و سیاسی ما را به جایی رسانده بود که باید با هم حرکت کنیم و جداشدن به هیچوجه سودی ندارد و ضرر آن برای همه کشور خواهد بود. این جمع دارای یک پشتوانه نظری و علمی قوی بود و انسجام و وحدت رضایتبخشی در درون خود داشت و همچنین تعهد عمل به آنچه تصمیم گرفته میشد، در سطح بالایی وجود داشت. همه وقتی از جلسه بیرون میرفتند در فقدان تشکیلاتی که در گذشته از آن برخوردار بودیم، روزنههای بسیاری را در اجتماع ما باز کردند که فضا را توانستند عوض کنند و این سبب شد آن درکی که شورای مشاورین از شرایط سیاسی و اجتماعی داشت و کارهایی که باید انجام شود را به جامعه منتقل کنند.
قرار بود خروجی این جلسات بهعنوان یک برنامه منسجم به آقای خاتمی برای فعالیت انتخاباتی داده شود. اگر ایشان سیاستورزی نمیکرد و تا ماههای پایانی، از اعلام حضور یا عدم حضور قطعی سخن نمیگفت، باز هم کار شورای مشاورین با همین سرعت و دقت پیش میرفت؟
آقای خاتمی همان ابتدا اعلام کرد بنای ورود به انتخابات بهعنوان کاندیدا را ندارد.
البته ویژگی غالب آقای خاتمی این است که داوطلبکاری نیست و معمولا مخالفت میکند اما اگر خواست عمومی به حدی غیرقابل برگشت برسد، وارد صحنه میشود.
ایشان به روش استدلالی میپرداخت. جمع مشاوران از حضورشان ناامید نبودند اما میدانستند برای بعد از آقای خاتمی هم باید فکر کرد. به همان دلیل شعار ابتدایی ما یا خاتمی یا هاشمی بود و به این مفهوم نبود که نخواهیم شرکت کنیم همه میدانند کار سیاسی شگردهای خاصی دارد. باید جامعه را همراه، خود را منسجم و طرف مقابل را تحت تاثیر قرار دهید تا از این دیگ که جوشید، بهره بگیرید. این امر؛ امکانپذیر نبود جز با اعلام دعوت از این دو بزرگوار. اما به این موضوع فکر شد که اگر به هر علت آقای هاشمی هم نشد چه کنیم؟ درست است که رد صلاحیت ایشان بهگونهای بود که تا دو، سهروز همه را گیج کرده بود اما شورای مشاورین به سرعت خود را بازیابی کردند و دلیل آن، ویژگی منحصر به فرد آن جمع بود. در آن؛ جوان، مسن، تجربهدیده، انقلابی زندانرفته زمان شاه، اصلاحطلب و محافظهکار حضور داشت. آنجا افرادی که افکار هیجانی داشتند در کنار رفتارهای عقلانی چهرههای باتجربه، کنترل میشدند و توانستند بر فضای احساسات غلبه کنند و آن مسیر قبل را ادامه دهند.
فضای کشور در زمان تشکیل شورای مشاورین تغییر کرده بود؟ منظورم رفت و آمد و دیدارهاست چون به یاد دارم جلسات شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با دشواریهایی برگزار میشد؟
اگر به شرایط آن مقطع برگردیم، البته این فعالیت بیهزینه نبود اما شرایط تا حدی عوض شده بود و اختلافات درونی که میان جناح راست بروز کرده بود سبب شده بود هیچکس آن وضعیت را قابل دوام نداند. در عین حال اطمینان صددرصدی که طرف مقابل داشت که هیچکس نمیتواند کاری صورت دهد پس به چه دلیل هزینه بیشتری داده شود و جلو فعالیت شورای مشاورین گرفته شود، مانند امداد غیبی بود. اما کسانی که در جمع شورا حضور داشتند آماده پذیرش ریسک بودند. مخصوصا وقتی کار جدیتر شد و آقای هاشمی ثبتنام کرد فشارها روی جمع مشاوران بیشتر شد. یادم هست تصمیمی گرفته شد که همایش بزرگ اصلاحطلبان سراسر کشور به صورت قانونی با درخواست مجوز شورای هماهنگی جبهه اصلاحات از وزارت کشور برگزار شود که آن را لغو کردند. این دست اتفاقات نشان داد اگر مساله بخواهد جدی شود حتما برخوردها عوض میشود اما کار، کار اجتماعی گستردهای بود و ضرورت هم داشت که انتخابات بیرونق نباشد.
اما برخی پالسهای دیگری میدادند.
با همه این مسایل که وجود داشت خوشبختانه کار شورای مشاورین آقای خاتمی تحمل شد و امروز در ابعاد دیگری پیش میرود.
کمی به کارگروههای شورا بپردازیم. در فقر آماریای که وجود داشت و حساسیتهایی که بر روی اصلاحطلبان بود که از دستگاه دولتی بخواهند آمار رسمی که وظیفه دستگاه دولتی است را ارایه کند، حتما پاسخ منفی بوده است. این امر در سال 88 هم دیده شد که غیرواقعی اعلامشدن آمار و ارقام رسمی از کسانی که باید آمار واقعی ارایه دهند، چه مسایلی در مناظرهها به پا کرد. دکتر مسعود نیلی کمی قبل از انتخابات سال گذشته در برنامه پایش اعلام کرد فقط 14هزار شغل در سال توسط دولتی ایجاد شده است که مدعی یک میلیون شغل در سال بود! با این مساله چطور مواجه شدید؟
کسانی که در شورای مشاورین حضور داشتند به طرق مختلف به آمار دسترسی داشتند. اتفاقا به راحتی میشد از آمار رسمی، تناقضات را استخراج کرد. عدهای از مشاوران، در فعالیتهای جامعه در بخش خصوصی، تجارت و... فعال بودند و با ریز این وضعیت برخورد میکردند و ترسیم وضعیت کشور خیلی کار سختی نبود. بسیاری از آمارها بینالمللی بود و توسط صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی، آژانس جهانی انرژی، اوپک و... به وسیله آماری که از ایران دریافت میکردند، اعلام میشد و شاخصهایی چون تورم، بیکاری، نرخ رشد و... در آنها دیده شده بود. باز هم شکافی که بین آنها بود و افشاگریهایی که میشد و گزارشاتی که دیوان محاسبات، مرکز پژوهشها و... ارایه میکردند به کار ما میآمد پس فقر اطلاعات به آن معنا در این حوزهها نبود. فقر اطلاعاتیای که وجود داشت که شاید نهادهای دولتی هم به آن دسترسی نداشتند مسایل اجتماعی بود. بزه، فساد، فحشا، اعتیاد، نزاعهای اجتماعی، طلاق و... اما میدانید اتفاقا در این بخش نهادهای مدنی بسیار خوبی داریم که با وجود همه لطمهها، در دوران احمدینژاد هم به کار ادامه دادند. انجمن جامعهشناسی و جاهای دیگر کارهای بسیار خوبی انجام دادند که حتی نشد در سمیناری آن را ارایه کنند چون واقعیتهای ناخوشایندی در این گزارشها بود. برخی دوستانی که درون شورای مشاورین بودند مجری پروژههای تحقیقاتی میدانی بودند. دسترسی به پایاننامههای دانشجویان وجود داشت که بهویژه در بخش علوم انسانی حاوی نکات مهمی بود. پس پشتوانه نظری و علمی بود. این نبود که تکههای جراید را کنار هم بگذارند. کسانی که بودند تجربه اداره کشور داشتند وقتی آمار رسمی را میدیدند بلافاصله میفهمیدند واقعا اینها چیست.
تا هنگام بیانیه معروف که تشریح وضعیت کشور بود و اسامی مشاوران منتشر شد، شورا خیلی وجهه بیرونی نداشت. این یک تصمیم عامدانه بود؟
خواص میدانستند اما فضا اجازه نمیداد. حتما به یاد دارید در روزنامه خود شما حتی محدودیت عکس این را نزنید اسم آن را نیاورید وجود داشت. آن بیانیه چطور منتشر شد یادم نیست شما چه کردید؟
از اواخر 91 فضا تا حدی بهتر شد. آن گزارش هم با کمی تلخیص، منتشر شد.
بله وقتی علنی وارد میدان شدیم که پایان کار مشخص بود بنابراین آن بیانیه به معنای اعلام نقشه راه بود.
تردیدها درباره مشارکت یا عدم مشارکت از بین رفته بود؟
تعداد بسیار اندکی؛ قایل به عدم مشارکت بودند اما نحوه مشارکت مورد بحث بود.
چه بحثی؟
اینکه احتمالا امکان حضور نامزد حداکثری اصلاحطلب یا متمایل به ما هم داده نخواهد شد. آیا در بین موجودین میتوانیم از فردی حمایت کنیم؟ بنای ما این بود که باید ترمز وضعیت ناگوار کشور کشیده شود. اینکه اگر آقای خاتمی نیامد و آقای هاشمی هم بنای حضور نداشت از میان خودمان یک نفر را تعیین کنیم و با مکانیزمهایی از میان چند گزینه، به یک گزینه برسیم. آن زمان چند چهره مثل آقایان جهانگیری، نجفی، مهرعلیزاده و محمد شریعتمداری مطرح بودند و آقای عارف هم که از ابتدا مطرح بود. آقای هاشمی با وجود تلاشهای بسیاری که صورت گرفت، امید چندانی به آمدنشان نبود پس قرار شد مکانیزمهایی طراحی شود که اگر این اتفاق افتاد، یکی انتخاب شود و همه پشتسر ایشان بروند. عدهای میگفتند فقط برای پیروزی برویم. عدهای دیگر مثل سال 76 میگفتند میرویم و هر چه رای داشتیم، به طرح مسایل میپردازیم.
اما تز «یا خاتمی یا هاشمی»، به معنای حضور فقط به قصد پیروزی معنا میشود.
بله حتما به پیروزی فکر میکردیم اما نکتهای که در بالا هم اشاره کردم، اینجا وجود داشت. برای اینکه «یخ سیاسی» جامعه شکسته میشد احتیاج به اتفاقی مهم داشتیم. باید جنبش در جامعه ایجاد میشد و فقط با آقای خاتمی و هاشمی این امر امکانپذیر بود. زمانی که آقای هاشمی ثبتنام کرد اینگونه نبود که مردم شب بخوابند صبح ببینند ایشان ثبتنام کرده و به خیابانها بیایند و شادی کنند و شیرینی توزیع کنند. این امر حاصل ماهها تغییر فضا و تغییر فضای روانی جهت گرمشدن حوزه سیاست بود و رد صلاحیت ایشان کار را از گرمشدن گذراند و جامعه را به جوش آورد. اقبال آقای روحانی این بود که این جامعه به جوشآمده پشت سر ایشان ایستاد. پس جامعه به نوعی مدیریت سیاسی شد این به عهده شورای مشاورین بود. خیلی از فعالیتها، موضعگیری نبود بلکه لابیهای بسیار زیاد و درگیرکردن شهرستانها، از جمله فعالیتهای اصلی این مجموعه بود. در شهرستانها کسانی که موتور محرک بودند در جریان مسایل ما قرار داشتند و مطمئن بودند خروجی خواهد داشت و این را به جمعهای استانی و شهرستانی منتقل میکردند. جامعه ما در طول چند ماه از بیمیلی به فضای فعال رسید.
مشکل اصلی از عدم ثبتنام آقای خاتمی و سپس از رد صلاحیت آقای هاشمی شروع شد. حتما در لحظه آخر که آقای هاشمی ثبتنام کرد، شورای مشاورین نیمی از رسالت خود را به انجام رسانده بود. حجم لابیهایی که با ایشان صورت گرفت قابل کتمان نیست. مساله از آن موقع بود که اخبار ساعت 9 شب، در آخرین خبر خود، اسامی هشت نامزد را اعلام کرد. ما سمت خیابان منوچهری بودیم و کسبه آنجا همه آمدند پای تلویزیون داخل پاساژ و از هم پرسیدند پس هاشمی چه شد؟
البته در شورای مشاورین کمی زودتر اخباری را داشتیم که ممکن است این اتفاق رخ دهد. تماسهایی با آقای روحانی و لاریجانی گرفته شده بود که آقای هاشمی را راضی به انصراف کنند. خبر داشتیم که جمعی به شورای نگهبان رفتهاند برای توجیه چرایی لزوم رد صلاحیت آقای هاشمی و این را بعدها خودشان و برخی نمایندگان مثل آقای مطهری هم اعلام کردند. اما برای ما هم قابل باور نبود میگفتیم مگر میشود هاشمی رد صلاحیت شود؟ وقتی این اتفاق افتاد اولین تفسیر مشاوران این بود که این به چه معناست؟ دو روز مباحث جدی صورت گرفت. عدهای میگفتند با شناختی که از این جامعه داریم، میتوان موج را پشتسر دو نامزد باقیمانده قرار داد.
اما این دیدگاه هم وجود داشت که این اشخاص هستند که مورد وثوق جامعه هستند و امکان ندارد این رای، پشتسر دیگری برود.
اما بعد از دو روز نتیجه ما این بود که جامعه ایران خواستار تغییر است و به آقای هاشمی و خاتمی اعتماد کرده است. در این موقعیت احساس میشد این اتفاق خواهد افتاد و این رای، قابلیت انتقال دارد. اینجا نقش شهرستانیها اهمیت داشت. ما بیشتر در جمع نخبگان بودیم و تحلیل شهرستانها را نداشتیم. اگر نه جو شورای مشاورین، در اینباره مثبت نبود و همان نظری که در سوال داشتید، در شورا هم وجود داشت. اما نتیجه انتخابات نشان داد پالسهای شهرستانها چقدر دقیق بود. اولین نتایج انتخابات از روستاهای دورافتاده آذربایجان نشان داد اصلاحطلبان به شناخت درستی از جامعه رسیدهاند.
پس به نظر شما این رای، «دیو و دلبری» و از ترس تداوم احمدینژاد نبود؟
خیر؛ اصلا. مردم از چشم و ابروی کسی خوششان نیامد. آنها حتما اعتماد کردند. کارآمدی اصلاحطلبان موثر بود. اگر نمیتوانستیم به ائتلاف برسیم مردم میگفتند اینها خودشان نمیتوانند مسایل داخلی خودشان را حل کنند. اما وقتی مشاهده کردند با قاطعیت به فردی میگویند بمان و از دیگری میخواهند به سود آن فرد کنار برود و همه با جان و دل میپذیرند، پس وقتی خودشان میتوانند تصمیم بگیرند پس توانایی اداره کشور را هم خواهند داشت. ائتلاف، اعتمادسازی زیادی میان مردم صورت داد.
البته اینطور هم نبود که همه با جان و دل بپذیرند!
آقای عارف ابهاماتی راجعبه تاکتیکها داشتند. نمایندگان ایشان در جلسات حضور داشتند. برای ائتلاف، شورای مشاورین به جمعی از اعضای خود ماموریت داد؛ نمایندگان آقای خاتمی و هاشمی، نماینده یکی دیگر از بزرگان کشور و نمایندگان آقایان عارف و روحانی. در این فاصله اعلام رد صلاحیت آقای هاشمی، شورای مشاورین به لزوم ائتلاف رسید. 20روز فرصت داشتیم. در این مدت استراتژی معلوم بود که پس از تبلیغات، ائتلاف صورت گیرد. البته سیستم ما بینقص نبود اما دموکراتیک بود. در نظرسنجی تفاوت معناداری میان دو نامزد - حتی بعد از مناظرهها- دیده نمیشد. هیچکدام هم نفر اول نبودند. تفاوتها از نیم تا یکونیمدرصد در نظرسنجیهای مختلف بود.
