فاطمه صادقی در گفتوگو با «شرق»:
دولت به فعالکردن حوزههای عمومی نیاز دارد
هما مداح- آمنه شیرافکن
«فاطمه صادقی» به کارنامه یکساله دولت نقد دارد. فقدان ارتباط با حوزه عمومی، سردرگمی در تعریف استراتژی و بارکردن معانی عجیبوغریب بر سر واژه «اعتدال»، از جمله نقدهای اساسی او به دولت حسن روحانی است. اما بهصراحت میگوید باید تعارفات را کنار گذاشت؛ چراکه شرایط امروز، شرایط ویژهای است. اما او در کنار بررسی جامعه به ارث رسیده از هشتسال ریاستجمهوری احمدینژاد، یادآور میشود وظیفه دولت، برداشتن «اینرسی» و بار سنگین دهه پیش با دولت است و تا دولت گامی بر ندارد، جامعه خسته را توان تغییر جدی نیست. حداقل گامهای دولت بهگفته او میتواند احیای حوزه عمومی باشد. او بر ارتباط منسجم و تنگاتنگ دولت با جامعه تاکید دارد و معتقد است که دولت در شرایط سراسر به یادگار مانده از دوره احمدینژاد، راهی جز گشایش حوزه عمومی و بازگرداندن اعتماد ندارد. خلاصه اینکه پیشنهاد او برای دولت این است که شفاف باشد و مردم را از مشکلات موجود آگاه کند تا در تمام زمینهها از همراهیشان بهرهمند شود و نه اینکه مانند ماجرای دعوت برای انصراف از «هدفمندی یارانه» ازشیوههایی دور از شناخت جامعه، استفاده کند. توصیه صادقی به دولت و کابینه «حسن
روحانی» این است که بپذیرد برای آواربرداری از مخروبهای که تحویل گرفتهاند به همکاری همهجانبه مردم نیاز دارد. فاطمه صادقی از جمله استادانی است که پس از رویکارآمدن احمدینژاد؛ خانهنشین شد. حالا علاوه بر تالیف و ترجمه در برخی موسسههای خصوصی مشغول تدریس است و همچنان از کرسیهای دانشگاهی جدا افتاده است.
ابتدا تلاشهایی برای تعریف «اعتدال» صورت گرفت و بعدتر گویی که بار سنگین معانی روی این واژه بار شد. آیا واقعا «اعتدال»گرایی قرار است ترم جدید سیاسی در جامعه ایرانی شود؟ آیا اصولا از چنین پتانسیلی برخوردار است؟
من گمان نمیکنم. این واژه؛ نه از این ظرفیت برخوردار است و نه نیاز چندانی به آن هست. این گفتار، نوعی دعوت مخالفان به همراهی است. بعدتر در این مورد بیشتر صحبت خواهیم کرد. عجالتا باید گفت، اگر بنا به «اعتدال» باشد، مشخص است که چه کسی در وهله نخست باید دست از افراطیگری بردارد. پرواضح است که تا به اینجای کار، این دعوت از سوی گروههای تندرو با بیاعتنایی کامل مواجه شده است. بنابراین خواهناخواه، سنگینی بار «اعتدال» روی گروههایی میافتد که از قضا دولت برای پیشبرد برنامههای خود نیاز مبرمی به آنها دارد. میبینید که در عمل، «اعتدال» چندان کامیاب نبوده است. بهعلاوه، به محافظهکاری گسترده موجود در لایههای دولت و جامعه انجامیده است. به نظر میرسد حتی برای کسانی که از اوضاع خبر دارند، تا حدی تعارفبازیهای مرسوم اجازه برخورد جدی با مسایل را نمیدهد.
در شرایطی از نقد دولت روحانی حرف میزنیم که دلواپسها اعتراضهای هدفمندی علیه دولت شکل داده و شاید دولت، گریزی جز این نداشته باشد.
اتفاقا وقتی بخواهیم به تحلیل شرایطی بپردازیم که یک سر آن «دلواپسان» باشند بیش از هر زمان دیگری ضرورت توجه دولت به گسترش و ارتباط با حوزههای عمومی برجسته میشود. در اینکه دلواپسان در این سالها از امکانات مالی و منابع جدید انسانی بهرهمند شدهاند، تردید نیست. مواضع جدید آنها نشان از آن دارد که بنا دارند تندتر بروند و چندان از سر همدلی وارد نشوند. خب در چنین شرایطی دولت راهی جز یارگیری از جامعه ندارد. مردم باید احساس کنند که حضور دارند و این کار جز با دعوت مستقیم دولت از آنها و بازکردن راه برای همراهی امکانپذیر نیست.
فکر نمیکنید که دولت در برابر همین دلواپسان بیش از اندازه مدارا کرده؟
یک پایه بحث؛ میتواند این باشد. در واقع جامعه از خودش سوال میکند که اگر قرار است یک طرف کوتاه بیاید و میانهرو شود، آیا طرف دیگر هم نباید کوتاه بیاید. این در حالی است که میبینیم دولت گامبهگام پاپس میکشد و تندروها پیش میآیند. اما میشود جور دیگری هم برخورد کرد. دولت میتواند با ابتکارات هوشمندانه هم رابطه با مخالفش را مدیریت کند و هم از پشتوانه مردمی بهره گیرد. هم شعار «زندهباد مخالف من» سر دهد و هم ارتباطش با جامعه را سامان بخشد. برگزاری تجمع برای اعتراض مقابل وزارت کشور از سوی دلواپسها به نظر من حق شهروندی آنهاست، اما دولت باید به طرف مقابل، یعنی آنهایی که به او رای دادهاند، اجازه دهد اگر مایلند تجمع مشابهی را برگزار کنند. اگر بخواهیم منصف باشیم، معنای «اعتدال» این است.
دکتر کاشی هم جایی گفته بودند که «اعتدال» قادر نیست به سپهر گفتمانی تبدیل شود و قدرتی هژمونیک تولید کند؛ گویا شما با او همنظر هستید... .
بله. شاید بتوان از «اعتدال» در قالب دورنمای دولت نام برد، اما نمیتوان گفتمان «اعتدال» را برای جامعهای که تضادهایی دارد، بهعنوان خطمشی به کار گرفت. ضمن اینکه باید دید اصلا ضرورت این کار چیست. به نظر من «اعتدال» در بهترین حالت تنها میتواند یک چشمانداز باشد؛ نه یک استراتژی یا خطمشی.
بههرحال؛ شاید مرور تجربه اصلاحات، به تولید گفتار «اعتدال» موجب شده. در بازه زمانی فعالیت دولت خاتمی با وجود تمام دستاوردهای سیاسی، برخی بهدلیل تاکید او بر شعارهای سیاسی یا همین بهرسمیتشناختن حوزه عمومی دستاوردهای دولت را بلوکه کردند و حالا شاید «اعتدالیون» میخواهند این تجربه تکرار نشود. شاید یکجور دستیابی به راه میانه باشد؛ بهدلیل واکنشهایی که در آن دوره وجود داشت؟
به نظر من اگر این تحلیل موجب درپیشگرفتن «اعتدال» شده باشد، آنوقت سوالات دیگری پیش میآید. برای مثال: آیا واقعا بهاصطلاح شکست اصلاحات بهواسطه سیاستهای تندروانه دولت اصلاحات بوده؟ اگر اینطور است، پس اصلاحطلبی در شرایط فعلی چه معنایی دارد؟ آیا تغییری در گفتار اصلاحطلبی ایجاد شده و تبدیل شده به «اعتدال»؟ اگر چنین است، پس باید کارنامه قبل وسط گذاشته شود و این موارد اصلاح و اعلام شوند. از سوی دیگر باید مشخص شود که آیا دولت تندروی کرده یا جامعه؟ یا انتظار از دولت زیاد بوده؟ در واقع درست این است که دوم خرداد از نو بازخوانی شود که از قضا من خیلی با آن موافقم. اما اگر معتقد باشند که عملکرد دولت اصلاحات در کل درست بوده و ساختار سیاسی به آنها اجازه فعالیت بیشتر نداده، پس چه نیازی به رویکرد «اعتدال»ی هست؟
نکته مهمی که در این میان فراموش میشود این است که بعد از دوره احمدینژاد «آنتاگونیسم» و تضادی در جامعه بروز کرد که اجازه بازگشت به قبل را نمیدهد. در همین چارچوب باید اشاره کرد مرزبندیهای قبلی از قبیل اصلاحطلب/ اصولگرا هم کارکرد خود را برای جامعه سیاسی از دست دادهاند. یعنی نه در سطح نظری و نه در عمل نمیتوانیم بهسادگی این تضادها را کنار بگذاریم و آنها را ندیده بگیریم. میبینید که حتی بازگشت به اصلاحات هم بهعنوان یک خطمشی و هم چشمانداز ناممکن شده است. حالا سوال این است که در جامعهای که «اصلاحطلب»بودن خواه بهدلیل شکستهای درونی، موانع ساختاری یا «آنتاگونیس»م هم بهعنوان یک چشمانداز و هم مشی سیاسی، ناممکن است، آیا راهحل ضرورتا این است که یک گام عقبتر برویم و بشویم «اعتدال»ی؟ آیا این بهترین خطمشی است؟ به نظر من، این مسایل جای بحث و واکاوی دارند.
