|

24خرداد و جایگاه عقل در کنش سیاسی مردم

رضا سلیمانی

در کتاب ارزشمند «تحف‌العقول عن‌آل‌رسول» اثر ماندگار «ابومحمدحسن بن‌علی بن‌حسین حراری که ترجمه تحت‌اللفظی آن «هدیه‌های عقل‌هایی از خاندان پیامبر(ص) است، روایتی از امام موسی‌‌کاظم(ع) آمده است که به یکی از شاگردان خویش، «هشام بن‌حکم» وصایایی دارد که مطالعه آن، علاوه بر افزایش معلومات و برجسته‌کردن نقش تعقل در زندگی انسان، موجب تحول نگاه انسانی نسبت به مسایل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی می‌شود.
این متن اخلاقی، در واقع ترسیم تابلویی روشن از تقابل میان تدبیر و بی‌تدبیری و میدان جنگ حق و باطل با نام عقل و جهل است که هرکدام آنها به عنوان فرماندهان لشکر این نبرد همیشگی، در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها، 75نیروی کارآمد و موثر در جهت خوبی و بدی دارند.
از جمله لشکریان عقل و معادل متضاد آن به عنوان لشکریان جهل در آن متن روایی، می‌توان از «یکرنگی و دورویی»، «مدارا و خشونت»، «میانه‌روی و زیاده‌روی»، «اعتدال و فزون‌طلبی»، «امیدواری و ناامیدی»، «پاکدامنی و پرده‌دری»، «فروتنی و مغروربودن» و «هوشیاری و حماقت» نام برد. اما در بخشی از این روایت به صراحت می‌فرمایند: «ای‌هشام، همه انسان‌ها، ستارگان را می‌بینند، اما نمی‌توانند از طریق آنها راه خود را در تاریکی شب پیدا کنند، مگر کسانی که منازل و مسیر حرکت آنها را بدانند.»
با این مقدمه، به سراغ جایگاه عقل در رفتار سیاسی مردم ایران مخصوصا در مقطع انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری می‌رویم که این‌روزها به سالگرد آن نزدیک می‌شویم و نتایج آن کاملا متفاوت با معادلات ریاضی، تبلیغاتی و احتمالات اجتماعی و امکانات سیاسی حداقل برای گروه‌های انحصارطلب و زیاده‌خواه آن دوره خاص بود.
برای ترسیم دقیق شرایط حاکم بر 24خرداد سال92 مجبور به برگشت به دوران دولت‌های نهم و دهم هستیم که به‌خاطر حمایت‌های همه‌جانبه، تبلیغات برنامه‌ریزی‌شده و درآمدهای نجومی سال‌های قبل، چنان خود را پایدار و در سال‌های آینده برقرار می‌دید که انگار انتخابات ریاست‌جمهوری را زینتی برای تحکیم جایگاه خویش در قلوب می‌پنداشت و چنان دچار توهم شده بود که از یک‌سو «هل من مبارز» سیاسی می‌طلبید و از سوی دیگر در توهمی آشکارتر، جغرافیای سیاسی ایران را برای خود محدود می‌دید و ادعای جهانی‌شدن دولت خویش و اداره جامعه جهانی را داشت و حتی در سخنرانی‌ها، خطابش را متوجه کل مردم جهان و هدفش را رساندن کل انسان‌های جهان به کمال مطلق می‌دانست!!
در داخل کشور نیز اگر بخواهیم برنامه‌هایش را در مثالی بگنجانیم، چنان بود که در آفتاب گرم ظهر تابستان، همه را به تکاپو وامی‌داشت و در اوج عرق‌ریزی و عطشناکی، لیوانی آب به همگان تقدیم می‌کرد، آنگونه که طی هشت‌سال به جای رونق صادرات، به واردات جزیی‌ترین نیازها مانند میخ و نعل اسب آن هم از نوع چینی آن، روی آورد و به جای ایجاد اشتغال و رونق کسب‌وکار و تولید، بر بیکاری و رکود تولید افزود و سپس با پرداخت رقمی ناچیز در پایان هر ماه، خود را نان‌آور خانه‌ها قلمداد می‌کرد. چنان وانمود می‌کرد که وقتی می‌توان با واردات ارزان کالاهای بنجل چینی، زندگی راحتی را داشت، چرا باید زحمت تولید کالا در داخل را بر خود هموار کرد؟!