ما در ستاد دکتر معین در سال 84 نظرسنجی میکردیم اما بعدا مشخص شد انحراف آماری داشتیم. مکانیسم شما چگونه بود؟
اینکه با تکیه بر همان تجربیات، شورای مشاورین درخواست کرد پس از برگزاری مناظرهها نظرسنجی شود تا نامزدها اثر خود را روی افراد گذاشته باشند، یکی از مکانیسمها بود که به دقت نظرسنجیها کمک کرد. تیم نظرسنجی بر اساس نظر جمع مشخص شد و اینکه در چه استانهایی با چه جامعه آماری، صورت گیرد. حدودا در 10 استان برگزار شد و حتی سوالات هم در شورا بررسی میشد و نتایج نظرسنجی نیز در اختیار همه قرار میگرفت. اینجا دیگر برای ما این مهم بود که چه کسی بالاتر است چون نظام تصمیمگیری ما دموکراتیک بود نه بر اساس احساسات و هر دو بزرگوار هم کتبا نوشته بودند که خروجی شورای مشاورین و نظر آقای خاتمی را میپذیرند.
یعنی آقای روحانی هم در صورت لزوم کنار میرفت؟
رسما نوشته بودند. آقای خاتمی؛ تصمیم فردی نداشت و تصمیمات مورد توافق همه بود. توجه کنید که در آن فرصت کوتاه راه دیگری وجود نداشت.
نفرات پیشنهادی آقای روحانی برای کمیته ائتلاف، در شورای مشاورین هم بودند؟
آقای مرتضی بانک در شورای مشاورین بود. به هر حال نتیجه نظرسنجیها که آمد اختلاف چندانی نبود اما حتما به نفع آقای روحانی بود. حضور ذهن ندارم که در جلسه تصمیمگیری آخر، نمایندگان دکتر عارف هم حضور داشتند یا خیر؟
یادم هست که اعلام شد آقایان توفیقی و رسولی در سفر انتخاباتی هستند.
بله، اما فرصتی تا روز انتخابات نبود و نمیشد منتظر ماند.
این را به حساب نارضایتی نمیگذارید؟
من نمیگویم نارضایتی نبود. اگر دو سال وقت داشتیم میگفتیم برویم حرف بزنیم و مساله را حل کنیم. فشاری که از بدنه اجتماعی وارد میشد بیاندازه بالا بود. پیغام داده بودند اگر تصمیم نگیرید، خیانت کردهاید و واقعا هم در آن شرایط خیانت بود.
گویا برخی همچنان معتقد بودند نامزد اصلاحطلبان باید تبار اصلاحطلبی داشته باشد و اگر آقای عارف نبود، میشد به آقای روحانی فکر کرد.
آقای روحانی نگفت اصلاحطلب است اما برنامه ایشان، با دیدگاههای اصلاحطلبان تا حد زیادی مطابقت داشت. ما که دنبال نجات اصلاحطلبی نبودیم. در ابتدای گفتوگو عرض کردم استراتژی آقای خاتمی و همه اصلاحطلبان، خروج کشور از آن وضع بود. حتی اگر این دو نامزد هم نبودند ممکن بود یکی از آنهایی که بودند انتخاب شوند و مردم دعوت به رای به وی شوند. در روز رایگیری در شورای مشاورین، رای مخفی گرفته شد و مشاورین با رای قاطع، آقای روحانی را انتخاب کردند. خیلی از آنها دوستان آقای عارف بودند و اگر ایشان انتخاب میشد حتما خوشایند آنها بود اما همه احساسات را کنار گذاشتند. هم عقلانیت وجود داشت و هم روش، روشی بود که مشکلی که سال 84 داشتیم تکرار نشود. عدهای میگفتند اصلا نظرسنجی را قبول نداریم. گفتیم چه مکانیسمی را قبول دارید؟ گفتند نظر نخبگان و بعد دیدیم چه بلایی سرمان آمد. ما چوب آن را خورده بودیم.
اما پای منافع که وسط میآید، معمولا تصمیمگیری دشوار میشود.
همه ما در چهارسال قبل از آقای روحانی اینقدر به زیر صفر رسیده بودیم که منافع مطرح نبود. میخواستیم فضای کشور و مردم، بهبود یابد اگر خودمان رشد نکردیم، حزبمان پا نگرفت و وزیر و وکیل نشدیم، چه اهمیتی داشت؟ در جمع شورای مشاورین به شدت برای سهمخواهی، موضعگیری وجود داشت. یادم هست در اولین جلسه بعد از انتخاب آقای روحانی، ششنفر از شورا برای دیدار با ایشان اعزام شدند. حتی یک کلمه سخن از این نبود که ما این کارها را کردیم تا شما رییسجمهور شدید. فقط دوستان گفتند بهنظر ما باید این کارها صورت بگیرد. طرفه اینکه آقای روحانی با اعضای آن جمع شناختی در حد سلاموعلیک داشتند و نه بیشتر. واقعا این جمع علایق شخصی و عواطف را کنار گذاشت و شاید بیرحمانه عمل شد، بیرحمی که مقتضای زمان و فعالیت سیاسی است.
بعدها موضوعاتی مطرح شد که نباید بدون سهمخواهی، ائتلاف صورت میگرفت. درست مثل سایر کشورها که رقبا با توافقاتی، از هم حمایت میکنند.
دیدم اخیرا آقای ابطحی هم این را بیان کرده است که باید برای معاون اولی آقای عارف صحبت میشد. من بهشدت مخالفم و شورای مشاورین و در راس آن آقای خاتمی هم با آن مخالف بود. مگر ما در شرایط عادی به سر میبردیم که بر سر کرسیهای وزارت، ائتلاف کنیم؟ آقای جهانگیری معاون اول خیلی خوبی هستند و حتما چیزی کمتر از آقای عارف ندارند. چینش کابینه آقای روحانی باتوجه به حساسیتهای عجیبی که وجود داشت، در مجموع قابل قبول است بهویژه در حوزههایی که دغدغه ما نیز بود مانند اقتصاد، نفت و سیاست خارجی قدمهای مهمی برداشته شده است و نیروهای توانمندی مشغول به کار شدهاند. گاهی در شورای مشاورین گله میشود که چرا در فلان مساله، دولت اینگونه عمل کرد یا فلان استاندار و فرماندار، چنان عملکردی داشتند اما این بهمعنای معرفی گزینه بهجای آنها نیست.
این دغدغهها منتقل میشود؟
بله جمعی از اعضای شورا با آقای جهانگیری جلسه دارند و فقط به ارایه راهکار میپردازند نه معرفی گزینه برای انتصاب.
آسیبی که در گذشته وجود داشت این بود که پس از رویکارآمدن دولت همسو، همه درگیر کار اجرایی میشوند اما امروز، همه میدانند این سیاستورزی، باید ادامه یابد. با همان شور و حرارت جلسات مشاوران آقای خاتمی برگزار میشود؟
شورا پروژهای داشت به نام انتخابات که به نتیجه رسید. الان پروژه عملیاتی در دستور کار نیست اما پروژههایی که پشتوانه نظری و فکری و کارهای علمی و پژوهشی است در حال انجام است. مثلا کارگروه رسانه به آسیبشناسی این حوزه میپردازد. در حوزه سیاست داخلی انتخاباتی در آینده داریم که بررسی میشود ماهیت چیست و چه کارهایی باید کرد. این شورا الان شورای راهبردی است تا عملیاتی که مثلا دوباره بخواهد در انتخابات فعال شود.
میپذیرید استراتژی آقای خاتمی فرق کرده است؟ ایشان در گذشته به این صراحت، وارد کار نمیشد. حاصل این عملکرد، انتخابات سال 92 بود.
نه قبول ندارم! آقای خاتمی ممکن است در شرایط خاص که واقع میشود تحلیل کند که کارش متفاوت بوده است اما در مجموع، ایشان افق و دورنمایی برای خود ترسیم کرده و در این مسیر راهش مشخص است. آقای خاتمی هم مثل هر انسانی تحتتاثیر فضا قرار میگیرد و ممکن است تصمیم خاص خود را بگیرد. آقای خاتمی در ریاستجمهوری یا هنگام وزارت ارشاد، باید تصمیم میگرفت اما در چهارسال گذشته، اگر غیر از انتخابات مجلس نهم، به نتیجهای رسید واقعا تابع جمع بود و خصلت آقای خاتمی اصولا همین بوده که بر این اساس حرکت کند. اینکه میگویند خیلی قاطع نیست ناظر به این روحیه است که در جمع باید هوای آدمهایی که کندروتر هم هستند را هم داشته باشند تا همه بتوانند همراهشان بیایند. آقای خاتمی تفاوت اساسی پیدا نکرده البته تجربه ایشان مثل همه ما بیشتر و شناخت از جریانات سیاسی و افراد و واقعیتهای اجتماعی بیشتر شده و این سبب شده برخی رفتارهایشان متفاوت از گذشته باشد که این، ذات حرکت بهسوی کمال است.
از دوران اصلاحات جمعهای مشاورهای در کنار آقای خاتمی در حوزههای مختلف حضور داشته است. پس اگر بگوییم «شورای مشاورین» پدیده جدیدی بوده شاید به خطا رفته باشیم چه اینکه در سالهای 87 و 88 هم مشاوران با گستردگی از طیفهای مختلف، با ایشان جلسات روزانه داشتند. اما چرا این «شورای مشاورین» در فاصله 90 تا 92 بیشتر به چشم آمد؟
همانطور که اشاره داشتید مساله مشاوره و مشورت در جمع آقای خاتمی پدیده تازهای نیست. از زمانی که ایشان در سال 76 کاندیدای ریاستجمهوری شد بر اساس مشورتهای گسترده، این تصمیم گرفته شد و اینطور نبود که « احساس تکلیف» صرف، باعث کاندیداتوری شود. این روند در طول دوران ریاستجمهوری ادامه داشت و جزو خصلتهای ایشان است. اما اینکه چرا نقش شورا برجسته شد باید به فضای چهار سال گذشته برگردیم. گروههای موثر و دارای نفوذ و تشکیلات، امکان فعالیت نداشتند. بقیه هم منفعل شده بودند و فضای سیاسی خیلی فعالی را در عرصه اجتماعی شاهد نبودیم. این کمبود باید بهگونهای پر میشد. اساس پیشبرد اصلاحات، نهادهای سیاسی و مدنی به شمار میروند و وقتی آنها به دلیل آسیبهای وارد شده، نمیتوانستند فعالیتی داشته باشند باید کاری صورت داد و این ایده تشکیل شورای مشاورین بود. اهدافی نیز برای آن ترسیم شد. نخست جمعکردن اصلاحطلبانی که بهخاطر فضای خاص ارتباطی با آنان وجود نداشت. پس انسجام هدف اول بود. دومین مساله این بود که در جامعه، و مردم سوالات و نقطهنظراتی درباره انتخابات داشتند و میگفتند حتی اگر فردی انتخاب شود، با شرایط پیشآمده و نابسامانیهای موجود، میتواند کاری صورت دهد؟ باید به این فضا غلبه میشد و باید پیامهای روشن و محکمی از جمع اصلاحطلبانی که شناختهشده و صاحب نفوذ بودند به جامعه داده میشد و نام آن شد « شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی». آقای خاتمی از سالها پیش با برخی چهرههای این جمع، به تحلیل مسایل میپرداختند اما یکسالونیم قبل از انتخابات این پرسش شکل گرفت که چه باید بکنیم؟
پس هدف، انتخاباتی بود؟
نه؛ انتخاباتی صرف نبود. قبل از انتخابات مجلس نهم بحث بر سر این بود که ما در چه وضعی هستیم. چه میشود کرد؟ اینطور نبود که میتوانیم کاری بکنیم و چهکاری میتوان انجام داد؟ شرایط خاص پدیدآمده، این اجازه را به اصلاحطلبان نمیداد. از حدود یکسالونیم پیش از انتخابات ریاستجمهوری سال گذشته، این سوال بهطور جدی شکل گرفت. کارگروههایی در این حوزه، فعال شدند. قبل از هرچیز بحث بر سر این بود که تصویر روشن و تقریبا دقیقی از وضع موجود کشور در بخشهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی به دست آید.
که در چند اطلاعیه یا گزارش به مردم، اعلام شد.
بله و همانطور که در جریان هستید، تنها بخشی از آن پژوهشها بود که در آن اطلاعیهها به سمع و نظر مردم عزیز رسید. پشتوانه ما قویتر بود و آن گزارشها، خلاصهای از این پژوهشها بود. پس ابتدا تصویر دقیقی از وضعیت کشور را ترسیم و بعد آرایش نیروهای سیاسی را مشخص کردند و اینکه اصلاحطلبان در کجای معادله هستند، قدرت اجتماعی آنها چقدر است و چهکاری میتوانند انجام دهند؟ پس از آن بسیاری از سوالات که ذهنها را پر کرده بود رنگ باخت. اینکه اگر ما وارد انتخابات شویم و ببازیم یا حوادث مشابهی تکرار شود، چه خواهد شد؟ در عین حال پشتوانه این پژوهشها، دیدگاههای علمی و نظری بود و نمیخواستیم شعار صرف سیاسی بدهیم که شرایط کشور خوب نیست. باید پشتوانه علمی و نظری داشت تا بتوان به مردم آگاه و دارای بلوغ سیاسی و تحصیلکرده ایران، شرایط را توضیح داد. با این مباحث، ظرفیتهای کشور و اصلاحطلبان شناخته شد و به این نتیجه رسیدیم که با وجود مشکلات، این نقطه امید بهواسطه داشتههای ما وجود دارد و اجازه فعالیت و اثرگذاری میدهد.
این نقاط قوت را واقعی دیدید؟ در آن مقطع فضا به گونهای بود که اگر کسی میخواست خلاف آن موضعگیری کند محکوم به عادیسازی روابط میشد!
کاملا همینگونه بود و این نگرانی در درون جمع مشاوران وجود داشت که اگر بر اساس یافتهها حرکت کنیم، جامعه همراهی میکند؟ انتقال پیام خیلی اهمیت داشت. آقای خاتمی در طول سالهای 88 و 89 تا اواسط 90 دارای جمع مشاوران گسترده نبود. به سبب فضای خاص ایجادشده، عدهای خودشان نمیآمدند، عدهای پرهیز میکردند، عدهای گرفتاریهایی داشتند و جمع مشاوران کوچک شده بود. اما این جمع با انتخاب خود آقای خاتمی گسترش پیدا کرد و هرروز گستردهتر شد. آقای خاتمی با جمع، حرکت میکند. ایشان در ایام قبل از انتخابات هم خودش بیانیهای نداد و این شورای مشاورین بود که بیانیه صادر کرد. بههرحال امید به اقناع هواداران ما که منتقد شرایط و احتمالا حضور در فضای انتخابات بودند، وجود داشت. این جمع به این گستردگی تا حالا دور هم جمع نشده بود. همه طیفهای اصلاحطلب حضور داشتند. برخی از آنها بعضا از هم گله داشتند اما وقتی همه دورهم نشستند احساس کردند به لحاظ عقبه اجتماعی، سیاسی تشکیلات و نفوذ کلمه، چه پتانسیلی دارند. خیلی از آنان در دانشگاهها صاحب نفوذ بودند. عدهای در روحانیت دارای پایگاه بودند، برخی در طبقه کارگری و سایر طبقات اجتماعی. البته مقداری زمان نیاز داشت تا اخت و هماهنگ شوند اما قدم بسیار بزرگی بود که انسجام را به دست آوریم.
گفتید این جمع انتخاب خود آقای خاتمی بود. بهتر نبود خود گروهها نماینده معرفی میکردند؟
بله، انتخاب خود آقای خاتمی بود و البته بعضا گفته میشد بهتر بود خود احزاب اصلاحطلب و تشکلهای صنفی و مدنی نماینده معرفی کنند اما ویژگی آنان این بود که خیلی افراد شخصیت حقوقی نداشتند اما شخصیتهای حقیقی صاحب نفوذ بودند. جمع عجیبی بود و تصور کنید وقتی همه اینها دور هم بودند، میفهمیدند چه ظرفیتی در کشور وجود دارد. ویژگی دیگر این بود که واقعا فرآیند تصمیمسازی دموکراتیک بود. در جلسات آقای خاتمی اول حرف نمیزد که جمع تحت تاثیر قرار گیرد. گلهها از هم، انتقاد از دوران اصلاحات و عملکرد برخی اشخاص در سالهای گذشته مطرح میشد. حتی رایدادن خود آقای خاتمی در انتخابات مجلس نهم مورد بحث قرار گرفت. فضا اینقدر باز بود که کسی نگران نبود مسایل را مطرح کند.