شاید یکی از ابهامها در دولت یازدهم این است که به طور کلی وقتی صحبت از «اعتدال» میشود و توصیه این است که برخی فتیله را پایین بکشند، درست مشخص نیست که چه کسانی باید فتیله را پایین بکشند. گویی یک جور خطمشی تعیینتکلیف برای همه عمومی شده است.
به نظر من لزومی ندارد که دولت آنهم در شرایط فعلی برای همه نسخه بپیچد. به نفع دولت است که برخی مواضع انتقادیشان را داشته باشند و بهتر است اصولا چندان دعوت به سکوت و سکون نشوند. اما فرصتها برای همه طرفها موجود باشد.
نسبت «اعتدال» و «اصلاحات» چیست؟ برای گفتار «اعتدال» قایل به چه تعریفی هستید؟
درواقع؛ سوال من هم همین است. اما اگر بخواهم تعریفی مبتنی در دریافت شخصیام از «اعتدال» مطرح کنم باید بگویم که «اعتدال» در عمل در یک جمله خلاصه میشود: «آنچه خوبان همه دارند، تو یک جا داری.» یعنی دولت آقای روحانی برخی چیزها را از دولت سازندگی گرفته، برخیها را از دولت اصلاحات. از دوره هاشمی توسعه و اقتصاد سرمایهمحور را وام گرفته؛ از دوره خاتمی نوعی تاکید بر آزادیهای شخصی و عدم دخالت در زندگی مردم را گرفته است. حالا اینها را کنار هم بگذارید ببینید چه میشود.
شاید مصداق اینکه گفتید برخی دولتمردان در برخی مواقع اتفاقا پا پس کشیده، در ماجرای عدم ارایه مجوز به سخنرانی «هادی خانیکی» در مشهد تبلور یابد. به هر حال؛ چه کسی میانهدارتر از خانیکی در اصلاحطلبان. اما وقتی با سخنرانی او هم مخالفت میشود، واکنش دولت چندان جدی نیست. شاید تنها واکنش جدی دولت برای مقابله با فشار تندرویها برکناری فرماندار بروجرد باشد.
موافقم. طبیعی است که وقتی عمده تلاش دولت روحانی به سمت اتاق مذاکره هستهای ظریف و آشتون رفته و دولت مساله حوزه عمومی را از خودش دور کرده، واکنش دولت همین باشد. بهتر است بخشی از مشکلات را به مشارکت مردمی بسپارد. حوزه عمومی دقیقا در چنین زمانی به کار میآید. دولت روحانی بهمراتب بیش از دوره اصلاحات به همراهی مردم و فعالکردن حوزههای عمومی نیاز دارد.
دلیلتان چیست؟ چرا دولت روحانی بیش از خاتمی نیازمند تنظیم روابط با مردم و حوزههای عمومی است؟
به نظر من پاسخش در خود جملهای که زمانی آقای روحانی گفت، نهفته است: او یکبار گفت که دولت مشغول آواربرداری است و حالا لازم است به صراحت بگوید که بهخاطر انباشت مشکلات به ارثرسیده قادر به حل تمام مسایل نیست و بخشی از اداره امور را به مردم بسپارد. در یک دعوت عمومی مشکلات عینی را با مردم در میان بگذارد و بگوید که در این بخشها قادر به حل مساله نیست. ما در دوره اصلاحات با این شرایط و بحرانهای فعلی مواجه نبودیم. این درخواست موجب میشود جامعه هم احساس مسوولیت کرده و از «اینرسی»ماندن در حالت هشتسال گذشته خارج شود.
میشود بگویید پیشنهاد مشخص شما برای خارجکردن جامعه از «اینرسی» مورد نظرتان چیست؟
محض نمونه، تزریق انرژی به جامعه و به بازیگرفتنش. دولت با تصمیمهای خیلی کوچک میتواند به کمک جامعه بیاید و کمی حال مردم را بهتر کند. شادمانیهای دوشب بعد از انتخابات، شادمانی خیلی خوبی بود. جنس این شادیهای کارناوالی در ایران بسیار کم است و دولت باید از هر فرصتی برای بهراهانداختن چنین شادمانی و تحرکی استفاده کند. مثال دیگر این است که تیم فوتبال ایران به تازگی عازم جامجهانی شد. همین اتفاق فرصتی برای دولت بود که در کشور جشن ملی به راه بیندازد، مردم را سر ذوق بیاورد و به آنها فرصت شادمانی بدهد. اما دولت این فرصت را از دست داد.
فکر نمیکنید خیلی در صحبتها روی دولت تاکید میکنید، پس تکلیف مردم چه میشود؟ حتی اگر دولت هیچوقت چنین خواستهای از مردم مطرح نکند، آن وقت قرار است فعالان حوزه عمومی دست روی دست بگذارند و به پایان مسیر بنگرند؟
انفعال جامعه و دولت امری دوجانبه است. بحثی در این نیست. جامعه مدنی هم منقبض است. این جامعه هزارویک مشکل دارد. اما ضمنا چشم امیدش به دولت است. دلیلش هم این است که نهاد دولت در ایران خواهی نخواهی مهم است. برای مثال این دولت است که در نهایت میتواند امنیت لازم برای حوزه عمومی را تامین کند. اما شما محق هستید در اینکه از دولت هم شاید انتظار چندانی نتوان داشت. چون احمدینژاد با رویکرد ضد دولت در این هشت سال باعث تخریب بسیاری از زیرساختارها شد و حتی دولتبودن خود دولت را زیر سوال برد. برای نمونه حذف سازمان برنامه و بودجه شاهکار به یادماندنی او در دوره مدیریتش بود. به این ترتیب زیربنای دولت اینقدر آسیبدیده است که دیگر نمیشود از آن انتظار عجیب و غریبی داشت. اما از سوی دیگر هم با جامعهای مواجه هستیم که سرخورده و بیانگیزه است و نمیشود از آن انتظار زیادی داشت. در واقع اگر بخواهم جمعبندی کنم باید بگویم: ما با دولتی مواجهیم که به یک معنا دیگر آنقدرها دولت نیست. از طرف دیگر همین دولتی که دیگر دولت نیست، میخواهد که دولت باشد. این یعنی در سطح اول انتظار دارد که جامعه از آن انتظاری نداشته باشد و در سطح دوم، انتظار دارد که جامعه آن را دولت ببیند؛ یعنی نهادی سراسری و همه شمول. فکر کنم متوجه این تناقض میشوید. اگر بنا نیست از دولت انتظار، زیاد باشد، یعنی دولت، نا دولت است، پس باید راه برای جامعه باز شود. اما اگر قرار است دولت، دولت باشد، پس جامعه از آن انتظار دارد.
ولی ببینید بالاخره با روی کارآمدن دولت روحانی تحولی هم در جامعه صورت گرفته، از لورفتن ماجرای بورسیهها تا تغییر روسای دانشگاه. اما باز هم دانشگاه چندان تکانی نخورده و این حوزه عمومی اصولا خیلی سرپا نشده است، نمیشود که همه تغییرات را از دولت بخواهیم. اگر اینطور باشد دولت هم میگوید در مورد دانشگاه ما برخی تغییرات را اعمال کردهایم. این گوی و این میدان.
در مورد دانشگاه این مساله را قبول دارم. تا حدی با دانشجویان سر و کار دارم و میبینم که آنها واقعا حال و حوصله زیادی ندارند. اما درست به همین خاطر است که میگویم دولت باید به مثابه دولت پیشقدم شود. از سوی دیگر البته وضعیت آدمها هنوز خیلی گنگ است و نمیدانند چه سطحی حمایت دولتی از آنها صورت خواهد گرفت. از یکسو دولت به استادان نهیب میزند که نقد کنید و از دیگر سو معلوم نیست که فردای نقد، چه سرنوشتی در انتظار استاد باشد. یا اینکه از روزنامهنگار بخواهیم افشاگری کند و از آزادی بیان و قلم بگوییم، اما از سوی دیگر شاهد فشار بر نشریات باشیم. این یعنی سردرگمی جامعه مدنی فعال. نمونهاش تلاش خانم «شهلا شرکت» برای راهاندازی مجله «زنان امروز» است و تمام دشواریهایی که در این مسیر با آن مواجه بوده. در عین حال میبینیم 20:30 میآید و برنامهای در نقد مجله «زنان» و شخص خانم شهلا شرکت پخش میکند. خب این هم نمونهای از فردی که در حوزه عمومی فعال بوده و تلاش کرده تا به هر قیمت بتواند به حرفه مورد علاقهاش بپردازد، اما هزینهها روی دست این کنشگران زیاد است و حمایتها، اندک.
یعنی معتقدید که برای حمایت از کنشگر حوزه عمومی ارادهای وجود ندارد؟
ببینید اگر دولت که ابزار قانونی در اختیار دارد، به اندازه من نوعی؛ دغدغه واکنش تندروها را داشته باشد، پس فرقش با ما چه خواهد بود.
اما در موضوع اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها دولت مستقیما از مردم کمک خواست و این درخواست همکاری نتیجهبخش نبود؟
در آن موضوع به خواست مردم اعتماد نکردند، نمیدانستند این پول توی جیب چه کسانی میرود. مردم در یک حالت بیاعتمادی گسترده گرفتار آمدهاند و کمتر حرفها را قبول دارند. در همین ماجرا بارها از صداوسیما درخواست انصراف یارانه مردم پخش شد، که واقعا نتیجه عکس داد.