تشکیل این شورا، پس از رایدادن خاتمی در انتخابات مجلس نهم بود؟
تا جایی که میدانم اختلاف نظر در میان مشاوران مثل همه شماها، خیلی زیاد بود اما آنچه به شخص آقای خاتمی برمیگشت، به تصمیم خودشان عملی میشد اما بقیه تصمیمات شورای مشاورین کاملا جمعی بود. مثلا در مورد اینکه کاندیدا شود یا نشود خودش تصمیم گرفت چون نظر قاطع جمع این بود که ایشان باید نامزد انتخابات شود اما در بقیه مراحل، نظر جمع بود. در عین حال پایبندی به اصولی که اعلام میشد، مهم بود. در طول سالهای اصلاحات مواردی داشتیم که تصمیماتی گرفته میشد اما برخی راه دیگری میرفتند. دوستان شورای مشاورین به این بلوغ رسیده بودند که باید متعهد این کار جمعی باشند. همچنین تکتک آنان در انتقال نظرات اجتماعی و برعکس، خیلی فعال بودند.
بهدلیل اینکه از همه گروهها نماینده در این جمع وجود دارد، فضا مثبت پیش رفت یا حاصل نوعی ناگزیری بود؟
شرایط اجتماعی و سیاسی ما را به جایی رسانده بود که باید با هم حرکت کنیم و جداشدن به هیچوجه سودی ندارد و ضرر آن برای همه کشور خواهد بود. این جمع دارای یک پشتوانه نظری و علمی قوی بود و انسجام و وحدت رضایتبخشی در درون خود داشت و همچنین تعهد عمل به آنچه تصمیم گرفته میشد، در سطح بالایی وجود داشت. همه وقتی از جلسه بیرون میرفتند در فقدان تشکیلاتی که در گذشته از آن برخوردار بودیم، روزنههای بسیاری را در اجتماع ما باز کردند که فضا را توانستند عوض کنند و این سبب شد آن درکی که شورای مشاورین از شرایط سیاسی و اجتماعی داشت و کارهایی که باید انجام شود را به جامعه منتقل کنند.
قرار بود خروجی این جلسات بهعنوان یک برنامه منسجم به آقای خاتمی برای فعالیت انتخاباتی داده شود. اگر ایشان سیاستورزی نمیکرد و تا ماههای پایانی، از اعلام حضور یا عدم حضور قطعی سخن نمیگفت، باز هم کار شورای مشاورین با همین سرعت و دقت پیش میرفت؟
آقای خاتمی همان ابتدا اعلام کرد بنای ورود به انتخابات بهعنوان کاندیدا را ندارد.
البته ویژگی غالب آقای خاتمی این است که داوطلبکاری نیست و معمولا مخالفت میکند اما اگر خواست عمومی به حدی غیرقابل برگشت برسد، وارد صحنه میشود.
ایشان به روش استدلالی میپرداخت. جمع مشاوران از حضورشان ناامید نبودند اما میدانستند برای بعد از آقای خاتمی هم باید فکر کرد. به همان دلیل شعار ابتدایی ما یا خاتمی یا هاشمی بود و به این مفهوم نبود که نخواهیم شرکت کنیم همه میدانند کار سیاسی شگردهای خاصی دارد. باید جامعه را همراه، خود را منسجم و طرف مقابل را تحت تاثیر قرار دهید تا از این دیگ که جوشید، بهره بگیرید. این امر؛ امکانپذیر نبود جز با اعلام دعوت از این دو بزرگوار. اما به این موضوع فکر شد که اگر به هر علت آقای هاشمی هم نشد چه کنیم؟ درست است که رد صلاحیت ایشان بهگونهای بود که تا دو، سهروز همه را گیج کرده بود اما شورای مشاورین به سرعت خود را بازیابی کردند و دلیل آن، ویژگی منحصر به فرد آن جمع بود. در آن؛ جوان، مسن، تجربهدیده، انقلابی زندانرفته زمان شاه، اصلاحطلب و محافظهکار حضور داشت. آنجا افرادی که افکار هیجانی داشتند در کنار رفتارهای عقلانی چهرههای باتجربه، کنترل میشدند و توانستند بر فضای احساسات غلبه کنند و آن مسیر قبل را ادامه دهند.
فضای کشور در زمان تشکیل شورای مشاورین تغییر کرده بود؟ منظورم رفت و آمد و دیدارهاست چون به یاد دارم جلسات شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با دشواریهایی برگزار میشد؟
اگر به شرایط آن مقطع برگردیم، البته این فعالیت بیهزینه نبود اما شرایط تا حدی عوض شده بود و اختلافات درونی که میان جناح راست بروز کرده بود سبب شده بود هیچکس آن وضعیت را قابل دوام نداند. در عین حال اطمینان صددرصدی که طرف مقابل داشت که هیچکس نمیتواند کاری صورت دهد پس به چه دلیل هزینه بیشتری داده شود و جلو فعالیت شورای مشاورین گرفته شود، مانند امداد غیبی بود. اما کسانی که در جمع شورا حضور داشتند آماده پذیرش ریسک بودند. مخصوصا وقتی کار جدیتر شد و آقای هاشمی ثبتنام کرد فشارها روی جمع مشاوران بیشتر شد. یادم هست تصمیمی گرفته شد که همایش بزرگ اصلاحطلبان سراسر کشور به صورت قانونی با درخواست مجوز شورای هماهنگی جبهه اصلاحات از وزارت کشور برگزار شود که آن را لغو کردند. این دست اتفاقات نشان داد اگر مساله بخواهد جدی شود حتما برخوردها عوض میشود اما کار، کار اجتماعی گستردهای بود و ضرورت هم داشت که انتخابات بیرونق نباشد.
اما برخی پالسهای دیگری میدادند.
با همه این مسایل که وجود داشت خوشبختانه کار شورای مشاورین آقای خاتمی تحمل شد و امروز در ابعاد دیگری پیش میرود.
کمی به کارگروههای شورا بپردازیم. در فقر آماریای که وجود داشت و حساسیتهایی که بر روی اصلاحطلبان بود که از دستگاه دولتی بخواهند آمار رسمی که وظیفه دستگاه دولتی است را ارایه کند، حتما پاسخ منفی بوده است. این امر در سال 88 هم دیده شد که غیرواقعی اعلامشدن آمار و ارقام رسمی از کسانی که باید آمار واقعی ارایه دهند، چه مسایلی در مناظرهها به پا کرد. دکتر مسعود نیلی کمی قبل از انتخابات سال گذشته در برنامه پایش اعلام کرد فقط 14هزار شغل در سال توسط دولتی ایجاد شده است که مدعی یک میلیون شغل در سال بود! با این مساله چطور مواجه شدید؟
کسانی که در شورای مشاورین حضور داشتند به طرق مختلف به آمار دسترسی داشتند. اتفاقا به راحتی میشد از آمار رسمی، تناقضات را استخراج کرد. عدهای از مشاوران، در فعالیتهای جامعه در بخش خصوصی، تجارت و... فعال بودند و با ریز این وضعیت برخورد میکردند و ترسیم وضعیت کشور خیلی کار سختی نبود. بسیاری از آمارها بینالمللی بود و توسط صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی، آژانس جهانی انرژی، اوپک و... به وسیله آماری که از ایران دریافت میکردند، اعلام میشد و شاخصهایی چون تورم، بیکاری، نرخ رشد و... در آنها دیده شده بود. باز هم شکافی که بین آنها بود و افشاگریهایی که میشد و گزارشاتی که دیوان محاسبات، مرکز پژوهشها و... ارایه میکردند به کار ما میآمد پس فقر اطلاعات به آن معنا در این حوزهها نبود. فقر اطلاعاتیای که وجود داشت که شاید نهادهای دولتی هم به آن دسترسی نداشتند مسایل اجتماعی بود. بزه، فساد، فحشا، اعتیاد، نزاعهای اجتماعی، طلاق و... اما میدانید اتفاقا در این بخش نهادهای مدنی بسیار خوبی داریم که با وجود همه لطمهها، در دوران احمدینژاد هم به کار ادامه دادند. انجمن جامعهشناسی و جاهای دیگر کارهای بسیار خوبی انجام دادند که حتی نشد در سمیناری آن را ارایه کنند چون واقعیتهای ناخوشایندی در این گزارشها بود. برخی دوستانی که درون شورای مشاورین بودند مجری پروژههای تحقیقاتی میدانی بودند. دسترسی به پایاننامههای دانشجویان وجود داشت که بهویژه در بخش علوم انسانی حاوی نکات مهمی بود. پس پشتوانه نظری و علمی بود. این نبود که تکههای جراید را کنار هم بگذارند. کسانی که بودند تجربه اداره کشور داشتند وقتی آمار رسمی را میدیدند بلافاصله میفهمیدند واقعا اینها چیست.
تا هنگام بیانیه معروف که تشریح وضعیت کشور بود و اسامی مشاوران منتشر شد، شورا خیلی وجهه بیرونی نداشت. این یک تصمیم عامدانه بود؟
خواص میدانستند اما فضا اجازه نمیداد. حتما به یاد دارید در روزنامه خود شما حتی محدودیت عکس این را نزنید اسم آن را نیاورید وجود داشت. آن بیانیه چطور منتشر شد یادم نیست شما چه کردید؟
از اواخر 91 فضا تا حدی بهتر شد. آن گزارش هم با کمی تلخیص، منتشر شد.
بله وقتی علنی وارد میدان شدیم که پایان کار مشخص بود بنابراین آن بیانیه به معنای اعلام نقشه راه بود.
تردیدها درباره مشارکت یا عدم مشارکت از بین رفته بود؟
تعداد بسیار اندکی؛ قایل به عدم مشارکت بودند اما نحوه مشارکت مورد بحث بود.
چه بحثی؟
اینکه احتمالا امکان حضور نامزد حداکثری اصلاحطلب یا متمایل به ما هم داده نخواهد شد. آیا در بین موجودین میتوانیم از فردی حمایت کنیم؟ بنای ما این بود که باید ترمز وضعیت ناگوار کشور کشیده شود. اینکه اگر آقای خاتمی نیامد و آقای هاشمی هم بنای حضور نداشت از میان خودمان یک نفر را تعیین کنیم و با مکانیزمهایی از میان چند گزینه، به یک گزینه برسیم. آن زمان چند چهره مثل آقایان جهانگیری، نجفی، مهرعلیزاده و محمد شریعتمداری مطرح بودند و آقای عارف هم که از ابتدا مطرح بود. آقای هاشمی با وجود تلاشهای بسیاری که صورت گرفت، امید چندانی به آمدنشان نبود پس قرار شد مکانیزمهایی طراحی شود که اگر این اتفاق افتاد، یکی انتخاب شود و همه پشتسر ایشان بروند. عدهای میگفتند فقط برای پیروزی برویم. عدهای دیگر مثل سال 76 میگفتند میرویم و هر چه رای داشتیم، به طرح مسایل میپردازیم.
اما تز «یا خاتمی یا هاشمی»، به معنای حضور فقط به قصد پیروزی معنا میشود.
بله حتما به پیروزی فکر میکردیم اما نکتهای که در بالا هم اشاره کردم، اینجا وجود داشت. برای اینکه «یخ سیاسی» جامعه شکسته میشد احتیاج به اتفاقی مهم داشتیم. باید جنبش در جامعه ایجاد میشد و فقط با آقای خاتمی و هاشمی این امر امکانپذیر بود. زمانی که آقای هاشمی ثبتنام کرد اینگونه نبود که مردم شب بخوابند صبح ببینند ایشان ثبتنام کرده و به خیابانها بیایند و شادی کنند و شیرینی توزیع کنند. این امر حاصل ماهها تغییر فضا و تغییر فضای روانی جهت گرمشدن حوزه سیاست بود و رد صلاحیت ایشان کار را از گرمشدن گذراند و جامعه را به جوش آورد. اقبال آقای روحانی این بود که این جامعه به جوشآمده پشت سر ایشان ایستاد. پس جامعه به نوعی مدیریت سیاسی شد این به عهده شورای مشاورین بود. خیلی از فعالیتها، موضعگیری نبود بلکه لابیهای بسیار زیاد و درگیرکردن شهرستانها، از جمله فعالیتهای اصلی این مجموعه بود. در شهرستانها کسانی که موتور محرک بودند در جریان مسایل ما قرار داشتند و مطمئن بودند خروجی خواهد داشت و این را به جمعهای استانی و شهرستانی منتقل میکردند. جامعه ما در طول چند ماه از بیمیلی به فضای فعال رسید.
مشکل اصلی از عدم ثبتنام آقای خاتمی و سپس از رد صلاحیت آقای هاشمی شروع شد. حتما در لحظه آخر که آقای هاشمی ثبتنام کرد، شورای مشاورین نیمی از رسالت خود را به انجام رسانده بود. حجم لابیهایی که با ایشان صورت گرفت قابل کتمان نیست. مساله از آن موقع بود که اخبار ساعت 9 شب، در آخرین خبر خود، اسامی هشت نامزد را اعلام کرد. ما سمت خیابان منوچهری بودیم و کسبه آنجا همه آمدند پای تلویزیون داخل پاساژ و از هم پرسیدند پس هاشمی چه شد؟
البته در شورای مشاورین کمی زودتر اخباری را داشتیم که ممکن است این اتفاق رخ دهد. تماسهایی با آقای روحانی و لاریجانی گرفته شده بود که آقای هاشمی را راضی به انصراف کنند. خبر داشتیم که جمعی به شورای نگهبان رفتهاند برای توجیه چرایی لزوم رد صلاحیت آقای هاشمی و این را بعدها خودشان و برخی نمایندگان مثل آقای مطهری هم اعلام کردند. اما برای ما هم قابل باور نبود میگفتیم مگر میشود هاشمی رد صلاحیت شود؟ وقتی این اتفاق افتاد اولین تفسیر مشاوران این بود که این به چه معناست؟ دو روز مباحث جدی صورت گرفت. عدهای میگفتند با شناختی که از این جامعه داریم، میتوان موج را پشتسر دو نامزد باقیمانده قرار داد.
اما این دیدگاه هم وجود داشت که این اشخاص هستند که مورد وثوق جامعه هستند و امکان ندارد این رای، پشتسر دیگری برود.
اما بعد از دو روز نتیجه ما این بود که جامعه ایران خواستار تغییر است و به آقای هاشمی و خاتمی اعتماد کرده است. در این موقعیت احساس میشد این اتفاق خواهد افتاد و این رای، قابلیت انتقال دارد. اینجا نقش شهرستانیها اهمیت داشت. ما بیشتر در جمع نخبگان بودیم و تحلیل شهرستانها را نداشتیم. اگر نه جو شورای مشاورین، در اینباره مثبت نبود و همان نظری که در سوال داشتید، در شورا هم وجود داشت. اما نتیجه انتخابات نشان داد پالسهای شهرستانها چقدر دقیق بود. اولین نتایج انتخابات از روستاهای دورافتاده آذربایجان نشان داد اصلاحطلبان به شناخت درستی از جامعه رسیدهاند.
پس به نظر شما این رای، «دیو و دلبری» و از ترس تداوم احمدینژاد نبود؟
خیر؛ اصلا. مردم از چشم و ابروی کسی خوششان نیامد. آنها حتما اعتماد کردند. کارآمدی اصلاحطلبان موثر بود. اگر نمیتوانستیم به ائتلاف برسیم مردم میگفتند اینها خودشان نمیتوانند مسایل داخلی خودشان را حل کنند. اما وقتی مشاهده کردند با قاطعیت به فردی میگویند بمان و از دیگری میخواهند به سود آن فرد کنار برود و همه با جان و دل میپذیرند، پس وقتی خودشان میتوانند تصمیم بگیرند پس توانایی اداره کشور را هم خواهند داشت. ائتلاف، اعتمادسازی زیادی میان مردم صورت داد.
البته اینطور هم نبود که همه با جان و دل بپذیرند!
آقای عارف ابهاماتی راجعبه تاکتیکها داشتند. نمایندگان ایشان در جلسات حضور داشتند. برای ائتلاف، شورای مشاورین به جمعی از اعضای خود ماموریت داد؛ نمایندگان آقای خاتمی و هاشمی، نماینده یکی دیگر از بزرگان کشور و نمایندگان آقایان عارف و روحانی. در این فاصله اعلام رد صلاحیت آقای هاشمی، شورای مشاورین به لزوم ائتلاف رسید. 20روز فرصت داشتیم. در این مدت استراتژی معلوم بود که پس از تبلیغات، ائتلاف صورت گیرد. البته سیستم ما بینقص نبود اما دموکراتیک بود. در نظرسنجی تفاوت معناداری میان دو نامزد - حتی بعد از مناظرهها- دیده نمیشد. هیچکدام هم نفر اول نبودند. تفاوتها از نیم تا یکونیمدرصد در نظرسنجیهای مختلف بود.
ما در ستاد دکتر معین در سال 84 نظرسنجی میکردیم اما بعدا مشخص شد انحراف آماری داشتیم. مکانیسم شما چگونه بود؟
اینکه با تکیه بر همان تجربیات، شورای مشاورین درخواست کرد پس از برگزاری مناظرهها نظرسنجی شود تا نامزدها اثر خود را روی افراد گذاشته باشند، یکی از مکانیسمها بود که به دقت نظرسنجیها کمک کرد. تیم نظرسنجی بر اساس نظر جمع مشخص شد و اینکه در چه استانهایی با چه جامعه آماری، صورت گیرد. حدودا در 10 استان برگزار شد و حتی سوالات هم در شورا بررسی میشد و نتایج نظرسنجی نیز در اختیار همه قرار میگرفت. اینجا دیگر برای ما این مهم بود که چه کسی بالاتر است چون نظام تصمیمگیری ما دموکراتیک بود نه بر اساس احساسات و هر دو بزرگوار هم کتبا نوشته بودند که خروجی شورای مشاورین و نظر آقای خاتمی را میپذیرند.
یعنی آقای روحانی هم در صورت لزوم کنار میرفت؟
رسما نوشته بودند. آقای خاتمی؛ تصمیم فردی نداشت و تصمیمات مورد توافق همه بود. توجه کنید که در آن فرصت کوتاه راه دیگری وجود نداشت.
نفرات پیشنهادی آقای روحانی برای کمیته ائتلاف، در شورای مشاورین هم بودند؟
آقای مرتضی بانک در شورای مشاورین بود. به هر حال نتیجه نظرسنجیها که آمد اختلاف چندانی نبود اما حتما به نفع آقای روحانی بود. حضور ذهن ندارم که در جلسه تصمیمگیری آخر، نمایندگان دکتر عارف هم حضور داشتند یا خیر؟
یادم هست که اعلام شد آقایان توفیقی و رسولی در سفر انتخاباتی هستند.
بله، اما فرصتی تا روز انتخابات نبود و نمیشد منتظر ماند.
این را به حساب نارضایتی نمیگذارید؟
من نمیگویم نارضایتی نبود. اگر دو سال وقت داشتیم میگفتیم برویم حرف بزنیم و مساله را حل کنیم. فشاری که از بدنه اجتماعی وارد میشد بیاندازه بالا بود. پیغام داده بودند اگر تصمیم نگیرید، خیانت کردهاید و واقعا هم در آن شرایط خیانت بود.
گویا برخی همچنان معتقد بودند نامزد اصلاحطلبان باید تبار اصلاحطلبی داشته باشد و اگر آقای عارف نبود، میشد به آقای روحانی فکر کرد.
آقای روحانی نگفت اصلاحطلب است اما برنامه ایشان، با دیدگاههای اصلاحطلبان تا حد زیادی مطابقت داشت. ما که دنبال نجات اصلاحطلبی نبودیم. در ابتدای گفتوگو عرض کردم استراتژی آقای خاتمی و همه اصلاحطلبان، خروج کشور از آن وضع بود. حتی اگر این دو نامزد هم نبودند ممکن بود یکی از آنهایی که بودند انتخاب شوند و مردم دعوت به رای به وی شوند. در روز رایگیری در شورای مشاورین، رای مخفی گرفته شد و مشاورین با رای قاطع، آقای روحانی را انتخاب کردند. خیلی از آنها دوستان آقای عارف بودند و اگر ایشان انتخاب میشد حتما خوشایند آنها بود اما همه احساسات را کنار گذاشتند. هم عقلانیت وجود داشت و هم روش، روشی بود که مشکلی که سال 84 داشتیم تکرار نشود. عدهای میگفتند اصلا نظرسنجی را قبول نداریم. گفتیم چه مکانیسمی را قبول دارید؟ گفتند نظر نخبگان و بعد دیدیم چه بلایی سرمان آمد. ما چوب آن را خورده بودیم.
اما پای منافع که وسط میآید، معمولا تصمیمگیری دشوار میشود.
همه ما در چهارسال قبل از آقای روحانی اینقدر به زیر صفر رسیده بودیم که منافع مطرح نبود. میخواستیم فضای کشور و مردم، بهبود یابد اگر خودمان رشد نکردیم، حزبمان پا نگرفت و وزیر و وکیل نشدیم، چه اهمیتی داشت؟ در جمع شورای مشاورین به شدت برای سهمخواهی، موضعگیری وجود داشت. یادم هست در اولین جلسه بعد از انتخاب آقای روحانی، ششنفر از شورا برای دیدار با ایشان اعزام شدند. حتی یک کلمه سخن از این نبود که ما این کارها را کردیم تا شما رییسجمهور شدید. فقط دوستان گفتند بهنظر ما باید این کارها صورت بگیرد. طرفه اینکه آقای روحانی با اعضای آن جمع شناختی در حد سلاموعلیک داشتند و نه بیشتر. واقعا این جمع علایق شخصی و عواطف را کنار گذاشت و شاید بیرحمانه عمل شد، بیرحمی که مقتضای زمان و فعالیت سیاسی است.
بعدها موضوعاتی مطرح شد که نباید بدون سهمخواهی، ائتلاف صورت میگرفت. درست مثل سایر کشورها که رقبا با توافقاتی، از هم حمایت میکنند.
دیدم اخیرا آقای ابطحی هم این را بیان کرده است که باید برای معاون اولی آقای عارف صحبت میشد. من بهشدت مخالفم و شورای مشاورین و در راس آن آقای خاتمی هم با آن مخالف بود. مگر ما در شرایط عادی به سر میبردیم که بر سر کرسیهای وزارت، ائتلاف کنیم؟ آقای جهانگیری معاون اول خیلی خوبی هستند و حتما چیزی کمتر از آقای عارف ندارند. چینش کابینه آقای روحانی باتوجه به حساسیتهای عجیبی که وجود داشت، در مجموع قابل قبول است بهویژه در حوزههایی که دغدغه ما نیز بود مانند اقتصاد، نفت و سیاست خارجی قدمهای مهمی برداشته شده است و نیروهای توانمندی مشغول به کار شدهاند. گاهی در شورای مشاورین گله میشود که چرا در فلان مساله، دولت اینگونه عمل کرد یا فلان استاندار و فرماندار، چنان عملکردی داشتند اما این بهمعنای معرفی گزینه بهجای آنها نیست.
این دغدغهها منتقل میشود؟
بله جمعی از اعضای شورا با آقای جهانگیری جلسه دارند و فقط به ارایه راهکار میپردازند نه معرفی گزینه برای انتصاب.
آسیبی که در گذشته وجود داشت این بود که پس از رویکارآمدن دولت همسو، همه درگیر کار اجرایی میشوند اما امروز، همه میدانند این سیاستورزی، باید ادامه یابد. با همان شور و حرارت جلسات مشاوران آقای خاتمی برگزار میشود؟
شورا پروژهای داشت به نام انتخابات که به نتیجه رسید. الان پروژه عملیاتی در دستور کار نیست اما پروژههایی که پشتوانه نظری و فکری و کارهای علمی و پژوهشی است در حال انجام است. مثلا کارگروه رسانه به آسیبشناسی این حوزه میپردازد. در حوزه سیاست داخلی انتخاباتی در آینده داریم که بررسی میشود ماهیت چیست و چه کارهایی باید کرد. این شورا الان شورای راهبردی است تا عملیاتی که مثلا دوباره بخواهد در انتخابات فعال شود.
میپذیرید استراتژی آقای خاتمی فرق کرده است؟ ایشان در گذشته به این صراحت، وارد کار نمیشد. حاصل این عملکرد، انتخابات سال 92 بود.
نه قبول ندارم! آقای خاتمی ممکن است در شرایط خاص که واقع میشود تحلیل کند که کارش متفاوت بوده است اما در مجموع، ایشان افق و دورنمایی برای خود ترسیم کرده و در این مسیر راهش مشخص است. آقای خاتمی هم مثل هر انسانی تحتتاثیر فضا قرار میگیرد و ممکن است تصمیم خاص خود را بگیرد. آقای خاتمی در ریاستجمهوری یا هنگام وزارت ارشاد، باید تصمیم میگرفت اما در چهارسال گذشته، اگر غیر از انتخابات مجلس نهم، به نتیجهای رسید واقعا تابع جمع بود و خصلت آقای خاتمی اصولا همین بوده که بر این اساس حرکت کند. اینکه میگویند خیلی قاطع نیست ناظر به این روحیه است که در جمع باید هوای آدمهایی که کندروتر هم هستند را هم داشته باشند تا همه بتوانند همراهشان بیایند. آقای خاتمی تفاوت اساسی پیدا نکرده البته تجربه ایشان مثل همه ما بیشتر و شناخت از جریانات سیاسی و افراد و واقعیتهای اجتماعی بیشتر شده و این سبب شده برخی رفتارهایشان متفاوت از گذشته باشد که این، ذات حرکت بهسوی کمال است.
شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی؛ شورایی که با انتشار یک بیانیه در آخرین روزهای سال 91 در فاصله حدود سه ماه مانده تا انتخابات ریاستجمهوری یازدهم، تنگناها، فرصتها و تهدیدات پیش روی کشور را جزءبهجزء با ملت ایران در میان گذاشت. دهها چهره مشهور سیاسی، استاد دانشگاه، مدیر اجرایی سابق، دیپلمات سابق که در هشت سال دولت احمدینژاد یا کنار گذاشته شده بودند یا به «حیاط خلوت» رهنمون، امضای خود را پای آن «صورت وضعیت» گذاشته بودند. البته آنانی که به این شورا و رییسجمهور دولت اصلاحات نزدیک بودند، میدانستند این گزارش حاصل حدود یک سال و نیم فعالیت کارگروههایی بود که قرار بود ذیل نام و روش خاتمی، به بحث پیرامون شرایط کشور بپردازند و بسیاری از بخشهای این پژوهشها به سبب نوع آمار و اطلاعات به دست آمده، امکان انتشار نداشت. کمی بعد این شورا -که در کنار شورای هماهنگی جبهه اصلاحات در شرایط خاص پدیدآمده برای احزاب، مشغول فعالیت بودند- دست به کاری بزرگ زد. فردای تایید صلاحیتنشدن غیرقابل پیشبینی آیتالله هاشمیرفسنجانی، به فضای احساسی جلسه غلبه کرد تا بهعنوان جمع معتمد آحاد مردم، از همه بخواهد مانع تداوم وضع موجود
شوند. کارگروهی از این مجموعه تشکیل شد و با اضافهشدن چند نماینده، «ائتلاف تاریخی» انتخابات 92 را سامان داد. اطلاعیههای این شورا در آن روزها، یکی از استنادات جامعه تا دورترین نقاط آن به شمار میرفت که به لطف «شبکههای اجتماعی» و «تشکیلات» همیشه آماده استانی اصلاحطلبان به هواداران میرسید. گفتوگو پیرامون «آنچه شد»، حتما باید جایی در مرور وقایع سال 92 داشته باشد و محمدرضا خاتمی، بهعنوان یکی از این مشاوران، مرجع خوبی برای این بازخوانی است. برادر رییسجمهور دوران اصلاحات نیازی به معرفی ندارد. نام خانوادگی خاتمی، حتما نشان موثری در آغاز به کار سیاسی این پزشک متخصص اورولوژی محسوب میشود اما همه جوانان و سیاسیونی که با وی همکاری داشتهاند، دلایل دیگری افزون بر نام خاتمی، برای اثبات توانمندیهای او دارند. گفتوگوی «شرق» با این فعال سیاسی نام آشنای اصلاحطلب را میخوانید.
از دوران اصلاحات جمعهای مشاورهای در کنار آقای خاتمی در حوزههای مختلف حضور داشته است. پس اگر بگوییم «شورای مشاورین» پدیده جدیدی بوده شاید به خطا رفته باشیم چه اینکه در سالهای 87 و 88 هم مشاوران با گستردگی از طیفهای مختلف، با ایشان جلسات روزانه داشتند. اما چرا این «شورای مشاورین» در فاصله 90 تا 92 بیشتر به چشم آمد؟
همانطور که اشاره داشتید مساله مشاوره و مشورت در جمع آقای خاتمی پدیده تازهای نیست. از زمانی که ایشان در سال 76 کاندیدای ریاستجمهوری شد بر اساس مشورتهای گسترده، این تصمیم گرفته شد و اینطور نبود که « احساس تکلیف» صرف، باعث کاندیداتوری شود. این روند در طول دوران ریاستجمهوری ادامه داشت و جزو خصلتهای ایشان است. اما اینکه چرا نقش شورا برجسته شد باید به فضای چهار سال گذشته برگردیم. گروههای موثر و دارای نفوذ و تشکیلات، امکان فعالیت نداشتند. بقیه هم منفعل شده بودند و فضای سیاسی خیلی فعالی را در عرصه اجتماعی شاهد نبودیم. این کمبود باید بهگونهای پر میشد. اساس پیشبرد اصلاحات، نهادهای سیاسی و مدنی به شمار میروند و وقتی آنها به دلیل آسیبهای وارد شده، نمیتوانستند فعالیتی داشته باشند باید کاری صورت داد و این ایده تشکیل شورای مشاورین بود. اهدافی نیز برای آن ترسیم شد. نخست جمعکردن اصلاحطلبانی که بهخاطر فضای خاص ارتباطی با آنان وجود نداشت. پس انسجام هدف اول بود. دومین مساله این بود که در جامعه، و مردم سوالات و نقطهنظراتی درباره انتخابات داشتند و میگفتند حتی اگر فردی انتخاب شود، با شرایط پیشآمده و نابسامانیهای موجود، میتواند کاری صورت دهد؟ باید به این فضا غلبه میشد و باید پیامهای روشن و محکمی از جمع اصلاحطلبانی که شناختهشده و صاحب نفوذ بودند به جامعه داده میشد و نام آن شد « شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی». آقای خاتمی از سالها پیش با برخی چهرههای این جمع، به تحلیل مسایل میپرداختند اما یکسالونیم قبل از انتخابات این پرسش شکل گرفت که چه باید بکنیم؟
پس هدف، انتخاباتی بود؟
نه؛ انتخاباتی صرف نبود. قبل از انتخابات مجلس نهم بحث بر سر این بود که ما در چه وضعی هستیم. چه میشود کرد؟ اینطور نبود که میتوانیم کاری بکنیم و چهکاری میتوان انجام داد؟ شرایط خاص پدیدآمده، این اجازه را به اصلاحطلبان نمیداد. از حدود یکسالونیم پیش از انتخابات ریاستجمهوری سال گذشته، این سوال بهطور جدی شکل گرفت. کارگروههایی در این حوزه، فعال شدند. قبل از هرچیز بحث بر سر این بود که تصویر روشن و تقریبا دقیقی از وضع موجود کشور در بخشهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی به دست آید.