فکر نمیکنید که دولت بتواند از «اعتدال» یک تعریف اخلاقی ارایه دهد یا مثلا بحث اعتماد را بهجای «اعتدال» مطرح کند؟ به نظر میرسد اعتماد بیشتر راهگشا میتوانست باشد.
شاید تمرکز برای ارایه تعریفی اخلاقی از «اعتدال» یا همانطور که به خوبی اشاره کردید، بازسازی اعتماد بهجای «اعتدال»، مثمر ثمرتر میبود. چراکه همانطور که اشاره کردید، اعتماد برای مردم قابلقبولتر است. با زندگی آنها درهم تنیدهتر است؛ مردم به مفاهیمی احتیاج دارند که ملموس باشد. دولت میتوانست به جای تاکید بر سویههای محدودکننده گفتار «اعتدال»، خود را پیشتاز ترمیم وضعیت در جامعهای کند که در سالهای گذشته اعتمادش، آسیب دیده است. تضعیف این اعتماد، وضعیت نابسامانی را در همه سطوح به ویژه در روابط انسانی به وجود میآورد و بیتفاوتی اجتماعی را ایجاد میکند.
ابتدا تلاشهایی برای تعریف «اعتدال» صورت گرفت و بعدتر گویی که بار سنگین معانی روی این واژه بار شد. آیا واقعا «اعتدال»گرایی قرار است ترم جدید سیاسی در جامعه ایرانی شود؟ آیا اصولا از چنین پتانسیلی برخوردار است؟
من گمان نمیکنم. این واژه؛ نه از این ظرفیت برخوردار است و نه نیاز چندانی به آن هست. این گفتار، نوعی دعوت مخالفان به همراهی است. بعدتر در این مورد بیشتر صحبت خواهیم کرد. عجالتا باید گفت، اگر بنا به «اعتدال» باشد، مشخص است که چه کسی در وهله نخست باید دست از افراطیگری بردارد. پرواضح است که تا به اینجای کار، این دعوت از سوی گروههای تندرو با بیاعتنایی کامل مواجه شده است. بنابراین خواهناخواه، سنگینی بار «اعتدال» روی گروههایی میافتد که از قضا دولت برای پیشبرد برنامههای خود نیاز مبرمی به آنها دارد. میبینید که در عمل، «اعتدال» چندان کامیاب نبوده است. بهعلاوه، به محافظهکاری گسترده موجود در لایههای دولت و جامعه انجامیده است. به نظر میرسد حتی برای کسانی که از اوضاع خبر دارند، تا حدی تعارفبازیهای مرسوم اجازه برخورد جدی با مسایل را نمیدهد.
در شرایطی از نقد دولت روحانی حرف میزنیم که دلواپسها اعتراضهای هدفمندی علیه دولت شکل داده و شاید دولت، گریزی جز این نداشته باشد.
اتفاقا وقتی بخواهیم به تحلیل شرایطی بپردازیم که یک سر آن «دلواپسان» باشند بیش از هر زمان دیگری ضرورت توجه دولت به گسترش و ارتباط با حوزههای عمومی برجسته میشود. در اینکه دلواپسان در این سالها از امکانات مالی و منابع جدید انسانی بهرهمند شدهاند، تردید نیست. مواضع جدید آنها نشان از آن دارد که بنا دارند تندتر بروند و چندان از سر همدلی وارد نشوند. خب در چنین شرایطی دولت راهی جز یارگیری از جامعه ندارد. مردم باید احساس کنند که حضور دارند و این کار جز با دعوت مستقیم دولت از آنها و بازکردن راه برای همراهی امکانپذیر نیست.
فکر نمیکنید که دولت در برابر همین دلواپسان بیش از اندازه مدارا کرده؟
یک پایه بحث؛ میتواند این باشد. در واقع جامعه از خودش سوال میکند که اگر قرار است یک طرف کوتاه بیاید و میانهرو شود، آیا طرف دیگر هم نباید کوتاه بیاید. این در حالی است که میبینیم دولت گامبهگام پاپس میکشد و تندروها پیش میآیند. اما میشود جور دیگری هم برخورد کرد. دولت میتواند با ابتکارات هوشمندانه هم رابطه با مخالفش را مدیریت کند و هم از پشتوانه مردمی بهره گیرد. هم شعار «زندهباد مخالف من» سر دهد و هم ارتباطش با جامعه را سامان بخشد. برگزاری تجمع برای اعتراض مقابل وزارت کشور از سوی دلواپسها به نظر من حق شهروندی آنهاست، اما دولت باید به طرف مقابل، یعنی آنهایی که به او رای دادهاند، اجازه دهد اگر مایلند تجمع مشابهی را برگزار کنند. اگر بخواهیم منصف باشیم، معنای «اعتدال» این است.
دکتر کاشی هم جایی گفته بودند که «اعتدال» قادر نیست به سپهر گفتمانی تبدیل شود و قدرتی هژمونیک تولید کند؛ گویا شما با او همنظر هستید... .
بله. شاید بتوان از «اعتدال» در قالب دورنمای دولت نام برد، اما نمیتوان گفتمان «اعتدال» را برای جامعهای که تضادهایی دارد، بهعنوان خطمشی به کار گرفت. ضمن اینکه باید دید اصلا ضرورت این کار چیست. به نظر من «اعتدال» در بهترین حالت تنها میتواند یک چشمانداز باشد؛ نه یک استراتژی یا خطمشی.
بههرحال؛ شاید مرور تجربه اصلاحات، به تولید گفتار «اعتدال» موجب شده. در بازه زمانی فعالیت دولت خاتمی با وجود تمام دستاوردهای سیاسی، برخی بهدلیل تاکید او بر شعارهای سیاسی یا همین بهرسمیتشناختن حوزه عمومی دستاوردهای دولت را بلوکه کردند و حالا شاید «اعتدالیون» میخواهند این تجربه تکرار نشود. شاید یکجور دستیابی به راه میانه باشد؛ بهدلیل واکنشهایی که در آن دوره وجود داشت؟
به نظر من اگر این تحلیل موجب درپیشگرفتن «اعتدال» شده باشد، آنوقت سوالات دیگری پیش میآید. برای مثال: آیا واقعا بهاصطلاح شکست اصلاحات بهواسطه سیاستهای تندروانه دولت اصلاحات بوده؟ اگر اینطور است، پس اصلاحطلبی در شرایط فعلی چه معنایی دارد؟ آیا تغییری در گفتار اصلاحطلبی ایجاد شده و تبدیل شده به «اعتدال»؟ اگر چنین است، پس باید کارنامه قبل وسط گذاشته شود و این موارد اصلاح و اعلام شوند. از سوی دیگر باید مشخص شود که آیا دولت تندروی کرده یا جامعه؟ یا انتظار از دولت زیاد بوده؟ در واقع درست این است که دوم خرداد از نو بازخوانی شود که از قضا من خیلی با آن موافقم. اما اگر معتقد باشند که عملکرد دولت اصلاحات در کل درست بوده و ساختار سیاسی به آنها اجازه فعالیت بیشتر نداده، پس چه نیازی به رویکرد «اعتدال»ی هست؟
نکته مهمی که در این میان فراموش میشود این است که بعد از دوره احمدینژاد «آنتاگونیسم» و تضادی در جامعه بروز کرد که اجازه بازگشت به قبل را نمیدهد. در همین چارچوب باید اشاره کرد مرزبندیهای قبلی از قبیل اصلاحطلب/ اصولگرا هم کارکرد خود را برای جامعه سیاسی از دست دادهاند. یعنی نه در سطح نظری و نه در عمل نمیتوانیم بهسادگی این تضادها را کنار بگذاریم و آنها را ندیده بگیریم. میبینید که حتی بازگشت به اصلاحات هم بهعنوان یک خطمشی و هم چشمانداز ناممکن شده است. حالا سوال این است که در جامعهای که «اصلاحطلب»بودن خواه بهدلیل شکستهای درونی، موانع ساختاری یا «آنتاگونیس»م هم بهعنوان یک چشمانداز و هم مشی سیاسی، ناممکن است، آیا راهحل ضرورتا این است که یک گام عقبتر برویم و بشویم «اعتدال»ی؟ آیا این بهترین خطمشی است؟ به نظر من، این مسایل جای بحث و واکاوی دارند.
شاید یکی از ابهامها در دولت یازدهم این است که به طور کلی وقتی صحبت از «اعتدال» میشود و توصیه این است که برخی فتیله را پایین بکشند، درست مشخص نیست که چه کسانی باید فتیله را پایین بکشند. گویی یک جور خطمشی تعیینتکلیف برای همه عمومی شده است.
به نظر من لزومی ندارد که دولت آنهم در شرایط فعلی برای همه نسخه بپیچد. به نفع دولت است که برخی مواضع انتقادیشان را داشته باشند و بهتر است اصولا چندان دعوت به سکوت و سکون نشوند. اما فرصتها برای همه طرفها موجود باشد.
نسبت «اعتدال» و «اصلاحات» چیست؟ برای گفتار «اعتدال» قایل به چه تعریفی هستید؟
درواقع؛ سوال من هم همین است. اما اگر بخواهم تعریفی مبتنی در دریافت شخصیام از «اعتدال» مطرح کنم باید بگویم که «اعتدال» در عمل در یک جمله خلاصه میشود: «آنچه خوبان همه دارند، تو یک جا داری.» یعنی دولت آقای روحانی برخی چیزها را از دولت سازندگی گرفته، برخیها را از دولت اصلاحات. از دوره هاشمی توسعه و اقتصاد سرمایهمحور را وام گرفته؛ از دوره خاتمی نوعی تاکید بر آزادیهای شخصی و عدم دخالت در زندگی مردم را گرفته است. حالا اینها را کنار هم بگذارید ببینید چه میشود.