که در چند اطلاعیه یا گزارش به مردم، اعلام شد.
بله و همانطور که در جریان هستید، تنها بخشی از آن پژوهشها بود که در آن اطلاعیهها به سمع و نظر مردم عزیز رسید. پشتوانه ما قویتر بود و آن گزارشها، خلاصهای از این پژوهشها بود. پس ابتدا تصویر دقیقی از وضعیت کشور را ترسیم و بعد آرایش نیروهای سیاسی را مشخص کردند و اینکه اصلاحطلبان در کجای معادله هستند، قدرت اجتماعی آنها چقدر است و چهکاری میتوانند انجام دهند؟ پس از آن بسیاری از سوالات که ذهنها را پر کرده بود رنگ باخت. اینکه اگر ما وارد انتخابات شویم و ببازیم یا حوادث مشابهی تکرار شود، چه خواهد شد؟ در عین حال پشتوانه این پژوهشها، دیدگاههای علمی و نظری بود و نمیخواستیم شعار صرف سیاسی بدهیم که شرایط کشور خوب نیست. باید پشتوانه علمی و نظری داشت تا بتوان به مردم آگاه و دارای بلوغ سیاسی و تحصیلکرده ایران، شرایط را توضیح داد. با این مباحث، ظرفیتهای کشور و اصلاحطلبان شناخته شد و به این نتیجه رسیدیم که با وجود مشکلات، این نقطه امید بهواسطه داشتههای ما وجود دارد و اجازه فعالیت و اثرگذاری میدهد.
این نقاط قوت را واقعی دیدید؟ در آن مقطع فضا به گونهای بود که اگر کسی میخواست خلاف آن موضعگیری کند محکوم به عادیسازی روابط میشد!
کاملا همینگونه بود و این نگرانی در درون جمع مشاوران وجود داشت که اگر بر اساس یافتهها حرکت کنیم، جامعه همراهی میکند؟ انتقال پیام خیلی اهمیت داشت. آقای خاتمی در طول سالهای 88 و 89 تا اواسط 90 دارای جمع مشاوران گسترده نبود. به سبب فضای خاص ایجادشده، عدهای خودشان نمیآمدند، عدهای پرهیز میکردند، عدهای گرفتاریهایی داشتند و جمع مشاوران کوچک شده بود. اما این جمع با انتخاب خود آقای خاتمی گسترش پیدا کرد و هرروز گستردهتر شد. آقای خاتمی با جمع، حرکت میکند. ایشان در ایام قبل از انتخابات هم خودش بیانیهای نداد و این شورای مشاورین بود که بیانیه صادر کرد. بههرحال امید به اقناع هواداران ما که منتقد شرایط و احتمالا حضور در فضای انتخابات بودند، وجود داشت. این جمع به این گستردگی تا حالا دور هم جمع نشده بود. همه طیفهای اصلاحطلب حضور داشتند. برخی از آنها بعضا از هم گله داشتند اما وقتی همه دورهم نشستند احساس کردند به لحاظ عقبه اجتماعی، سیاسی تشکیلات و نفوذ کلمه، چه پتانسیلی دارند. خیلی از آنان در دانشگاهها صاحب نفوذ بودند. عدهای در روحانیت دارای پایگاه بودند، برخی در طبقه کارگری و سایر طبقات اجتماعی. البته مقداری زمان نیاز داشت تا اخت و هماهنگ شوند اما قدم بسیار بزرگی بود که انسجام را به دست آوریم.
گفتید این جمع انتخاب خود آقای خاتمی بود. بهتر نبود خود گروهها نماینده معرفی میکردند؟
بله، انتخاب خود آقای خاتمی بود و البته بعضا گفته میشد بهتر بود خود احزاب اصلاحطلب و تشکلهای صنفی و مدنی نماینده معرفی کنند اما ویژگی آنان این بود که خیلی افراد شخصیت حقوقی نداشتند اما شخصیتهای حقیقی صاحب نفوذ بودند. جمع عجیبی بود و تصور کنید وقتی همه اینها دور هم بودند، میفهمیدند چه ظرفیتی در کشور وجود دارد. ویژگی دیگر این بود که واقعا فرآیند تصمیمسازی دموکراتیک بود. در جلسات آقای خاتمی اول حرف نمیزد که جمع تحت تاثیر قرار گیرد. گلهها از هم، انتقاد از دوران اصلاحات و عملکرد برخی اشخاص در سالهای گذشته مطرح میشد. حتی رایدادن خود آقای خاتمی در انتخابات مجلس نهم مورد بحث قرار گرفت. فضا اینقدر باز بود که کسی نگران نبود مسایل را مطرح کند.
تشکیل این شورا، پس از رایدادن خاتمی در انتخابات مجلس نهم بود؟
تا جایی که میدانم اختلاف نظر در میان مشاوران مثل همه شماها، خیلی زیاد بود اما آنچه به شخص آقای خاتمی برمیگشت، به تصمیم خودشان عملی میشد اما بقیه تصمیمات شورای مشاورین کاملا جمعی بود. مثلا در مورد اینکه کاندیدا شود یا نشود خودش تصمیم گرفت چون نظر قاطع جمع این بود که ایشان باید نامزد انتخابات شود اما در بقیه مراحل، نظر جمع بود. در عین حال پایبندی به اصولی که اعلام میشد، مهم بود. در طول سالهای اصلاحات مواردی داشتیم که تصمیماتی گرفته میشد اما برخی راه دیگری میرفتند. دوستان شورای مشاورین به این بلوغ رسیده بودند که باید متعهد این کار جمعی باشند. همچنین تکتک آنان در انتقال نظرات اجتماعی و برعکس، خیلی فعال بودند.
بهدلیل اینکه از همه گروهها نماینده در این جمع وجود دارد، فضا مثبت پیش رفت یا حاصل نوعی ناگزیری بود؟
شرایط اجتماعی و سیاسی ما را به جایی رسانده بود که باید با هم حرکت کنیم و جداشدن به هیچوجه سودی ندارد و ضرر آن برای همه کشور خواهد بود. این جمع دارای یک پشتوانه نظری و علمی قوی بود و انسجام و وحدت رضایتبخشی در درون خود داشت و همچنین تعهد عمل به آنچه تصمیم گرفته میشد، در سطح بالایی وجود داشت. همه وقتی از جلسه بیرون میرفتند در فقدان تشکیلاتی که در گذشته از آن برخوردار بودیم، روزنههای بسیاری را در اجتماع ما باز کردند که فضا را توانستند عوض کنند و این سبب شد آن درکی که شورای مشاورین از شرایط سیاسی و اجتماعی داشت و کارهایی که باید انجام شود را به جامعه منتقل کنند.
قرار بود خروجی این جلسات بهعنوان یک برنامه منسجم به آقای خاتمی برای فعالیت انتخاباتی داده شود. اگر ایشان سیاستورزی نمیکرد و تا ماههای پایانی، از اعلام حضور یا عدم حضور قطعی سخن نمیگفت، باز هم کار شورای مشاورین با همین سرعت و دقت پیش میرفت؟
آقای خاتمی همان ابتدا اعلام کرد بنای ورود به انتخابات بهعنوان کاندیدا را ندارد.
البته ویژگی غالب آقای خاتمی این است که داوطلبکاری نیست و معمولا مخالفت میکند اما اگر خواست عمومی به حدی غیرقابل برگشت برسد، وارد صحنه میشود.
ایشان به روش استدلالی میپرداخت. جمع مشاوران از حضورشان ناامید نبودند اما میدانستند برای بعد از آقای خاتمی هم باید فکر کرد. به همان دلیل شعار ابتدایی ما یا خاتمی یا هاشمی بود و به این مفهوم نبود که نخواهیم شرکت کنیم همه میدانند کار سیاسی شگردهای خاصی دارد. باید جامعه را همراه، خود را منسجم و طرف مقابل را تحت تاثیر قرار دهید تا از این دیگ که جوشید، بهره بگیرید. این امر؛ امکانپذیر نبود جز با اعلام دعوت از این دو بزرگوار. اما به این موضوع فکر شد که اگر به هر علت آقای هاشمی هم نشد چه کنیم؟ درست است که رد صلاحیت ایشان بهگونهای بود که تا دو، سهروز همه را گیج کرده بود اما شورای مشاورین به سرعت خود را بازیابی کردند و دلیل آن، ویژگی منحصر به فرد آن جمع بود. در آن؛ جوان، مسن، تجربهدیده، انقلابی زندانرفته زمان شاه، اصلاحطلب و محافظهکار حضور داشت. آنجا افرادی که افکار هیجانی داشتند در کنار رفتارهای عقلانی چهرههای باتجربه، کنترل میشدند و توانستند بر فضای احساسات غلبه کنند و آن مسیر قبل را ادامه دهند.
فضای کشور در زمان تشکیل شورای مشاورین تغییر کرده بود؟ منظورم رفت و آمد و دیدارهاست چون به یاد دارم جلسات شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با دشواریهایی برگزار میشد؟
اگر به شرایط آن مقطع برگردیم، البته این فعالیت بیهزینه نبود اما شرایط تا حدی عوض شده بود و اختلافات درونی که میان جناح راست بروز کرده بود سبب شده بود هیچکس آن وضعیت را قابل دوام نداند. در عین حال اطمینان صددرصدی که طرف مقابل داشت که هیچکس نمیتواند کاری صورت دهد پس به چه دلیل هزینه بیشتری داده شود و جلو فعالیت شورای مشاورین گرفته شود، مانند امداد غیبی بود. اما کسانی که در جمع شورا حضور داشتند آماده پذیرش ریسک بودند. مخصوصا وقتی کار جدیتر شد و آقای هاشمی ثبتنام کرد فشارها روی جمع مشاوران بیشتر شد. یادم هست تصمیمی گرفته شد که همایش بزرگ اصلاحطلبان سراسر کشور به صورت قانونی با درخواست مجوز شورای هماهنگی جبهه اصلاحات از وزارت کشور برگزار شود که آن را لغو کردند. این دست اتفاقات نشان داد اگر مساله بخواهد جدی شود حتما برخوردها عوض میشود اما کار، کار اجتماعی گستردهای بود و ضرورت هم داشت که انتخابات بیرونق نباشد.
اما برخی پالسهای دیگری میدادند.
با همه این مسایل که وجود داشت خوشبختانه کار شورای مشاورین آقای خاتمی تحمل شد و امروز در ابعاد دیگری پیش میرود.
کمی به کارگروههای شورا بپردازیم. در فقر آماریای که وجود داشت و حساسیتهایی که بر روی اصلاحطلبان بود که از دستگاه دولتی بخواهند آمار رسمی که وظیفه دستگاه دولتی است را ارایه کند، حتما پاسخ منفی بوده است. این امر در سال 88 هم دیده شد که غیرواقعی اعلامشدن آمار و ارقام رسمی از کسانی که باید آمار واقعی ارایه دهند، چه مسایلی در مناظرهها به پا کرد. دکتر مسعود نیلی کمی قبل از انتخابات سال گذشته در برنامه پایش اعلام کرد فقط 14هزار شغل در سال توسط دولتی ایجاد شده است که مدعی یک میلیون شغل در سال بود! با این مساله چطور مواجه شدید؟
کسانی که در شورای مشاورین حضور داشتند به طرق مختلف به آمار دسترسی داشتند. اتفاقا به راحتی میشد از آمار رسمی، تناقضات را استخراج کرد. عدهای از مشاوران، در فعالیتهای جامعه در بخش خصوصی، تجارت و... فعال بودند و با ریز این وضعیت برخورد میکردند و ترسیم وضعیت کشور خیلی کار سختی نبود. بسیاری از آمارها بینالمللی بود و توسط صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی، آژانس جهانی انرژی، اوپک و... به وسیله آماری که از ایران دریافت میکردند، اعلام میشد و شاخصهایی چون تورم، بیکاری، نرخ رشد و... در آنها دیده شده بود. باز هم شکافی که بین آنها بود و افشاگریهایی که میشد و گزارشاتی که دیوان محاسبات، مرکز پژوهشها و... ارایه میکردند به کار ما میآمد پس فقر اطلاعات به آن معنا در این حوزهها نبود. فقر اطلاعاتیای که وجود داشت که شاید نهادهای دولتی هم به آن دسترسی نداشتند مسایل اجتماعی بود. بزه، فساد، فحشا، اعتیاد، نزاعهای اجتماعی، طلاق و... اما میدانید اتفاقا در این بخش نهادهای مدنی بسیار خوبی داریم که با وجود همه لطمهها، در دوران احمدینژاد هم به کار ادامه دادند. انجمن جامعهشناسی و جاهای دیگر کارهای بسیار خوبی انجام دادند که حتی نشد در سمیناری آن را ارایه کنند چون واقعیتهای ناخوشایندی در این گزارشها بود. برخی دوستانی که درون شورای مشاورین بودند مجری پروژههای تحقیقاتی میدانی بودند. دسترسی به پایاننامههای دانشجویان وجود داشت که بهویژه در بخش علوم انسانی حاوی نکات مهمی بود. پس پشتوانه نظری و علمی بود. این نبود که تکههای جراید را کنار هم بگذارند. کسانی که بودند تجربه اداره کشور داشتند وقتی آمار رسمی را میدیدند بلافاصله میفهمیدند واقعا اینها چیست.
تا هنگام بیانیه معروف که تشریح وضعیت کشور بود و اسامی مشاوران منتشر شد، شورا خیلی وجهه بیرونی نداشت. این یک تصمیم عامدانه بود؟
خواص میدانستند اما فضا اجازه نمیداد. حتما به یاد دارید در روزنامه خود شما حتی محدودیت عکس این را نزنید اسم آن را نیاورید وجود داشت. آن بیانیه چطور منتشر شد یادم نیست شما چه کردید؟
از اواخر 91 فضا تا حدی بهتر شد. آن گزارش هم با کمی تلخیص، منتشر شد.
بله وقتی علنی وارد میدان شدیم که پایان کار مشخص بود بنابراین آن بیانیه به معنای اعلام نقشه راه بود.
تردیدها درباره مشارکت یا عدم مشارکت از بین رفته بود؟
تعداد بسیار اندکی؛ قایل به عدم مشارکت بودند اما نحوه مشارکت مورد بحث بود.
چه بحثی؟
اینکه احتمالا امکان حضور نامزد حداکثری اصلاحطلب یا متمایل به ما هم داده نخواهد شد. آیا در بین موجودین میتوانیم از فردی حمایت کنیم؟ بنای ما این بود که باید ترمز وضعیت ناگوار کشور کشیده شود. اینکه اگر آقای خاتمی نیامد و آقای هاشمی هم بنای حضور نداشت از میان خودمان یک نفر را تعیین کنیم و با مکانیزمهایی از میان چند گزینه، به یک گزینه برسیم. آن زمان چند چهره مثل آقایان جهانگیری، نجفی، مهرعلیزاده و محمد شریعتمداری مطرح بودند و آقای عارف هم که از ابتدا مطرح بود. آقای هاشمی با وجود تلاشهای بسیاری که صورت گرفت، امید چندانی به آمدنشان نبود پس قرار شد مکانیزمهایی طراحی شود که اگر این اتفاق افتاد، یکی انتخاب شود و همه پشتسر ایشان بروند. عدهای میگفتند فقط برای پیروزی برویم. عدهای دیگر مثل سال 76 میگفتند میرویم و هر چه رای داشتیم، به طرح مسایل میپردازیم.
اما تز «یا خاتمی یا هاشمی»، به معنای حضور فقط به قصد پیروزی معنا میشود.