شاید مصداق اینکه گفتید برخی دولتمردان در برخی مواقع اتفاقا پا پس کشیده، در ماجرای عدم ارایه مجوز به سخنرانی «هادی خانیکی» در مشهد تبلور یابد. به هر حال؛ چه کسی میانهدارتر از خانیکی در اصلاحطلبان. اما وقتی با سخنرانی او هم مخالفت میشود، واکنش دولت چندان جدی نیست. شاید تنها واکنش جدی دولت برای مقابله با فشار تندرویها برکناری فرماندار بروجرد باشد.
موافقم. طبیعی است که وقتی عمده تلاش دولت روحانی به سمت اتاق مذاکره هستهای ظریف و آشتون رفته و دولت مساله حوزه عمومی را از خودش دور کرده، واکنش دولت همین باشد. بهتر است بخشی از مشکلات را به مشارکت مردمی بسپارد. حوزه عمومی دقیقا در چنین زمانی به کار میآید. دولت روحانی بهمراتب بیش از دوره اصلاحات به همراهی مردم و فعالکردن حوزههای عمومی نیاز دارد.
دلیلتان چیست؟ چرا دولت روحانی بیش از خاتمی نیازمند تنظیم روابط با مردم و حوزههای عمومی است؟
به نظر من پاسخش در خود جملهای که زمانی آقای روحانی گفت، نهفته است: او یکبار گفت که دولت مشغول آواربرداری است و حالا لازم است به صراحت بگوید که بهخاطر انباشت مشکلات به ارثرسیده قادر به حل تمام مسایل نیست و بخشی از اداره امور را به مردم بسپارد. در یک دعوت عمومی مشکلات عینی را با مردم در میان بگذارد و بگوید که در این بخشها قادر به حل مساله نیست. ما در دوره اصلاحات با این شرایط و بحرانهای فعلی مواجه نبودیم. این درخواست موجب میشود جامعه هم احساس مسوولیت کرده و از «اینرسی»ماندن در حالت هشتسال گذشته خارج شود.
میشود بگویید پیشنهاد مشخص شما برای خارجکردن جامعه از «اینرسی» مورد نظرتان چیست؟
محض نمونه، تزریق انرژی به جامعه و به بازیگرفتنش. دولت با تصمیمهای خیلی کوچک میتواند به کمک جامعه بیاید و کمی حال مردم را بهتر کند. شادمانیهای دوشب بعد از انتخابات، شادمانی خیلی خوبی بود. جنس این شادیهای کارناوالی در ایران بسیار کم است و دولت باید از هر فرصتی برای بهراهانداختن چنین شادمانی و تحرکی استفاده کند. مثال دیگر این است که تیم فوتبال ایران به تازگی عازم جامجهانی شد. همین اتفاق فرصتی برای دولت بود که در کشور جشن ملی به راه بیندازد، مردم را سر ذوق بیاورد و به آنها فرصت شادمانی بدهد. اما دولت این فرصت را از دست داد.
فکر نمیکنید خیلی در صحبتها روی دولت تاکید میکنید، پس تکلیف مردم چه میشود؟ حتی اگر دولت هیچوقت چنین خواستهای از مردم مطرح نکند، آن وقت قرار است فعالان حوزه عمومی دست روی دست بگذارند و به پایان مسیر بنگرند؟
انفعال جامعه و دولت امری دوجانبه است. بحثی در این نیست. جامعه مدنی هم منقبض است. این جامعه هزارویک مشکل دارد. اما ضمنا چشم امیدش به دولت است. دلیلش هم این است که نهاد دولت در ایران خواهی نخواهی مهم است. برای مثال این دولت است که در نهایت میتواند امنیت لازم برای حوزه عمومی را تامین کند. اما شما محق هستید در اینکه از دولت هم شاید انتظار چندانی نتوان داشت. چون احمدینژاد با رویکرد ضد دولت در این هشت سال باعث تخریب بسیاری از زیرساختارها شد و حتی دولتبودن خود دولت را زیر سوال برد. برای نمونه حذف سازمان برنامه و بودجه شاهکار به یادماندنی او در دوره مدیریتش بود. به این ترتیب زیربنای دولت اینقدر آسیبدیده است که دیگر نمیشود از آن انتظار عجیب و غریبی داشت. اما از سوی دیگر هم با جامعهای مواجه هستیم که سرخورده و بیانگیزه است و نمیشود از آن انتظار زیادی داشت. در واقع اگر بخواهم جمعبندی کنم باید بگویم: ما با دولتی مواجهیم که به یک معنا دیگر آنقدرها دولت نیست. از طرف دیگر همین دولتی که دیگر دولت نیست، میخواهد که دولت باشد. این یعنی در سطح اول انتظار دارد که جامعه از آن انتظاری نداشته باشد و در سطح دوم، انتظار دارد که جامعه آن را دولت ببیند؛ یعنی نهادی سراسری و همه شمول. فکر کنم متوجه این تناقض میشوید. اگر بنا نیست از دولت انتظار، زیاد باشد، یعنی دولت، نا دولت است، پس باید راه برای جامعه باز شود. اما اگر قرار است دولت، دولت باشد، پس جامعه از آن انتظار دارد.
ولی ببینید بالاخره با روی کارآمدن دولت روحانی تحولی هم در جامعه صورت گرفته، از لورفتن ماجرای بورسیهها تا تغییر روسای دانشگاه. اما باز هم دانشگاه چندان تکانی نخورده و این حوزه عمومی اصولا خیلی سرپا نشده است، نمیشود که همه تغییرات را از دولت بخواهیم. اگر اینطور باشد دولت هم میگوید در مورد دانشگاه ما برخی تغییرات را اعمال کردهایم. این گوی و این میدان.
در مورد دانشگاه این مساله را قبول دارم. تا حدی با دانشجویان سر و کار دارم و میبینم که آنها واقعا حال و حوصله زیادی ندارند. اما درست به همین خاطر است که میگویم دولت باید به مثابه دولت پیشقدم شود. از سوی دیگر البته وضعیت آدمها هنوز خیلی گنگ است و نمیدانند چه سطحی حمایت دولتی از آنها صورت خواهد گرفت. از یکسو دولت به استادان نهیب میزند که نقد کنید و از دیگر سو معلوم نیست که فردای نقد، چه سرنوشتی در انتظار استاد باشد. یا اینکه از روزنامهنگار بخواهیم افشاگری کند و از آزادی بیان و قلم بگوییم، اما از سوی دیگر شاهد فشار بر نشریات باشیم. این یعنی سردرگمی جامعه مدنی فعال. نمونهاش تلاش خانم «شهلا شرکت» برای راهاندازی مجله «زنان امروز» است و تمام دشواریهایی که در این مسیر با آن مواجه بوده. در عین حال میبینیم 20:30 میآید و برنامهای در نقد مجله «زنان» و شخص خانم شهلا شرکت پخش میکند. خب این هم نمونهای از فردی که در حوزه عمومی فعال بوده و تلاش کرده تا به هر قیمت بتواند به حرفه مورد علاقهاش بپردازد، اما هزینهها روی دست این کنشگران زیاد است و حمایتها، اندک.
یعنی معتقدید که برای حمایت از کنشگر حوزه عمومی ارادهای وجود ندارد؟
ببینید اگر دولت که ابزار قانونی در اختیار دارد، به اندازه من نوعی؛ دغدغه واکنش تندروها را داشته باشد، پس فرقش با ما چه خواهد بود.
اما در موضوع اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها دولت مستقیما از مردم کمک خواست و این درخواست همکاری نتیجهبخش نبود؟
در آن موضوع به خواست مردم اعتماد نکردند، نمیدانستند این پول توی جیب چه کسانی میرود. مردم در یک حالت بیاعتمادی گسترده گرفتار آمدهاند و کمتر حرفها را قبول دارند. در همین ماجرا بارها از صداوسیما درخواست انصراف یارانه مردم پخش شد، که واقعا نتیجه عکس داد.
فکر نمیکنید که دولت بتواند از «اعتدال» یک تعریف اخلاقی ارایه دهد یا مثلا بحث اعتماد را بهجای «اعتدال» مطرح کند؟ به نظر میرسد اعتماد بیشتر راهگشا میتوانست باشد.
شاید تمرکز برای ارایه تعریفی اخلاقی از «اعتدال» یا همانطور که به خوبی اشاره کردید، بازسازی اعتماد بهجای «اعتدال»، مثمر ثمرتر میبود. چراکه همانطور که اشاره کردید، اعتماد برای مردم قابلقبولتر است. با زندگی آنها درهم تنیدهتر است؛ مردم به مفاهیمی احتیاج دارند که ملموس باشد. دولت میتوانست به جای تاکید بر سویههای محدودکننده گفتار «اعتدال»، خود را پیشتاز ترمیم وضعیت در جامعهای کند که در سالهای گذشته اعتمادش، آسیب دیده است. تضعیف این اعتماد، وضعیت نابسامانی را در همه سطوح به ویژه در روابط انسانی به وجود میآورد و بیتفاوتی اجتماعی را ایجاد میکند.