بله حتما به پیروزی فکر میکردیم اما نکتهای که در بالا هم اشاره کردم، اینجا وجود داشت. برای اینکه «یخ سیاسی» جامعه شکسته میشد احتیاج به اتفاقی مهم داشتیم. باید جنبش در جامعه ایجاد میشد و فقط با آقای خاتمی و هاشمی این امر امکانپذیر بود. زمانی که آقای هاشمی ثبتنام کرد اینگونه نبود که مردم شب بخوابند صبح ببینند ایشان ثبتنام کرده و به خیابانها بیایند و شادی کنند و شیرینی توزیع کنند. این امر حاصل ماهها تغییر فضا و تغییر فضای روانی جهت گرمشدن حوزه سیاست بود و رد صلاحیت ایشان کار را از گرمشدن گذراند و جامعه را به جوش آورد. اقبال آقای روحانی این بود که این جامعه به جوشآمده پشت سر ایشان ایستاد. پس جامعه به نوعی مدیریت سیاسی شد این به عهده شورای مشاورین بود. خیلی از فعالیتها، موضعگیری نبود بلکه لابیهای بسیار زیاد و درگیرکردن شهرستانها، از جمله فعالیتهای اصلی این مجموعه بود. در شهرستانها کسانی که موتور محرک بودند در جریان مسایل ما قرار داشتند و مطمئن بودند خروجی خواهد داشت و این را به جمعهای استانی و شهرستانی منتقل میکردند. جامعه ما در طول چند ماه از بیمیلی به فضای فعال رسید.
مشکل اصلی از عدم ثبتنام آقای خاتمی و سپس از رد صلاحیت آقای هاشمی شروع شد. حتما در لحظه آخر که آقای هاشمی ثبتنام کرد، شورای مشاورین نیمی از رسالت خود را به انجام رسانده بود. حجم لابیهایی که با ایشان صورت گرفت قابل کتمان نیست. مساله از آن موقع بود که اخبار ساعت 9 شب، در آخرین خبر خود، اسامی هشت نامزد را اعلام کرد. ما سمت خیابان منوچهری بودیم و کسبه آنجا همه آمدند پای تلویزیون داخل پاساژ و از هم پرسیدند پس هاشمی چه شد؟
البته در شورای مشاورین کمی زودتر اخباری را داشتیم که ممکن است این اتفاق رخ دهد. تماسهایی با آقای روحانی و لاریجانی گرفته شده بود که آقای هاشمی را راضی به انصراف کنند. خبر داشتیم که جمعی به شورای نگهبان رفتهاند برای توجیه چرایی لزوم رد صلاحیت آقای هاشمی و این را بعدها خودشان و برخی نمایندگان مثل آقای مطهری هم اعلام کردند. اما برای ما هم قابل باور نبود میگفتیم مگر میشود هاشمی رد صلاحیت شود؟ وقتی این اتفاق افتاد اولین تفسیر مشاوران این بود که این به چه معناست؟ دو روز مباحث جدی صورت گرفت. عدهای میگفتند با شناختی که از این جامعه داریم، میتوان موج را پشتسر دو نامزد باقیمانده قرار داد.
اما این دیدگاه هم وجود داشت که این اشخاص هستند که مورد وثوق جامعه هستند و امکان ندارد این رای، پشتسر دیگری برود.
اما بعد از دو روز نتیجه ما این بود که جامعه ایران خواستار تغییر است و به آقای هاشمی و خاتمی اعتماد کرده است. در این موقعیت احساس میشد این اتفاق خواهد افتاد و این رای، قابلیت انتقال دارد. اینجا نقش شهرستانیها اهمیت داشت. ما بیشتر در جمع نخبگان بودیم و تحلیل شهرستانها را نداشتیم. اگر نه جو شورای مشاورین، در اینباره مثبت نبود و همان نظری که در سوال داشتید، در شورا هم وجود داشت. اما نتیجه انتخابات نشان داد پالسهای شهرستانها چقدر دقیق بود. اولین نتایج انتخابات از روستاهای دورافتاده آذربایجان نشان داد اصلاحطلبان به شناخت درستی از جامعه رسیدهاند.
پس به نظر شما این رای، «دیو و دلبری» و از ترس تداوم احمدینژاد نبود؟
خیر؛ اصلا. مردم از چشم و ابروی کسی خوششان نیامد. آنها حتما اعتماد کردند. کارآمدی اصلاحطلبان موثر بود. اگر نمیتوانستیم به ائتلاف برسیم مردم میگفتند اینها خودشان نمیتوانند مسایل داخلی خودشان را حل کنند. اما وقتی مشاهده کردند با قاطعیت به فردی میگویند بمان و از دیگری میخواهند به سود آن فرد کنار برود و همه با جان و دل میپذیرند، پس وقتی خودشان میتوانند تصمیم بگیرند پس توانایی اداره کشور را هم خواهند داشت. ائتلاف، اعتمادسازی زیادی میان مردم صورت داد.
البته اینطور هم نبود که همه با جان و دل بپذیرند!
آقای عارف ابهاماتی راجعبه تاکتیکها داشتند. نمایندگان ایشان در جلسات حضور داشتند. برای ائتلاف، شورای مشاورین به جمعی از اعضای خود ماموریت داد؛ نمایندگان آقای خاتمی و هاشمی، نماینده یکی دیگر از بزرگان کشور و نمایندگان آقایان عارف و روحانی. در این فاصله اعلام رد صلاحیت آقای هاشمی، شورای مشاورین به لزوم ائتلاف رسید. 20روز فرصت داشتیم. در این مدت استراتژی معلوم بود که پس از تبلیغات، ائتلاف صورت گیرد. البته سیستم ما بینقص نبود اما دموکراتیک بود. در نظرسنجی تفاوت معناداری میان دو نامزد - حتی بعد از مناظرهها- دیده نمیشد. هیچکدام هم نفر اول نبودند. تفاوتها از نیم تا یکونیمدرصد در نظرسنجیهای مختلف بود.
ما در ستاد دکتر معین در سال 84 نظرسنجی میکردیم اما بعدا مشخص شد انحراف آماری داشتیم. مکانیسم شما چگونه بود؟
اینکه با تکیه بر همان تجربیات، شورای مشاورین درخواست کرد پس از برگزاری مناظرهها نظرسنجی شود تا نامزدها اثر خود را روی افراد گذاشته باشند، یکی از مکانیسمها بود که به دقت نظرسنجیها کمک کرد. تیم نظرسنجی بر اساس نظر جمع مشخص شد و اینکه در چه استانهایی با چه جامعه آماری، صورت گیرد. حدودا در 10 استان برگزار شد و حتی سوالات هم در شورا بررسی میشد و نتایج نظرسنجی نیز در اختیار همه قرار میگرفت. اینجا دیگر برای ما این مهم بود که چه کسی بالاتر است چون نظام تصمیمگیری ما دموکراتیک بود نه بر اساس احساسات و هر دو بزرگوار هم کتبا نوشته بودند که خروجی شورای مشاورین و نظر آقای خاتمی را میپذیرند.
یعنی آقای روحانی هم در صورت لزوم کنار میرفت؟
رسما نوشته بودند. آقای خاتمی؛ تصمیم فردی نداشت و تصمیمات مورد توافق همه بود. توجه کنید که در آن فرصت کوتاه راه دیگری وجود نداشت.
نفرات پیشنهادی آقای روحانی برای کمیته ائتلاف، در شورای مشاورین هم بودند؟
آقای مرتضی بانک در شورای مشاورین بود. به هر حال نتیجه نظرسنجیها که آمد اختلاف چندانی نبود اما حتما به نفع آقای روحانی بود. حضور ذهن ندارم که در جلسه تصمیمگیری آخر، نمایندگان دکتر عارف هم حضور داشتند یا خیر؟
یادم هست که اعلام شد آقایان توفیقی و رسولی در سفر انتخاباتی هستند.
بله، اما فرصتی تا روز انتخابات نبود و نمیشد منتظر ماند.
این را به حساب نارضایتی نمیگذارید؟
من نمیگویم نارضایتی نبود. اگر دو سال وقت داشتیم میگفتیم برویم حرف بزنیم و مساله را حل کنیم. فشاری که از بدنه اجتماعی وارد میشد بیاندازه بالا بود. پیغام داده بودند اگر تصمیم نگیرید، خیانت کردهاید و واقعا هم در آن شرایط خیانت بود.
گویا برخی همچنان معتقد بودند نامزد اصلاحطلبان باید تبار اصلاحطلبی داشته باشد و اگر آقای عارف نبود، میشد به آقای روحانی فکر کرد.
آقای روحانی نگفت اصلاحطلب است اما برنامه ایشان، با دیدگاههای اصلاحطلبان تا حد زیادی مطابقت داشت. ما که دنبال نجات اصلاحطلبی نبودیم. در ابتدای گفتوگو عرض کردم استراتژی آقای خاتمی و همه اصلاحطلبان، خروج کشور از آن وضع بود. حتی اگر این دو نامزد هم نبودند ممکن بود یکی از آنهایی که بودند انتخاب شوند و مردم دعوت به رای به وی شوند. در روز رایگیری در شورای مشاورین، رای مخفی گرفته شد و مشاورین با رای قاطع، آقای روحانی را انتخاب کردند. خیلی از آنها دوستان آقای عارف بودند و اگر ایشان انتخاب میشد حتما خوشایند آنها بود اما همه احساسات را کنار گذاشتند. هم عقلانیت وجود داشت و هم روش، روشی بود که مشکلی که سال 84 داشتیم تکرار نشود. عدهای میگفتند اصلا نظرسنجی را قبول نداریم. گفتیم چه مکانیسمی را قبول دارید؟ گفتند نظر نخبگان و بعد دیدیم چه بلایی سرمان آمد. ما چوب آن را خورده بودیم.
اما پای منافع که وسط میآید، معمولا تصمیمگیری دشوار میشود.
همه ما در چهارسال قبل از آقای روحانی اینقدر به زیر صفر رسیده بودیم که منافع مطرح نبود. میخواستیم فضای کشور و مردم، بهبود یابد اگر خودمان رشد نکردیم، حزبمان پا نگرفت و وزیر و وکیل نشدیم، چه اهمیتی داشت؟ در جمع شورای مشاورین به شدت برای سهمخواهی، موضعگیری وجود داشت. یادم هست در اولین جلسه بعد از انتخاب آقای روحانی، ششنفر از شورا برای دیدار با ایشان اعزام شدند. حتی یک کلمه سخن از این نبود که ما این کارها را کردیم تا شما رییسجمهور شدید. فقط دوستان گفتند بهنظر ما باید این کارها صورت بگیرد. طرفه اینکه آقای روحانی با اعضای آن جمع شناختی در حد سلاموعلیک داشتند و نه بیشتر. واقعا این جمع علایق شخصی و عواطف را کنار گذاشت و شاید بیرحمانه عمل شد، بیرحمی که مقتضای زمان و فعالیت سیاسی است.
بعدها موضوعاتی مطرح شد که نباید بدون سهمخواهی، ائتلاف صورت میگرفت. درست مثل سایر کشورها که رقبا با توافقاتی، از هم حمایت میکنند.
دیدم اخیرا آقای ابطحی هم این را بیان کرده است که باید برای معاون اولی آقای عارف صحبت میشد. من بهشدت مخالفم و شورای مشاورین و در راس آن آقای خاتمی هم با آن مخالف بود. مگر ما در شرایط عادی به سر میبردیم که بر سر کرسیهای وزارت، ائتلاف کنیم؟ آقای جهانگیری معاون اول خیلی خوبی هستند و حتما چیزی کمتر از آقای عارف ندارند. چینش کابینه آقای روحانی باتوجه به حساسیتهای عجیبی که وجود داشت، در مجموع قابل قبول است بهویژه در حوزههایی که دغدغه ما نیز بود مانند اقتصاد، نفت و سیاست خارجی قدمهای مهمی برداشته شده است و نیروهای توانمندی مشغول به کار شدهاند. گاهی در شورای مشاورین گله میشود که چرا در فلان مساله، دولت اینگونه عمل کرد یا فلان استاندار و فرماندار، چنان عملکردی داشتند اما این بهمعنای معرفی گزینه بهجای آنها نیست.
این دغدغهها منتقل میشود؟
بله جمعی از اعضای شورا با آقای جهانگیری جلسه دارند و فقط به ارایه راهکار میپردازند نه معرفی گزینه برای انتصاب.
آسیبی که در گذشته وجود داشت این بود که پس از رویکارآمدن دولت همسو، همه درگیر کار اجرایی میشوند اما امروز، همه میدانند این سیاستورزی، باید ادامه یابد. با همان شور و حرارت جلسات مشاوران آقای خاتمی برگزار میشود؟
شورا پروژهای داشت به نام انتخابات که به نتیجه رسید. الان پروژه عملیاتی در دستور کار نیست اما پروژههایی که پشتوانه نظری و فکری و کارهای علمی و پژوهشی است در حال انجام است. مثلا کارگروه رسانه به آسیبشناسی این حوزه میپردازد. در حوزه سیاست داخلی انتخاباتی در آینده داریم که بررسی میشود ماهیت چیست و چه کارهایی باید کرد. این شورا الان شورای راهبردی است تا عملیاتی که مثلا دوباره بخواهد در انتخابات فعال شود.
میپذیرید استراتژی آقای خاتمی فرق کرده است؟ ایشان در گذشته به این صراحت، وارد کار نمیشد. حاصل این عملکرد، انتخابات سال 92 بود.
نه قبول ندارم! آقای خاتمی ممکن است در شرایط خاص که واقع میشود تحلیل کند که کارش متفاوت بوده است اما در مجموع، ایشان افق و دورنمایی برای خود ترسیم کرده و در این مسیر راهش مشخص است. آقای خاتمی هم مثل هر انسانی تحتتاثیر فضا قرار میگیرد و ممکن است تصمیم خاص خود را بگیرد. آقای خاتمی در ریاستجمهوری یا هنگام وزارت ارشاد، باید تصمیم میگرفت اما در چهارسال گذشته، اگر غیر از انتخابات مجلس نهم، به نتیجهای رسید واقعا تابع جمع بود و خصلت آقای خاتمی اصولا همین بوده که بر این اساس حرکت کند. اینکه میگویند خیلی قاطع نیست ناظر به این روحیه است که در جمع باید هوای آدمهایی که کندروتر هم هستند را هم داشته باشند تا همه بتوانند همراهشان بیایند. آقای خاتمی تفاوت اساسی پیدا نکرده البته تجربه ایشان مثل همه ما بیشتر و شناخت از جریانات سیاسی و افراد و واقعیتهای اجتماعی بیشتر شده و این سبب شده برخی رفتارهایشان متفاوت از گذشته باشد که این، ذات حرکت بهسوی کمال است.
از دوران اصلاحات جمعهای مشاورهای در کنار آقای خاتمی در حوزههای مختلف حضور داشته است. پس اگر بگوییم «شورای مشاورین» پدیده جدیدی بوده شاید به خطا رفته باشیم چه اینکه در سالهای 87 و 88 هم مشاوران با گستردگی از طیفهای مختلف، با ایشان جلسات روزانه داشتند. اما چرا این «شورای مشاورین» در فاصله 90 تا 92 بیشتر به چشم آمد؟
همانطور که اشاره داشتید مساله مشاوره و مشورت در جمع آقای خاتمی پدیده تازهای نیست. از زمانی که ایشان در سال 76 کاندیدای ریاستجمهوری شد بر اساس مشورتهای گسترده، این تصمیم گرفته شد و اینطور نبود که « احساس تکلیف» صرف، باعث کاندیداتوری شود. این روند در طول دوران ریاستجمهوری ادامه داشت و جزو خصلتهای ایشان است. اما اینکه چرا نقش شورا برجسته شد باید به فضای چهار سال گذشته برگردیم. گروههای موثر و دارای نفوذ و تشکیلات، امکان فعالیت نداشتند. بقیه هم منفعل شده بودند و فضای سیاسی خیلی فعالی را در عرصه اجتماعی شاهد نبودیم. این کمبود باید بهگونهای پر میشد. اساس پیشبرد اصلاحات، نهادهای سیاسی و مدنی به شمار میروند و وقتی آنها به دلیل آسیبهای وارد شده، نمیتوانستند فعالیتی داشته باشند باید کاری صورت داد و این ایده تشکیل شورای مشاورین بود. اهدافی نیز برای آن ترسیم شد. نخست جمعکردن اصلاحطلبانی که بهخاطر فضای خاص ارتباطی با آنان وجود نداشت. پس انسجام هدف اول بود. دومین مساله این بود که در جامعه، و مردم سوالات و نقطهنظراتی درباره انتخابات داشتند و میگفتند حتی اگر فردی انتخاب شود، با شرایط پیشآمده و نابسامانیهای موجود، میتواند کاری صورت دهد؟ باید به این فضا غلبه میشد و باید پیامهای روشن و محکمی از جمع اصلاحطلبانی که شناختهشده و صاحب نفوذ بودند به جامعه داده میشد و نام آن شد « شورای مشاورین سیدمحمد خاتمی». آقای خاتمی از سالها پیش با برخی چهرههای این جمع، به تحلیل مسایل میپرداختند اما یکسالونیم قبل از انتخابات این پرسش شکل گرفت که چه باید بکنیم؟
پس هدف، انتخاباتی بود؟
نه؛ انتخاباتی صرف نبود. قبل از انتخابات مجلس نهم بحث بر سر این بود که ما در چه وضعی هستیم. چه میشود کرد؟ اینطور نبود که میتوانیم کاری بکنیم و چهکاری میتوان انجام داد؟ شرایط خاص پدیدآمده، این اجازه را به اصلاحطلبان نمیداد. از حدود یکسالونیم پیش از انتخابات ریاستجمهوری سال گذشته، این سوال بهطور جدی شکل گرفت. کارگروههایی در این حوزه، فعال شدند. قبل از هرچیز بحث بر سر این بود که تصویر روشن و تقریبا دقیقی از وضع موجود کشور در بخشهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی به دست آید.
که در چند اطلاعیه یا گزارش به مردم، اعلام شد.
بله و همانطور که در جریان هستید، تنها بخشی از آن پژوهشها بود که در آن اطلاعیهها به سمع و نظر مردم عزیز رسید. پشتوانه ما قویتر بود و آن گزارشها، خلاصهای از این پژوهشها بود. پس ابتدا تصویر دقیقی از وضعیت کشور را ترسیم و بعد آرایش نیروهای سیاسی را مشخص کردند و اینکه اصلاحطلبان در کجای معادله هستند، قدرت اجتماعی آنها چقدر است و چهکاری میتوانند انجام دهند؟ پس از آن بسیاری از سوالات که ذهنها را پر کرده بود رنگ باخت. اینکه اگر ما وارد انتخابات شویم و ببازیم یا حوادث مشابهی تکرار شود، چه خواهد شد؟ در عین حال پشتوانه این پژوهشها، دیدگاههای علمی و نظری بود و نمیخواستیم شعار صرف سیاسی بدهیم که شرایط کشور خوب نیست. باید پشتوانه علمی و نظری داشت تا بتوان به مردم آگاه و دارای بلوغ سیاسی و تحصیلکرده ایران، شرایط را توضیح داد. با این مباحث، ظرفیتهای کشور و اصلاحطلبان شناخته شد و به این نتیجه رسیدیم که با وجود مشکلات، این نقطه امید بهواسطه داشتههای ما وجود دارد و اجازه فعالیت و اثرگذاری میدهد.
این نقاط قوت را واقعی دیدید؟ در آن مقطع فضا به گونهای بود که اگر کسی میخواست خلاف آن موضعگیری کند محکوم به عادیسازی روابط میشد!
کاملا همینگونه بود و این نگرانی در درون جمع مشاوران وجود داشت که اگر بر اساس یافتهها حرکت کنیم، جامعه همراهی میکند؟ انتقال پیام خیلی اهمیت داشت. آقای خاتمی در طول سالهای 88 و 89 تا اواسط 90 دارای جمع مشاوران گسترده نبود. به سبب فضای خاص ایجادشده، عدهای خودشان نمیآمدند، عدهای پرهیز میکردند، عدهای گرفتاریهایی داشتند و جمع مشاوران کوچک شده بود. اما این جمع با انتخاب خود آقای خاتمی گسترش پیدا کرد و هرروز گستردهتر شد. آقای خاتمی با جمع، حرکت میکند. ایشان در ایام قبل از انتخابات هم خودش بیانیهای نداد و این شورای مشاورین بود که بیانیه صادر کرد. بههرحال امید به اقناع هواداران ما که منتقد شرایط و احتمالا حضور در فضای انتخابات بودند، وجود داشت. این جمع به این گستردگی تا حالا دور هم جمع نشده بود. همه طیفهای اصلاحطلب حضور داشتند. برخی از آنها بعضا از هم گله داشتند اما وقتی همه دورهم نشستند احساس کردند به لحاظ عقبه اجتماعی، سیاسی تشکیلات و نفوذ کلمه، چه پتانسیلی دارند. خیلی از آنان در دانشگاهها صاحب نفوذ بودند. عدهای در روحانیت دارای پایگاه بودند، برخی در طبقه کارگری و سایر طبقات اجتماعی. البته مقداری زمان نیاز داشت تا اخت و هماهنگ شوند اما قدم بسیار بزرگی بود که انسجام را به دست آوریم.
گفتید این جمع انتخاب خود آقای خاتمی بود. بهتر نبود خود گروهها نماینده معرفی میکردند؟
بله، انتخاب خود آقای خاتمی بود و البته بعضا گفته میشد بهتر بود خود احزاب اصلاحطلب و تشکلهای صنفی و مدنی نماینده معرفی کنند اما ویژگی آنان این بود که خیلی افراد شخصیت حقوقی نداشتند اما شخصیتهای حقیقی صاحب نفوذ بودند. جمع عجیبی بود و تصور کنید وقتی همه اینها دور هم بودند، میفهمیدند چه ظرفیتی در کشور وجود دارد. ویژگی دیگر این بود که واقعا فرآیند تصمیمسازی دموکراتیک بود. در جلسات آقای خاتمی اول حرف نمیزد که جمع تحت تاثیر قرار گیرد. گلهها از هم، انتقاد از دوران اصلاحات و عملکرد برخی اشخاص در سالهای گذشته مطرح میشد. حتی رایدادن خود آقای خاتمی در انتخابات مجلس نهم مورد بحث قرار گرفت. فضا اینقدر باز بود که کسی نگران نبود مسایل را مطرح کند.
تشکیل این شورا، پس از رایدادن خاتمی در انتخابات مجلس نهم بود؟
تا جایی که میدانم اختلاف نظر در میان مشاوران مثل همه شماها، خیلی زیاد بود اما آنچه به شخص آقای خاتمی برمیگشت، به تصمیم خودشان عملی میشد اما بقیه تصمیمات شورای مشاورین کاملا جمعی بود. مثلا در مورد اینکه کاندیدا شود یا نشود خودش تصمیم گرفت چون نظر قاطع جمع این بود که ایشان باید نامزد انتخابات شود اما در بقیه مراحل، نظر جمع بود. در عین حال پایبندی به اصولی که اعلام میشد، مهم بود. در طول سالهای اصلاحات مواردی داشتیم که تصمیماتی گرفته میشد اما برخی راه دیگری میرفتند. دوستان شورای مشاورین به این بلوغ رسیده بودند که باید متعهد این کار جمعی باشند. همچنین تکتک آنان در انتقال نظرات اجتماعی و برعکس، خیلی فعال بودند.
بهدلیل اینکه از همه گروهها نماینده در این جمع وجود دارد، فضا مثبت پیش رفت یا حاصل نوعی ناگزیری بود؟
شرایط اجتماعی و سیاسی ما را به جایی رسانده بود که باید با هم حرکت کنیم و جداشدن به هیچوجه سودی ندارد و ضرر آن برای همه کشور خواهد بود. این جمع دارای یک پشتوانه نظری و علمی قوی بود و انسجام و وحدت رضایتبخشی در درون خود داشت و همچنین تعهد عمل به آنچه تصمیم گرفته میشد، در سطح بالایی وجود داشت. همه وقتی از جلسه بیرون میرفتند در فقدان تشکیلاتی که در گذشته از آن برخوردار بودیم، روزنههای بسیاری را در اجتماع ما باز کردند که فضا را توانستند عوض کنند و این سبب شد آن درکی که شورای مشاورین از شرایط سیاسی و اجتماعی داشت و کارهایی که باید انجام شود را به جامعه منتقل کنند.
قرار بود خروجی این جلسات بهعنوان یک برنامه منسجم به آقای خاتمی برای فعالیت انتخاباتی داده شود. اگر ایشان سیاستورزی نمیکرد و تا ماههای پایانی، از اعلام حضور یا عدم حضور قطعی سخن نمیگفت، باز هم کار شورای مشاورین با همین سرعت و دقت پیش میرفت؟
آقای خاتمی همان ابتدا اعلام کرد بنای ورود به انتخابات بهعنوان کاندیدا را ندارد.
البته ویژگی غالب آقای خاتمی این است که داوطلبکاری نیست و معمولا مخالفت میکند اما اگر خواست عمومی به حدی غیرقابل برگشت برسد، وارد صحنه میشود.
ایشان به روش استدلالی میپرداخت. جمع مشاوران از حضورشان ناامید نبودند اما میدانستند برای بعد از آقای خاتمی هم باید فکر کرد. به همان دلیل شعار ابتدایی ما یا خاتمی یا هاشمی بود و به این مفهوم نبود که نخواهیم شرکت کنیم همه میدانند کار سیاسی شگردهای خاصی دارد. باید جامعه را همراه، خود را منسجم و طرف مقابل را تحت تاثیر قرار دهید تا از این دیگ که جوشید، بهره بگیرید. این امر؛ امکانپذیر نبود جز با اعلام دعوت از این دو بزرگوار. اما به این موضوع فکر شد که اگر به هر علت آقای هاشمی هم نشد چه کنیم؟ درست است که رد صلاحیت ایشان بهگونهای بود که تا دو، سهروز همه را گیج کرده بود اما شورای مشاورین به سرعت خود را بازیابی کردند و دلیل آن، ویژگی منحصر به فرد آن جمع بود. در آن؛ جوان، مسن، تجربهدیده، انقلابی زندانرفته زمان شاه، اصلاحطلب و محافظهکار حضور داشت. آنجا افرادی که افکار هیجانی داشتند در کنار رفتارهای عقلانی چهرههای باتجربه، کنترل میشدند و توانستند بر فضای احساسات غلبه کنند و آن مسیر قبل را ادامه دهند.
فضای کشور در زمان تشکیل شورای مشاورین تغییر کرده بود؟ منظورم رفت و آمد و دیدارهاست چون به یاد دارم جلسات شورای هماهنگی جبهه اصلاحات با دشواریهایی برگزار میشد؟
اگر به شرایط آن مقطع برگردیم، البته این فعالیت بیهزینه نبود اما شرایط تا حدی عوض شده بود و اختلافات درونی که میان جناح راست بروز کرده بود سبب شده بود هیچکس آن وضعیت را قابل دوام نداند. در عین حال اطمینان صددرصدی که طرف مقابل داشت که هیچکس نمیتواند کاری صورت دهد پس به چه دلیل هزینه بیشتری داده شود و جلو فعالیت شورای مشاورین گرفته شود، مانند امداد غیبی بود. اما کسانی که در جمع شورا حضور داشتند آماده پذیرش ریسک بودند. مخصوصا وقتی کار جدیتر شد و آقای هاشمی ثبتنام کرد فشارها روی جمع مشاوران بیشتر شد. یادم هست تصمیمی گرفته شد که همایش بزرگ اصلاحطلبان سراسر کشور به صورت قانونی با درخواست مجوز شورای هماهنگی جبهه اصلاحات از وزارت کشور برگزار شود که آن را لغو کردند. این دست اتفاقات نشان داد اگر مساله بخواهد جدی شود حتما برخوردها عوض میشود اما کار، کار اجتماعی گستردهای بود و ضرورت هم داشت که انتخابات بیرونق نباشد.
اما برخی پالسهای دیگری میدادند.
با همه این مسایل که وجود داشت خوشبختانه کار شورای مشاورین آقای خاتمی تحمل شد و امروز در ابعاد دیگری پیش میرود.
کمی به کارگروههای شورا بپردازیم. در فقر آماریای که وجود داشت و حساسیتهایی که بر روی اصلاحطلبان بود که از دستگاه دولتی بخواهند آمار رسمی که وظیفه دستگاه دولتی است را ارایه کند، حتما پاسخ منفی بوده است. این امر در سال 88 هم دیده شد که غیرواقعی اعلامشدن آمار و ارقام رسمی از کسانی که باید آمار واقعی ارایه دهند، چه مسایلی در مناظرهها به پا کرد. دکتر مسعود نیلی کمی قبل از انتخابات سال گذشته در برنامه پایش اعلام کرد فقط 14هزار شغل در سال توسط دولتی ایجاد شده است که مدعی یک میلیون شغل در سال بود! با این مساله چطور مواجه شدید؟
کسانی که در شورای مشاورین حضور داشتند به طرق مختلف به آمار دسترسی داشتند. اتفاقا به راحتی میشد از آمار رسمی، تناقضات را استخراج کرد. عدهای از مشاوران، در فعالیتهای جامعه در بخش خصوصی، تجارت و... فعال بودند و با ریز این وضعیت برخورد میکردند و ترسیم وضعیت کشور خیلی کار سختی نبود. بسیاری از آمارها بینالمللی بود و توسط صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی، آژانس جهانی انرژی، اوپک و... به وسیله آماری که از ایران دریافت میکردند، اعلام میشد و شاخصهایی چون تورم، بیکاری، نرخ رشد و... در آنها دیده شده بود. باز هم شکافی که بین آنها بود و افشاگریهایی که میشد و گزارشاتی که دیوان محاسبات، مرکز پژوهشها و... ارایه میکردند به کار ما میآمد پس فقر اطلاعات به آن معنا در این حوزهها نبود. فقر اطلاعاتیای که وجود داشت که شاید نهادهای دولتی هم به آن دسترسی نداشتند مسایل اجتماعی بود. بزه، فساد، فحشا، اعتیاد، نزاعهای اجتماعی، طلاق و... اما میدانید اتفاقا در این بخش نهادهای مدنی بسیار خوبی داریم که با وجود همه لطمهها، در دوران احمدینژاد هم به کار ادامه دادند. انجمن جامعهشناسی و جاهای دیگر کارهای بسیار خوبی انجام دادند که حتی نشد در سمیناری آن را ارایه کنند چون واقعیتهای ناخوشایندی در این گزارشها بود. برخی دوستانی که درون شورای مشاورین بودند مجری پروژههای تحقیقاتی میدانی بودند. دسترسی به پایاننامههای دانشجویان وجود داشت که بهویژه در بخش علوم انسانی حاوی نکات مهمی بود. پس پشتوانه نظری و علمی بود. این نبود که تکههای جراید را کنار هم بگذارند. کسانی که بودند تجربه اداره کشور داشتند وقتی آمار رسمی را میدیدند بلافاصله میفهمیدند واقعا اینها چیست.
تا هنگام بیانیه معروف که تشریح وضعیت کشور بود و اسامی مشاوران منتشر شد، شورا خیلی وجهه بیرونی نداشت. این یک تصمیم عامدانه بود؟
خواص میدانستند اما فضا اجازه نمیداد. حتما به یاد دارید در روزنامه خود شما حتی محدودیت عکس این را نزنید اسم آن را نیاورید وجود داشت. آن بیانیه چطور منتشر شد یادم نیست شما چه کردید؟
از اواخر 91 فضا تا حدی بهتر شد. آن گزارش هم با کمی تلخیص، منتشر شد.
بله وقتی علنی وارد میدان شدیم که پایان کار مشخص بود بنابراین آن بیانیه به معنای اعلام نقشه راه بود.
تردیدها درباره مشارکت یا عدم مشارکت از بین رفته بود؟
تعداد بسیار اندکی؛ قایل به عدم مشارکت بودند اما نحوه مشارکت مورد بحث بود.