«فاطمه صادقی» به کارنامه یکساله دولت نقد دارد. فقدان ارتباط با حوزه عمومی، سردرگمی در تعریف استراتژی و بارکردن معانی عجیبوغریب بر سر واژه «اعتدال»، از جمله نقدهای اساسی او به دولت حسن روحانی است. اما بهصراحت میگوید باید تعارفات را کنار گذاشت؛ چراکه شرایط امروز، شرایط ویژهای است. اما او در کنار بررسی جامعه به ارث رسیده از هشتسال ریاستجمهوری احمدینژاد، یادآور میشود وظیفه دولت، برداشتن «اینرسی» و بار سنگین دهه پیش با دولت است و تا دولت گامی بر ندارد، جامعه خسته را توان تغییر جدی نیست. حداقل گامهای دولت بهگفته او میتواند احیای حوزه عمومی باشد. او بر ارتباط منسجم و تنگاتنگ دولت با جامعه تاکید دارد و معتقد است که دولت در شرایط سراسر به یادگار مانده از دوره احمدینژاد، راهی جز گشایش حوزه عمومی و بازگرداندن اعتماد ندارد. خلاصه اینکه پیشنهاد او برای دولت این است که شفاف باشد و مردم را از مشکلات موجود آگاه کند تا در تمام زمینهها از همراهیشان بهرهمند شود و نه اینکه مانند ماجرای دعوت برای انصراف از «هدفمندی یارانه» ازشیوههایی دور از شناخت جامعه، استفاده کند. توصیه صادقی به دولت و کابینه «حسن
روحانی» این است که بپذیرد برای آواربرداری از مخروبهای که تحویل گرفتهاند به همکاری همهجانبه مردم نیاز دارد. فاطمه صادقی از جمله استادانی است که پس از رویکارآمدن احمدینژاد؛ خانهنشین شد. حالا علاوه بر تالیف و ترجمه در برخی موسسههای خصوصی مشغول تدریس است و همچنان از کرسیهای دانشگاهی جدا افتاده است.
ابتدا تلاشهایی برای تعریف «اعتدال» صورت گرفت و بعدتر گویی که بار سنگین معانی روی این واژه بار شد. آیا واقعا «اعتدال»گرایی قرار است ترم جدید سیاسی در جامعه ایرانی شود؟ آیا اصولا از چنین پتانسیلی برخوردار است؟
من گمان نمیکنم. این واژه؛ نه از این ظرفیت برخوردار است و نه نیاز چندانی به آن هست. این گفتار، نوعی دعوت مخالفان به همراهی است. بعدتر در این مورد بیشتر صحبت خواهیم کرد. عجالتا باید گفت، اگر بنا به «اعتدال» باشد، مشخص است که چه کسی در وهله نخست باید دست از افراطیگری بردارد. پرواضح است که تا به اینجای کار، این دعوت از سوی گروههای تندرو با بیاعتنایی کامل مواجه شده است. بنابراین خواهناخواه، سنگینی بار «اعتدال» روی گروههایی میافتد که از قضا دولت برای پیشبرد برنامههای خود نیاز مبرمی به آنها دارد. میبینید که در عمل، «اعتدال» چندان کامیاب نبوده است. بهعلاوه، به محافظهکاری گسترده موجود در لایههای دولت و جامعه انجامیده است. به نظر میرسد حتی برای کسانی که از اوضاع خبر دارند، تا حدی تعارفبازیهای مرسوم اجازه برخورد جدی با مسایل را نمیدهد.
در شرایطی از نقد دولت روحانی حرف میزنیم که دلواپسها اعتراضهای هدفمندی علیه دولت شکل داده و شاید دولت، گریزی جز این نداشته باشد.
اتفاقا وقتی بخواهیم به تحلیل شرایطی بپردازیم که یک سر آن «دلواپسان» باشند بیش از هر زمان دیگری ضرورت توجه دولت به گسترش و ارتباط با حوزههای عمومی برجسته میشود. در اینکه دلواپسان در این سالها از امکانات مالی و منابع جدید انسانی بهرهمند شدهاند، تردید نیست. مواضع جدید آنها نشان از آن دارد که بنا دارند تندتر بروند و چندان از سر همدلی وارد نشوند. خب در چنین شرایطی دولت راهی جز یارگیری از جامعه ندارد. مردم باید احساس کنند که حضور دارند و این کار جز با دعوت مستقیم دولت از آنها و بازکردن راه برای همراهی امکانپذیر نیست.
فکر نمیکنید که دولت در برابر همین دلواپسان بیش از اندازه مدارا کرده؟
یک پایه بحث؛ میتواند این باشد. در واقع جامعه از خودش سوال میکند که اگر قرار است یک طرف کوتاه بیاید و میانهرو شود، آیا طرف دیگر هم نباید کوتاه بیاید. این در حالی است که میبینیم دولت گامبهگام پاپس میکشد و تندروها پیش میآیند. اما میشود جور دیگری هم برخورد کرد. دولت میتواند با ابتکارات هوشمندانه هم رابطه با مخالفش را مدیریت کند و هم از پشتوانه مردمی بهره گیرد. هم شعار «زندهباد مخالف من» سر دهد و هم ارتباطش با جامعه را سامان بخشد. برگزاری تجمع برای اعتراض مقابل وزارت کشور از سوی دلواپسها به نظر من حق شهروندی آنهاست، اما دولت باید به طرف مقابل، یعنی آنهایی که به او رای دادهاند، اجازه دهد اگر مایلند تجمع مشابهی را برگزار کنند. اگر بخواهیم منصف باشیم، معنای «اعتدال» این است.
دکتر کاشی هم جایی گفته بودند که «اعتدال» قادر نیست به سپهر گفتمانی تبدیل شود و قدرتی هژمونیک تولید کند؛ گویا شما با او همنظر هستید... .
بله. شاید بتوان از «اعتدال» در قالب دورنمای دولت نام برد، اما نمیتوان گفتمان «اعتدال» را برای جامعهای که تضادهایی دارد، بهعنوان خطمشی به کار گرفت. ضمن اینکه باید دید اصلا ضرورت این کار چیست. به نظر من «اعتدال» در بهترین حالت تنها میتواند یک چشمانداز باشد؛ نه یک استراتژی یا خطمشی.
بههرحال؛ شاید مرور تجربه اصلاحات، به تولید گفتار «اعتدال» موجب شده. در بازه زمانی فعالیت دولت خاتمی با وجود تمام دستاوردهای سیاسی، برخی بهدلیل تاکید او بر شعارهای سیاسی یا همین بهرسمیتشناختن حوزه عمومی دستاوردهای دولت را بلوکه کردند و حالا شاید «اعتدالیون» میخواهند این تجربه تکرار نشود. شاید یکجور دستیابی به راه میانه باشد؛ بهدلیل واکنشهایی که در آن دوره وجود داشت؟
به نظر من اگر این تحلیل موجب درپیشگرفتن «اعتدال» شده باشد، آنوقت سوالات دیگری پیش میآید. برای مثال: آیا واقعا بهاصطلاح شکست اصلاحات بهواسطه سیاستهای تندروانه دولت اصلاحات بوده؟ اگر اینطور است، پس اصلاحطلبی در شرایط فعلی چه معنایی دارد؟ آیا تغییری در گفتار اصلاحطلبی ایجاد شده و تبدیل شده به «اعتدال»؟ اگر چنین است، پس باید کارنامه قبل وسط گذاشته شود و این موارد اصلاح و اعلام شوند. از سوی دیگر باید مشخص شود که آیا دولت تندروی کرده یا جامعه؟ یا انتظار از دولت زیاد بوده؟ در واقع درست این است که دوم خرداد از نو بازخوانی شود که از قضا من خیلی با آن موافقم. اما اگر معتقد باشند که عملکرد دولت اصلاحات در کل درست بوده و ساختار سیاسی به آنها اجازه فعالیت بیشتر نداده، پس چه نیازی به رویکرد «اعتدال»ی هست؟
نکته مهمی که در این میان فراموش میشود این است که بعد از دوره احمدینژاد «آنتاگونیسم» و تضادی در جامعه بروز کرد که اجازه بازگشت به قبل را نمیدهد. در همین چارچوب باید اشاره کرد مرزبندیهای قبلی از قبیل اصلاحطلب/ اصولگرا هم کارکرد خود را برای جامعه سیاسی از دست دادهاند. یعنی نه در سطح نظری و نه در عمل نمیتوانیم بهسادگی این تضادها را کنار بگذاریم و آنها را ندیده بگیریم. میبینید که حتی بازگشت به اصلاحات هم بهعنوان یک خطمشی و هم چشمانداز ناممکن شده است. حالا سوال این است که در جامعهای که «اصلاحطلب»بودن خواه بهدلیل شکستهای درونی، موانع ساختاری یا «آنتاگونیس»م هم بهعنوان یک چشمانداز و هم مشی سیاسی، ناممکن است، آیا راهحل ضرورتا این است که یک گام عقبتر برویم و بشویم «اعتدال»ی؟ آیا این بهترین خطمشی است؟ به نظر من، این مسایل جای بحث و واکاوی دارند.