چه بحثی؟
اینکه احتمالا امکان حضور نامزد حداکثری اصلاحطلب یا متمایل به ما هم داده نخواهد شد. آیا در بین موجودین میتوانیم از فردی حمایت کنیم؟ بنای ما این بود که باید ترمز وضعیت ناگوار کشور کشیده شود. اینکه اگر آقای خاتمی نیامد و آقای هاشمی هم بنای حضور نداشت از میان خودمان یک نفر را تعیین کنیم و با مکانیزمهایی از میان چند گزینه، به یک گزینه برسیم. آن زمان چند چهره مثل آقایان جهانگیری، نجفی، مهرعلیزاده و محمد شریعتمداری مطرح بودند و آقای عارف هم که از ابتدا مطرح بود. آقای هاشمی با وجود تلاشهای بسیاری که صورت گرفت، امید چندانی به آمدنشان نبود پس قرار شد مکانیزمهایی طراحی شود که اگر این اتفاق افتاد، یکی انتخاب شود و همه پشتسر ایشان بروند. عدهای میگفتند فقط برای پیروزی برویم. عدهای دیگر مثل سال 76 میگفتند میرویم و هر چه رای داشتیم، به طرح مسایل میپردازیم.
اما تز «یا خاتمی یا هاشمی»، به معنای حضور فقط به قصد پیروزی معنا میشود.
بله حتما به پیروزی فکر میکردیم اما نکتهای که در بالا هم اشاره کردم، اینجا وجود داشت. برای اینکه «یخ سیاسی» جامعه شکسته میشد احتیاج به اتفاقی مهم داشتیم. باید جنبش در جامعه ایجاد میشد و فقط با آقای خاتمی و هاشمی این امر امکانپذیر بود. زمانی که آقای هاشمی ثبتنام کرد اینگونه نبود که مردم شب بخوابند صبح ببینند ایشان ثبتنام کرده و به خیابانها بیایند و شادی کنند و شیرینی توزیع کنند. این امر حاصل ماهها تغییر فضا و تغییر فضای روانی جهت گرمشدن حوزه سیاست بود و رد صلاحیت ایشان کار را از گرمشدن گذراند و جامعه را به جوش آورد. اقبال آقای روحانی این بود که این جامعه به جوشآمده پشت سر ایشان ایستاد. پس جامعه به نوعی مدیریت سیاسی شد این به عهده شورای مشاورین بود. خیلی از فعالیتها، موضعگیری نبود بلکه لابیهای بسیار زیاد و درگیرکردن شهرستانها، از جمله فعالیتهای اصلی این مجموعه بود. در شهرستانها کسانی که موتور محرک بودند در جریان مسایل ما قرار داشتند و مطمئن بودند خروجی خواهد داشت و این را به جمعهای استانی و شهرستانی منتقل میکردند. جامعه ما در طول چند ماه از بیمیلی به فضای فعال رسید.
مشکل اصلی از عدم ثبتنام آقای خاتمی و سپس از رد صلاحیت آقای هاشمی شروع شد. حتما در لحظه آخر که آقای هاشمی ثبتنام کرد، شورای مشاورین نیمی از رسالت خود را به انجام رسانده بود. حجم لابیهایی که با ایشان صورت گرفت قابل کتمان نیست. مساله از آن موقع بود که اخبار ساعت 9 شب، در آخرین خبر خود، اسامی هشت نامزد را اعلام کرد. ما سمت خیابان منوچهری بودیم و کسبه آنجا همه آمدند پای تلویزیون داخل پاساژ و از هم پرسیدند پس هاشمی چه شد؟
البته در شورای مشاورین کمی زودتر اخباری را داشتیم که ممکن است این اتفاق رخ دهد. تماسهایی با آقای روحانی و لاریجانی گرفته شده بود که آقای هاشمی را راضی به انصراف کنند. خبر داشتیم که جمعی به شورای نگهبان رفتهاند برای توجیه چرایی لزوم رد صلاحیت آقای هاشمی و این را بعدها خودشان و برخی نمایندگان مثل آقای مطهری هم اعلام کردند. اما برای ما هم قابل باور نبود میگفتیم مگر میشود هاشمی رد صلاحیت شود؟ وقتی این اتفاق افتاد اولین تفسیر مشاوران این بود که این به چه معناست؟ دو روز مباحث جدی صورت گرفت. عدهای میگفتند با شناختی که از این جامعه داریم، میتوان موج را پشتسر دو نامزد باقیمانده قرار داد.
اما این دیدگاه هم وجود داشت که این اشخاص هستند که مورد وثوق جامعه هستند و امکان ندارد این رای، پشتسر دیگری برود.
اما بعد از دو روز نتیجه ما این بود که جامعه ایران خواستار تغییر است و به آقای هاشمی و خاتمی اعتماد کرده است. در این موقعیت احساس میشد این اتفاق خواهد افتاد و این رای، قابلیت انتقال دارد. اینجا نقش شهرستانیها اهمیت داشت. ما بیشتر در جمع نخبگان بودیم و تحلیل شهرستانها را نداشتیم. اگر نه جو شورای مشاورین، در اینباره مثبت نبود و همان نظری که در سوال داشتید، در شورا هم وجود داشت. اما نتیجه انتخابات نشان داد پالسهای شهرستانها چقدر دقیق بود. اولین نتایج انتخابات از روستاهای دورافتاده آذربایجان نشان داد اصلاحطلبان به شناخت درستی از جامعه رسیدهاند.
پس به نظر شما این رای، «دیو و دلبری» و از ترس تداوم احمدینژاد نبود؟
خیر؛ اصلا. مردم از چشم و ابروی کسی خوششان نیامد. آنها حتما اعتماد کردند. کارآمدی اصلاحطلبان موثر بود. اگر نمیتوانستیم به ائتلاف برسیم مردم میگفتند اینها خودشان نمیتوانند مسایل داخلی خودشان را حل کنند. اما وقتی مشاهده کردند با قاطعیت به فردی میگویند بمان و از دیگری میخواهند به سود آن فرد کنار برود و همه با جان و دل میپذیرند، پس وقتی خودشان میتوانند تصمیم بگیرند پس توانایی اداره کشور را هم خواهند داشت. ائتلاف، اعتمادسازی زیادی میان مردم صورت داد.
البته اینطور هم نبود که همه با جان و دل بپذیرند!
آقای عارف ابهاماتی راجعبه تاکتیکها داشتند. نمایندگان ایشان در جلسات حضور داشتند. برای ائتلاف، شورای مشاورین به جمعی از اعضای خود ماموریت داد؛ نمایندگان آقای خاتمی و هاشمی، نماینده یکی دیگر از بزرگان کشور و نمایندگان آقایان عارف و روحانی. در این فاصله اعلام رد صلاحیت آقای هاشمی، شورای مشاورین به لزوم ائتلاف رسید. 20روز فرصت داشتیم. در این مدت استراتژی معلوم بود که پس از تبلیغات، ائتلاف صورت گیرد. البته سیستم ما بینقص نبود اما دموکراتیک بود. در نظرسنجی تفاوت معناداری میان دو نامزد - حتی بعد از مناظرهها- دیده نمیشد. هیچکدام هم نفر اول نبودند. تفاوتها از نیم تا یکونیمدرصد در نظرسنجیهای مختلف بود.
ما در ستاد دکتر معین در سال 84 نظرسنجی میکردیم اما بعدا مشخص شد انحراف آماری داشتیم. مکانیسم شما چگونه بود؟
اینکه با تکیه بر همان تجربیات، شورای مشاورین درخواست کرد پس از برگزاری مناظرهها نظرسنجی شود تا نامزدها اثر خود را روی افراد گذاشته باشند، یکی از مکانیسمها بود که به دقت نظرسنجیها کمک کرد. تیم نظرسنجی بر اساس نظر جمع مشخص شد و اینکه در چه استانهایی با چه جامعه آماری، صورت گیرد. حدودا در 10 استان برگزار شد و حتی سوالات هم در شورا بررسی میشد و نتایج نظرسنجی نیز در اختیار همه قرار میگرفت. اینجا دیگر برای ما این مهم بود که چه کسی بالاتر است چون نظام تصمیمگیری ما دموکراتیک بود نه بر اساس احساسات و هر دو بزرگوار هم کتبا نوشته بودند که خروجی شورای مشاورین و نظر آقای خاتمی را میپذیرند.
یعنی آقای روحانی هم در صورت لزوم کنار میرفت؟
رسما نوشته بودند. آقای خاتمی؛ تصمیم فردی نداشت و تصمیمات مورد توافق همه بود. توجه کنید که در آن فرصت کوتاه راه دیگری وجود نداشت.
نفرات پیشنهادی آقای روحانی برای کمیته ائتلاف، در شورای مشاورین هم بودند؟
آقای مرتضی بانک در شورای مشاورین بود. به هر حال نتیجه نظرسنجیها که آمد اختلاف چندانی نبود اما حتما به نفع آقای روحانی بود. حضور ذهن ندارم که در جلسه تصمیمگیری آخر، نمایندگان دکتر عارف هم حضور داشتند یا خیر؟
یادم هست که اعلام شد آقایان توفیقی و رسولی در سفر انتخاباتی هستند.
بله، اما فرصتی تا روز انتخابات نبود و نمیشد منتظر ماند.
این را به حساب نارضایتی نمیگذارید؟
من نمیگویم نارضایتی نبود. اگر دو سال وقت داشتیم میگفتیم برویم حرف بزنیم و مساله را حل کنیم. فشاری که از بدنه اجتماعی وارد میشد بیاندازه بالا بود. پیغام داده بودند اگر تصمیم نگیرید، خیانت کردهاید و واقعا هم در آن شرایط خیانت بود.
گویا برخی همچنان معتقد بودند نامزد اصلاحطلبان باید تبار اصلاحطلبی داشته باشد و اگر آقای عارف نبود، میشد به آقای روحانی فکر کرد.
آقای روحانی نگفت اصلاحطلب است اما برنامه ایشان، با دیدگاههای اصلاحطلبان تا حد زیادی مطابقت داشت. ما که دنبال نجات اصلاحطلبی نبودیم. در ابتدای گفتوگو عرض کردم استراتژی آقای خاتمی و همه اصلاحطلبان، خروج کشور از آن وضع بود. حتی اگر این دو نامزد هم نبودند ممکن بود یکی از آنهایی که بودند انتخاب شوند و مردم دعوت به رای به وی شوند. در روز رایگیری در شورای مشاورین، رای مخفی گرفته شد و مشاورین با رای قاطع، آقای روحانی را انتخاب کردند. خیلی از آنها دوستان آقای عارف بودند و اگر ایشان انتخاب میشد حتما خوشایند آنها بود اما همه احساسات را کنار گذاشتند. هم عقلانیت وجود داشت و هم روش، روشی بود که مشکلی که سال 84 داشتیم تکرار نشود. عدهای میگفتند اصلا نظرسنجی را قبول نداریم. گفتیم چه مکانیسمی را قبول دارید؟ گفتند نظر نخبگان و بعد دیدیم چه بلایی سرمان آمد. ما چوب آن را خورده بودیم.
اما پای منافع که وسط میآید، معمولا تصمیمگیری دشوار میشود.
همه ما در چهارسال قبل از آقای روحانی اینقدر به زیر صفر رسیده بودیم که منافع مطرح نبود. میخواستیم فضای کشور و مردم، بهبود یابد اگر خودمان رشد نکردیم، حزبمان پا نگرفت و وزیر و وکیل نشدیم، چه اهمیتی داشت؟ در جمع شورای مشاورین به شدت برای سهمخواهی، موضعگیری وجود داشت. یادم هست در اولین جلسه بعد از انتخاب آقای روحانی، ششنفر از شورا برای دیدار با ایشان اعزام شدند. حتی یک کلمه سخن از این نبود که ما این کارها را کردیم تا شما رییسجمهور شدید. فقط دوستان گفتند بهنظر ما باید این کارها صورت بگیرد. طرفه اینکه آقای روحانی با اعضای آن جمع شناختی در حد سلاموعلیک داشتند و نه بیشتر. واقعا این جمع علایق شخصی و عواطف را کنار گذاشت و شاید بیرحمانه عمل شد، بیرحمی که مقتضای زمان و فعالیت سیاسی است.
بعدها موضوعاتی مطرح شد که نباید بدون سهمخواهی، ائتلاف صورت میگرفت. درست مثل سایر کشورها که رقبا با توافقاتی، از هم حمایت میکنند.
دیدم اخیرا آقای ابطحی هم این را بیان کرده است که باید برای معاون اولی آقای عارف صحبت میشد. من بهشدت مخالفم و شورای مشاورین و در راس آن آقای خاتمی هم با آن مخالف بود. مگر ما در شرایط عادی به سر میبردیم که بر سر کرسیهای وزارت، ائتلاف کنیم؟ آقای جهانگیری معاون اول خیلی خوبی هستند و حتما چیزی کمتر از آقای عارف ندارند. چینش کابینه آقای روحانی باتوجه به حساسیتهای عجیبی که وجود داشت، در مجموع قابل قبول است بهویژه در حوزههایی که دغدغه ما نیز بود مانند اقتصاد، نفت و سیاست خارجی قدمهای مهمی برداشته شده است و نیروهای توانمندی مشغول به کار شدهاند. گاهی در شورای مشاورین گله میشود که چرا در فلان مساله، دولت اینگونه عمل کرد یا فلان استاندار و فرماندار، چنان عملکردی داشتند اما این بهمعنای معرفی گزینه بهجای آنها نیست.
این دغدغهها منتقل میشود؟
بله جمعی از اعضای شورا با آقای جهانگیری جلسه دارند و فقط به ارایه راهکار میپردازند نه معرفی گزینه برای انتصاب.
آسیبی که در گذشته وجود داشت این بود که پس از رویکارآمدن دولت همسو، همه درگیر کار اجرایی میشوند اما امروز، همه میدانند این سیاستورزی، باید ادامه یابد. با همان شور و حرارت جلسات مشاوران آقای خاتمی برگزار میشود؟
شورا پروژهای داشت به نام انتخابات که به نتیجه رسید. الان پروژه عملیاتی در دستور کار نیست اما پروژههایی که پشتوانه نظری و فکری و کارهای علمی و پژوهشی است در حال انجام است. مثلا کارگروه رسانه به آسیبشناسی این حوزه میپردازد. در حوزه سیاست داخلی انتخاباتی در آینده داریم که بررسی میشود ماهیت چیست و چه کارهایی باید کرد. این شورا الان شورای راهبردی است تا عملیاتی که مثلا دوباره بخواهد در انتخابات فعال شود.
میپذیرید استراتژی آقای خاتمی فرق کرده است؟ ایشان در گذشته به این صراحت، وارد کار نمیشد. حاصل این عملکرد، انتخابات سال 92 بود.
نه قبول ندارم! آقای خاتمی ممکن است در شرایط خاص که واقع میشود تحلیل کند که کارش متفاوت بوده است اما در مجموع، ایشان افق و دورنمایی برای خود ترسیم کرده و در این مسیر راهش مشخص است. آقای خاتمی هم مثل هر انسانی تحتتاثیر فضا قرار میگیرد و ممکن است تصمیم خاص خود را بگیرد. آقای خاتمی در ریاستجمهوری یا هنگام وزارت ارشاد، باید تصمیم میگرفت اما در چهارسال گذشته، اگر غیر از انتخابات مجلس نهم، به نتیجهای رسید واقعا تابع جمع بود و خصلت آقای خاتمی اصولا همین بوده که بر این اساس حرکت کند. اینکه میگویند خیلی قاطع نیست ناظر به این روحیه است که در جمع باید هوای آدمهایی که کندروتر هم هستند را هم داشته باشند تا همه بتوانند همراهشان بیایند. آقای خاتمی تفاوت اساسی پیدا نکرده البته تجربه ایشان مثل همه ما بیشتر و شناخت از جریانات سیاسی و افراد و واقعیتهای اجتماعی بیشتر شده و این سبب شده برخی رفتارهایشان متفاوت از گذشته باشد که این، ذات حرکت بهسوی کمال است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.