شاید یکی از ابهامها در دولت یازدهم این است که به طور کلی وقتی صحبت از «اعتدال» میشود و توصیه این است که برخی فتیله را پایین بکشند، درست مشخص نیست که چه کسانی باید فتیله را پایین بکشند. گویی یک جور خطمشی تعیینتکلیف برای همه عمومی شده است.
به نظر من لزومی ندارد که دولت آنهم در شرایط فعلی برای همه نسخه بپیچد. به نفع دولت است که برخی مواضع انتقادیشان را داشته باشند و بهتر است اصولا چندان دعوت به سکوت و سکون نشوند. اما فرصتها برای همه طرفها موجود باشد.
نسبت «اعتدال» و «اصلاحات» چیست؟ برای گفتار «اعتدال» قایل به چه تعریفی هستید؟
درواقع؛ سوال من هم همین است. اما اگر بخواهم تعریفی مبتنی در دریافت شخصیام از «اعتدال» مطرح کنم باید بگویم که «اعتدال» در عمل در یک جمله خلاصه میشود: «آنچه خوبان همه دارند، تو یک جا داری.» یعنی دولت آقای روحانی برخی چیزها را از دولت سازندگی گرفته، برخیها را از دولت اصلاحات. از دوره هاشمی توسعه و اقتصاد سرمایهمحور را وام گرفته؛ از دوره خاتمی نوعی تاکید بر آزادیهای شخصی و عدم دخالت در زندگی مردم را گرفته است. حالا اینها را کنار هم بگذارید ببینید چه میشود.
شاید مصداق اینکه گفتید برخی دولتمردان در برخی مواقع اتفاقا پا پس کشیده، در ماجرای عدم ارایه مجوز به سخنرانی «هادی خانیکی» در مشهد تبلور یابد. به هر حال؛ چه کسی میانهدارتر از خانیکی در اصلاحطلبان. اما وقتی با سخنرانی او هم مخالفت میشود، واکنش دولت چندان جدی نیست. شاید تنها واکنش جدی دولت برای مقابله با فشار تندرویها برکناری فرماندار بروجرد باشد.
موافقم. طبیعی است که وقتی عمده تلاش دولت روحانی به سمت اتاق مذاکره هستهای ظریف و آشتون رفته و دولت مساله حوزه عمومی را از خودش دور کرده، واکنش دولت همین باشد. بهتر است بخشی از مشکلات را به مشارکت مردمی بسپارد. حوزه عمومی دقیقا در چنین زمانی به کار میآید. دولت روحانی بهمراتب بیش از دوره اصلاحات به همراهی مردم و فعالکردن حوزههای عمومی نیاز دارد.
دلیلتان چیست؟ چرا دولت روحانی بیش از خاتمی نیازمند تنظیم روابط با مردم و حوزههای عمومی است؟
به نظر من پاسخش در خود جملهای که زمانی آقای روحانی گفت، نهفته است: او یکبار گفت که دولت مشغول آواربرداری است و حالا لازم است به صراحت بگوید که بهخاطر انباشت مشکلات به ارثرسیده قادر به حل تمام مسایل نیست و بخشی از اداره امور را به مردم بسپارد. در یک دعوت عمومی مشکلات عینی را با مردم در میان بگذارد و بگوید که در این بخشها قادر به حل مساله نیست. ما در دوره اصلاحات با این شرایط و بحرانهای فعلی مواجه نبودیم. این درخواست موجب میشود جامعه هم احساس مسوولیت کرده و از «اینرسی»ماندن در حالت هشتسال گذشته خارج شود.
میشود بگویید پیشنهاد مشخص شما برای خارجکردن جامعه از «اینرسی» مورد نظرتان چیست؟
محض نمونه، تزریق انرژی به جامعه و به بازیگرفتنش. دولت با تصمیمهای خیلی کوچک میتواند به کمک جامعه بیاید و کمی حال مردم را بهتر کند. شادمانیهای دوشب بعد از انتخابات، شادمانی خیلی خوبی بود. جنس این شادیهای کارناوالی در ایران بسیار کم است و دولت باید از هر فرصتی برای بهراهانداختن چنین شادمانی و تحرکی استفاده کند. مثال دیگر این است که تیم فوتبال ایران به تازگی عازم جامجهانی شد. همین اتفاق فرصتی برای دولت بود که در کشور جشن ملی به راه بیندازد، مردم را سر ذوق بیاورد و به آنها فرصت شادمانی بدهد. اما دولت این فرصت را از دست داد.
فکر نمیکنید خیلی در صحبتها روی دولت تاکید میکنید، پس تکلیف مردم چه میشود؟ حتی اگر دولت هیچوقت چنین خواستهای از مردم مطرح نکند، آن وقت قرار است فعالان حوزه عمومی دست روی دست بگذارند و به پایان مسیر بنگرند؟
انفعال جامعه و دولت امری دوجانبه است. بحثی در این نیست. جامعه مدنی هم منقبض است. این جامعه هزارویک مشکل دارد. اما ضمنا چشم امیدش به دولت است. دلیلش هم این است که نهاد دولت در ایران خواهی نخواهی مهم است. برای مثال این دولت است که در نهایت میتواند امنیت لازم برای حوزه عمومی را تامین کند. اما شما محق هستید در اینکه از دولت هم شاید انتظار چندانی نتوان داشت. چون احمدینژاد با رویکرد ضد دولت در این هشت سال باعث تخریب بسیاری از زیرساختارها شد و حتی دولتبودن خود دولت را زیر سوال برد. برای نمونه حذف سازمان برنامه و بودجه شاهکار به یادماندنی او در دوره مدیریتش بود. به این ترتیب زیربنای دولت اینقدر آسیبدیده است که دیگر نمیشود از آن انتظار عجیب و غریبی داشت. اما از سوی دیگر هم با جامعهای مواجه هستیم که سرخورده و بیانگیزه است و نمیشود از آن انتظار زیادی داشت. در واقع اگر بخواهم جمعبندی کنم باید بگویم: ما با دولتی مواجهیم که به یک معنا دیگر آنقدرها دولت نیست. از طرف دیگر همین دولتی که دیگر دولت نیست، میخواهد که دولت باشد. این یعنی در سطح اول انتظار دارد که جامعه از آن انتظاری نداشته باشد و در سطح دوم، انتظار دارد که جامعه آن را دولت ببیند؛ یعنی نهادی سراسری و همه شمول. فکر کنم متوجه این تناقض میشوید. اگر بنا نیست از دولت انتظار، زیاد باشد، یعنی دولت، نا دولت است، پس باید راه برای جامعه باز شود. اما اگر قرار است دولت، دولت باشد، پس جامعه از آن انتظار دارد.
ولی ببینید بالاخره با روی کارآمدن دولت روحانی تحولی هم در جامعه صورت گرفته، از لورفتن ماجرای بورسیهها تا تغییر روسای دانشگاه. اما باز هم دانشگاه چندان تکانی نخورده و این حوزه عمومی اصولا خیلی سرپا نشده است، نمیشود که همه تغییرات را از دولت بخواهیم. اگر اینطور باشد دولت هم میگوید در مورد دانشگاه ما برخی تغییرات را اعمال کردهایم. این گوی و این میدان.
در مورد دانشگاه این مساله را قبول دارم. تا حدی با دانشجویان سر و کار دارم و میبینم که آنها واقعا حال و حوصله زیادی ندارند. اما درست به همین خاطر است که میگویم دولت باید به مثابه دولت پیشقدم شود. از سوی دیگر البته وضعیت آدمها هنوز خیلی گنگ است و نمیدانند چه سطحی حمایت دولتی از آنها صورت خواهد گرفت. از یکسو دولت به استادان نهیب میزند که نقد کنید و از دیگر سو معلوم نیست که فردای نقد، چه سرنوشتی در انتظار استاد باشد. یا اینکه از روزنامهنگار بخواهیم افشاگری کند و از آزادی بیان و قلم بگوییم، اما از سوی دیگر شاهد فشار بر نشریات باشیم. این یعنی سردرگمی جامعه مدنی فعال. نمونهاش تلاش خانم «شهلا شرکت» برای راهاندازی مجله «زنان امروز» است و تمام دشواریهایی که در این مسیر با آن مواجه بوده. در عین حال میبینیم 20:30 میآید و برنامهای در نقد مجله «زنان» و شخص خانم شهلا شرکت پخش میکند. خب این هم نمونهای از فردی که در حوزه عمومی فعال بوده و تلاش کرده تا به هر قیمت بتواند به حرفه مورد علاقهاش بپردازد، اما هزینهها روی دست این کنشگران زیاد است و حمایتها، اندک.
یعنی معتقدید که برای حمایت از کنشگر حوزه عمومی ارادهای وجود ندارد؟
ببینید اگر دولت که ابزار قانونی در اختیار دارد، به اندازه من نوعی؛ دغدغه واکنش تندروها را داشته باشد، پس فرقش با ما چه خواهد بود.
اما در موضوع اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها دولت مستقیما از مردم کمک خواست و این درخواست همکاری نتیجهبخش نبود؟
در آن موضوع به خواست مردم اعتماد نکردند، نمیدانستند این پول توی جیب چه کسانی میرود. مردم در یک حالت بیاعتمادی گسترده گرفتار آمدهاند و کمتر حرفها را قبول دارند. در همین ماجرا بارها از صداوسیما درخواست انصراف یارانه مردم پخش شد، که واقعا نتیجه عکس داد.
فکر نمیکنید که دولت بتواند از «اعتدال» یک تعریف اخلاقی ارایه دهد یا مثلا بحث اعتماد را بهجای «اعتدال» مطرح کند؟ به نظر میرسد اعتماد بیشتر راهگشا میتوانست باشد.
شاید تمرکز برای ارایه تعریفی اخلاقی از «اعتدال» یا همانطور که به خوبی اشاره کردید، بازسازی اعتماد بهجای «اعتدال»، مثمر ثمرتر میبود. چراکه همانطور که اشاره کردید، اعتماد برای مردم قابلقبولتر است. با زندگی آنها درهم تنیدهتر است؛ مردم به مفاهیمی احتیاج دارند که ملموس باشد. دولت میتوانست به جای تاکید بر سویههای محدودکننده گفتار «اعتدال»، خود را پیشتاز ترمیم وضعیت در جامعهای کند که در سالهای گذشته اعتمادش، آسیب دیده است. تضعیف این اعتماد، وضعیت نابسامانی را در همه سطوح به ویژه در روابط انسانی به وجود میآورد و بیتفاوتی اجتماعی را ایجاد میکند.
ابتدا تلاشهایی برای تعریف «اعتدال» صورت گرفت و بعدتر گویی که بار سنگین معانی روی این واژه بار شد. آیا واقعا «اعتدال»گرایی قرار است ترم جدید سیاسی در جامعه ایرانی شود؟ آیا اصولا از چنین پتانسیلی برخوردار است؟
من گمان نمیکنم. این واژه؛ نه از این ظرفیت برخوردار است و نه نیاز چندانی به آن هست. این گفتار، نوعی دعوت مخالفان به همراهی است. بعدتر در این مورد بیشتر صحبت خواهیم کرد. عجالتا باید گفت، اگر بنا به «اعتدال» باشد، مشخص است که چه کسی در وهله نخست باید دست از افراطیگری بردارد. پرواضح است که تا به اینجای کار، این دعوت از سوی گروههای تندرو با بیاعتنایی کامل مواجه شده است. بنابراین خواهناخواه، سنگینی بار «اعتدال» روی گروههایی میافتد که از قضا دولت برای پیشبرد برنامههای خود نیاز مبرمی به آنها دارد. میبینید که در عمل، «اعتدال» چندان کامیاب نبوده است. بهعلاوه، به محافظهکاری گسترده موجود در لایههای دولت و جامعه انجامیده است. به نظر میرسد حتی برای کسانی که از اوضاع خبر دارند، تا حدی تعارفبازیهای مرسوم اجازه برخورد جدی با مسایل را نمیدهد.
در شرایطی از نقد دولت روحانی حرف میزنیم که دلواپسها اعتراضهای هدفمندی علیه دولت شکل داده و شاید دولت، گریزی جز این نداشته باشد.
اتفاقا وقتی بخواهیم به تحلیل شرایطی بپردازیم که یک سر آن «دلواپسان» باشند بیش از هر زمان دیگری ضرورت توجه دولت به گسترش و ارتباط با حوزههای عمومی برجسته میشود. در اینکه دلواپسان در این سالها از امکانات مالی و منابع جدید انسانی بهرهمند شدهاند، تردید نیست. مواضع جدید آنها نشان از آن دارد که بنا دارند تندتر بروند و چندان از سر همدلی وارد نشوند. خب در چنین شرایطی دولت راهی جز یارگیری از جامعه ندارد. مردم باید احساس کنند که حضور دارند و این کار جز با دعوت مستقیم دولت از آنها و بازکردن راه برای همراهی امکانپذیر نیست.
فکر نمیکنید که دولت در برابر همین دلواپسان بیش از اندازه مدارا کرده؟
یک پایه بحث؛ میتواند این باشد. در واقع جامعه از خودش سوال میکند که اگر قرار است یک طرف کوتاه بیاید و میانهرو شود، آیا طرف دیگر هم نباید کوتاه بیاید. این در حالی است که میبینیم دولت گامبهگام پاپس میکشد و تندروها پیش میآیند. اما میشود جور دیگری هم برخورد کرد. دولت میتواند با ابتکارات هوشمندانه هم رابطه با مخالفش را مدیریت کند و هم از پشتوانه مردمی بهره گیرد. هم شعار «زندهباد مخالف من» سر دهد و هم ارتباطش با جامعه را سامان بخشد. برگزاری تجمع برای اعتراض مقابل وزارت کشور از سوی دلواپسها به نظر من حق شهروندی آنهاست، اما دولت باید به طرف مقابل، یعنی آنهایی که به او رای دادهاند، اجازه دهد اگر مایلند تجمع مشابهی را برگزار کنند. اگر بخواهیم منصف باشیم، معنای «اعتدال» این است.
دکتر کاشی هم جایی گفته بودند که «اعتدال» قادر نیست به سپهر گفتمانی تبدیل شود و قدرتی هژمونیک تولید کند؛ گویا شما با او همنظر هستید... .
بله. شاید بتوان از «اعتدال» در قالب دورنمای دولت نام برد، اما نمیتوان گفتمان «اعتدال» را برای جامعهای که تضادهایی دارد، بهعنوان خطمشی به کار گرفت. ضمن اینکه باید دید اصلا ضرورت این کار چیست. به نظر من «اعتدال» در بهترین حالت تنها میتواند یک چشمانداز باشد؛ نه یک استراتژی یا خطمشی.
بههرحال؛ شاید مرور تجربه اصلاحات، به تولید گفتار «اعتدال» موجب شده. در بازه زمانی فعالیت دولت خاتمی با وجود تمام دستاوردهای سیاسی، برخی بهدلیل تاکید او بر شعارهای سیاسی یا همین بهرسمیتشناختن حوزه عمومی دستاوردهای دولت را بلوکه کردند و حالا شاید «اعتدالیون» میخواهند این تجربه تکرار نشود. شاید یکجور دستیابی به راه میانه باشد؛ بهدلیل واکنشهایی که در آن دوره وجود داشت؟
به نظر من اگر این تحلیل موجب درپیشگرفتن «اعتدال» شده باشد، آنوقت سوالات دیگری پیش میآید. برای مثال: آیا واقعا بهاصطلاح شکست اصلاحات بهواسطه سیاستهای تندروانه دولت اصلاحات بوده؟ اگر اینطور است، پس اصلاحطلبی در شرایط فعلی چه معنایی دارد؟ آیا تغییری در گفتار اصلاحطلبی ایجاد شده و تبدیل شده به «اعتدال»؟ اگر چنین است، پس باید کارنامه قبل وسط گذاشته شود و این موارد اصلاح و اعلام شوند. از سوی دیگر باید مشخص شود که آیا دولت تندروی کرده یا جامعه؟ یا انتظار از دولت زیاد بوده؟ در واقع درست این است که دوم خرداد از نو بازخوانی شود که از قضا من خیلی با آن موافقم. اما اگر معتقد باشند که عملکرد دولت اصلاحات در کل درست بوده و ساختار سیاسی به آنها اجازه فعالیت بیشتر نداده، پس چه نیازی به رویکرد «اعتدال»ی هست؟
نکته مهمی که در این میان فراموش میشود این است که بعد از دوره احمدینژاد «آنتاگونیسم» و تضادی در جامعه بروز کرد که اجازه بازگشت به قبل را نمیدهد. در همین چارچوب باید اشاره کرد مرزبندیهای قبلی از قبیل اصلاحطلب/ اصولگرا هم کارکرد خود را برای جامعه سیاسی از دست دادهاند. یعنی نه در سطح نظری و نه در عمل نمیتوانیم بهسادگی این تضادها را کنار بگذاریم و آنها را ندیده بگیریم. میبینید که حتی بازگشت به اصلاحات هم بهعنوان یک خطمشی و هم چشمانداز ناممکن شده است. حالا سوال این است که در جامعهای که «اصلاحطلب»بودن خواه بهدلیل شکستهای درونی، موانع ساختاری یا «آنتاگونیس»م هم بهعنوان یک چشمانداز و هم مشی سیاسی، ناممکن است، آیا راهحل ضرورتا این است که یک گام عقبتر برویم و بشویم «اعتدال»ی؟ آیا این بهترین خطمشی است؟ به نظر من، این مسایل جای بحث و واکاوی دارند.
شاید یکی از ابهامها در دولت یازدهم این است که به طور کلی وقتی صحبت از «اعتدال» میشود و توصیه این است که برخی فتیله را پایین بکشند، درست مشخص نیست که چه کسانی باید فتیله را پایین بکشند. گویی یک جور خطمشی تعیینتکلیف برای همه عمومی شده است.
به نظر من لزومی ندارد که دولت آنهم در شرایط فعلی برای همه نسخه بپیچد. به نفع دولت است که برخی مواضع انتقادیشان را داشته باشند و بهتر است اصولا چندان دعوت به سکوت و سکون نشوند. اما فرصتها برای همه طرفها موجود باشد.
نسبت «اعتدال» و «اصلاحات» چیست؟ برای گفتار «اعتدال» قایل به چه تعریفی هستید؟
درواقع؛ سوال من هم همین است. اما اگر بخواهم تعریفی مبتنی در دریافت شخصیام از «اعتدال» مطرح کنم باید بگویم که «اعتدال» در عمل در یک جمله خلاصه میشود: «آنچه خوبان همه دارند، تو یک جا داری.» یعنی دولت آقای روحانی برخی چیزها را از دولت سازندگی گرفته، برخیها را از دولت اصلاحات. از دوره هاشمی توسعه و اقتصاد سرمایهمحور را وام گرفته؛ از دوره خاتمی نوعی تاکید بر آزادیهای شخصی و عدم دخالت در زندگی مردم را گرفته است. حالا اینها را کنار هم بگذارید ببینید چه میشود.
شاید مصداق اینکه گفتید برخی دولتمردان در برخی مواقع اتفاقا پا پس کشیده، در ماجرای عدم ارایه مجوز به سخنرانی «هادی خانیکی» در مشهد تبلور یابد. به هر حال؛ چه کسی میانهدارتر از خانیکی در اصلاحطلبان. اما وقتی با سخنرانی او هم مخالفت میشود، واکنش دولت چندان جدی نیست. شاید تنها واکنش جدی دولت برای مقابله با فشار تندرویها برکناری فرماندار بروجرد باشد.
موافقم. طبیعی است که وقتی عمده تلاش دولت روحانی به سمت اتاق مذاکره هستهای ظریف و آشتون رفته و دولت مساله حوزه عمومی را از خودش دور کرده، واکنش دولت همین باشد. بهتر است بخشی از مشکلات را به مشارکت مردمی بسپارد. حوزه عمومی دقیقا در چنین زمانی به کار میآید. دولت روحانی بهمراتب بیش از دوره اصلاحات به همراهی مردم و فعالکردن حوزههای عمومی نیاز دارد.
دلیلتان چیست؟ چرا دولت روحانی بیش از خاتمی نیازمند تنظیم روابط با مردم و حوزههای عمومی است؟
به نظر من پاسخش در خود جملهای که زمانی آقای روحانی گفت، نهفته است: او یکبار گفت که دولت مشغول آواربرداری است و حالا لازم است به صراحت بگوید که بهخاطر انباشت مشکلات به ارثرسیده قادر به حل تمام مسایل نیست و بخشی از اداره امور را به مردم بسپارد. در یک دعوت عمومی مشکلات عینی را با مردم در میان بگذارد و بگوید که در این بخشها قادر به حل مساله نیست. ما در دوره اصلاحات با این شرایط و بحرانهای فعلی مواجه نبودیم. این درخواست موجب میشود جامعه هم احساس مسوولیت کرده و از «اینرسی»ماندن در حالت هشتسال گذشته خارج شود.
میشود بگویید پیشنهاد مشخص شما برای خارجکردن جامعه از «اینرسی» مورد نظرتان چیست؟
محض نمونه، تزریق انرژی به جامعه و به بازیگرفتنش. دولت با تصمیمهای خیلی کوچک میتواند به کمک جامعه بیاید و کمی حال مردم را بهتر کند. شادمانیهای دوشب بعد از انتخابات، شادمانی خیلی خوبی بود. جنس این شادیهای کارناوالی در ایران بسیار کم است و دولت باید از هر فرصتی برای بهراهانداختن چنین شادمانی و تحرکی استفاده کند. مثال دیگر این است که تیم فوتبال ایران به تازگی عازم جامجهانی شد. همین اتفاق فرصتی برای دولت بود که در کشور جشن ملی به راه بیندازد، مردم را سر ذوق بیاورد و به آنها فرصت شادمانی بدهد. اما دولت این فرصت را از دست داد.
فکر نمیکنید خیلی در صحبتها روی دولت تاکید میکنید، پس تکلیف مردم چه میشود؟ حتی اگر دولت هیچوقت چنین خواستهای از مردم مطرح نکند، آن وقت قرار است فعالان حوزه عمومی دست روی دست بگذارند و به پایان مسیر بنگرند؟
انفعال جامعه و دولت امری دوجانبه است. بحثی در این نیست. جامعه مدنی هم منقبض است. این جامعه هزارویک مشکل دارد. اما ضمنا چشم امیدش به دولت است. دلیلش هم این است که نهاد دولت در ایران خواهی نخواهی مهم است. برای مثال این دولت است که در نهایت میتواند امنیت لازم برای حوزه عمومی را تامین کند. اما شما محق هستید در اینکه از دولت هم شاید انتظار چندانی نتوان داشت. چون احمدینژاد با رویکرد ضد دولت در این هشت سال باعث تخریب بسیاری از زیرساختارها شد و حتی دولتبودن خود دولت را زیر سوال برد. برای نمونه حذف سازمان برنامه و بودجه شاهکار به یادماندنی او در دوره مدیریتش بود. به این ترتیب زیربنای دولت اینقدر آسیبدیده است که دیگر نمیشود از آن انتظار عجیب و غریبی داشت. اما از سوی دیگر هم با جامعهای مواجه هستیم که سرخورده و بیانگیزه است و نمیشود از آن انتظار زیادی داشت. در واقع اگر بخواهم جمعبندی کنم باید بگویم: ما با دولتی مواجهیم که به یک معنا دیگر آنقدرها دولت نیست. از طرف دیگر همین دولتی که دیگر دولت نیست، میخواهد که دولت باشد. این یعنی در سطح اول انتظار دارد که جامعه از آن انتظاری نداشته باشد و در سطح دوم، انتظار دارد که جامعه آن را دولت ببیند؛ یعنی نهادی سراسری و همه شمول. فکر کنم متوجه این تناقض میشوید. اگر بنا نیست از دولت انتظار، زیاد باشد، یعنی دولت، نا دولت است، پس باید راه برای جامعه باز شود. اما اگر قرار است دولت، دولت باشد، پس جامعه از آن انتظار دارد.
ولی ببینید بالاخره با روی کارآمدن دولت روحانی تحولی هم در جامعه صورت گرفته، از لورفتن ماجرای بورسیهها تا تغییر روسای دانشگاه. اما باز هم دانشگاه چندان تکانی نخورده و این حوزه عمومی اصولا خیلی سرپا نشده است، نمیشود که همه تغییرات را از دولت بخواهیم. اگر اینطور باشد دولت هم میگوید در مورد دانشگاه ما برخی تغییرات را اعمال کردهایم. این گوی و این میدان.
در مورد دانشگاه این مساله را قبول دارم. تا حدی با دانشجویان سر و کار دارم و میبینم که آنها واقعا حال و حوصله زیادی ندارند. اما درست به همین خاطر است که میگویم دولت باید به مثابه دولت پیشقدم شود. از سوی دیگر البته وضعیت آدمها هنوز خیلی گنگ است و نمیدانند چه سطحی حمایت دولتی از آنها صورت خواهد گرفت. از یکسو دولت به استادان نهیب میزند که نقد کنید و از دیگر سو معلوم نیست که فردای نقد، چه سرنوشتی در انتظار استاد باشد. یا اینکه از روزنامهنگار بخواهیم افشاگری کند و از آزادی بیان و قلم بگوییم، اما از سوی دیگر شاهد فشار بر نشریات باشیم. این یعنی سردرگمی جامعه مدنی فعال. نمونهاش تلاش خانم «شهلا شرکت» برای راهاندازی مجله «زنان امروز» است و تمام دشواریهایی که در این مسیر با آن مواجه بوده. در عین حال میبینیم 20:30 میآید و برنامهای در نقد مجله «زنان» و شخص خانم شهلا شرکت پخش میکند. خب این هم نمونهای از فردی که در حوزه عمومی فعال بوده و تلاش کرده تا به هر قیمت بتواند به حرفه مورد علاقهاش بپردازد، اما هزینهها روی دست این کنشگران زیاد است و حمایتها، اندک.
یعنی معتقدید که برای حمایت از کنشگر حوزه عمومی ارادهای وجود ندارد؟
ببینید اگر دولت که ابزار قانونی در اختیار دارد، به اندازه من نوعی؛ دغدغه واکنش تندروها را داشته باشد، پس فرقش با ما چه خواهد بود.
اما در موضوع اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها دولت مستقیما از مردم کمک خواست و این درخواست همکاری نتیجهبخش نبود؟
در آن موضوع به خواست مردم اعتماد نکردند، نمیدانستند این پول توی جیب چه کسانی میرود. مردم در یک حالت بیاعتمادی گسترده گرفتار آمدهاند و کمتر حرفها را قبول دارند. در همین ماجرا بارها از صداوسیما درخواست انصراف یارانه مردم پخش شد، که واقعا نتیجه عکس داد.
فکر نمیکنید که دولت بتواند از «اعتدال» یک تعریف اخلاقی ارایه دهد یا مثلا بحث اعتماد را بهجای «اعتدال» مطرح کند؟ به نظر میرسد اعتماد بیشتر راهگشا میتوانست باشد.
شاید تمرکز برای ارایه تعریفی اخلاقی از «اعتدال» یا همانطور که به خوبی اشاره کردید، بازسازی اعتماد بهجای «اعتدال»، مثمر ثمرتر میبود. چراکه همانطور که اشاره کردید، اعتماد برای مردم قابلقبولتر است. با زندگی آنها درهم تنیدهتر است؛ مردم به مفاهیمی احتیاج دارند که ملموس باشد. دولت میتوانست به جای تاکید بر سویههای محدودکننده گفتار «اعتدال»، خود را پیشتاز ترمیم وضعیت در جامعهای کند که در سالهای گذشته اعتمادش، آسیب دیده است. تضعیف این اعتماد، وضعیت نابسامانی را در همه سطوح به ویژه در روابط انسانی به وجود میآورد و بیتفاوتی اجتماعی را ایجاد میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.