اینگونه شد که شهرک‌های صنعتی یکی پس از دیگری متروکه و تعطیل و کارگاه‌های تولیدی، به انبارهای کالاهای وارداتی تبدیل شد.
در سیاست‌ خارجی هم، خواسته یا ناخواسته، از تحریم‌ و تهدید استقبال می‌کرد، قطعنامه‌های سازمان‌ملل را کاغذپاره می‌خواند و با علم به این نکته ابتدایی که «گاو شاخ دارد، ولی عقل ندارد» با ادبیاتی سخیف، به تحریک آن می‌پرداخت تا در هجوم احتمالی آن، احساسات را برانگیزاند و به عنوان یک منجی شناخته شود.
در چنین شرایط و فضایی بود که مردم ایران به رخدادی سرنوشت‌ساز نزدیک شدند، البته عافیت‌طلبی ایجاب می‌کرد که مردم عوام به ویژه در روستاها دست یاری به‌سوی دولتی دراز کنند که علاوه بر 45هزارتومان یارانه ماهانه، 85هزارتومان عیدی هم به حساب هر ایرانی بریزد.
این دولت، برای القای وجود دشمنان عدیده در داخل و خارج هم، همه‌گونه تریبون نوشتاری، گفتاری، رفتاری، صوتی و تصویری را نیز همزمان با مظلوم‌نمایی در اختیار داشت و برای جانشینی خود صراحتا فریاد می‌زد که احمدی‌نژاد یعنی مشایی و مشایی یعنی احمدی‌نژاد!!
اما عقلی که امام موسی‌کاظم(ع) به‌عنوان پیشوای شیعیان از آن سخن می‌گویند، با همه لشکریانش به حمایت از مردمی می‌آید که تنها کشور رسمی شیعی در جهان است به قول آن امام همام، فقط ستاره‌ها را نبیند، بلکه مسیر حرکت و منازل ستارگان را نیز در آسمان سیاست ایران بشناسد و به وسیله آن خیل مردم را به سوی صبحی هدایت کند که فضا و خورشید آن «تدبیر و امید» باشد.
مردم خوب می‌دانند که در ایران «قحط‌الرجال» نیست، اما این نکته را طی سال‌های متمادی به‌خوبی درک کرده‌اند که حل معادلات چندمجهولی سیاست در ایران، نیازمند مردمی است که همه رموز را بشناسند.
برای ترسیم فضای انتخابات به یک روز قبل از پایان‌ نام‌نویسی برگردید که چگونه تردید فضای سیاسی کشور را گرفته بود، اما در آن غروب سرنوشت‌ساز وقتی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، سرانجام بر تردیدهای خود غلبه کرد و به وزارت کشور رفت، موجی برخاست که خیلی چیزها را درنوردید؛ حال، تقریبا یک‌سال از آن زمان گذشته و دولت تدبیر و امید با کلید اعتماد مردم، برای گشایش قفل‌ها در حال تلاش و برنامه‌ریزی است، ولی معلوم نیست چرا عده‌ای هنوز دوست‌ دارند،درها همچنان بسته بمانند و قفل‌ها گشوده نشوند؟!!
مگر این دولت هدفی جز خیر مردم دارد؟ مگر ادعای دوستان جز خدمت به مردم است؟ چگونه است که در دولت قبل که آن همه قانون‌شکنی و توهین به بزرگان و بی‌توجهی به فرهنگ مردم اتفاق می‌افتاد، چشمی از جماعت مضطرب امروز، نگران نمی‌شد و الان به احتمال اینکه شاید حق مردم پایمال شود، دلواپسیون به راه می‌افتند؟ چرا بزرگان حامی دولت قبل که روزی آن را پدیده هزاره سوم، حاصل نذر و نیازهای خالصانه و دعاهای شبانه‌ مردم و موهبتی الهی در نماز جمعه توصیف می‌کردند و چشم خود را بر بی‌کفایتی‌ها و نقص‌ها و بی‌تدبیری‌هایش بسته بودند، امروز زبان به شکواییه می‌گشایند و هر روز اضطراب و نگرانی‌های جدیدی پیدا می‌کنند؟
گویا دوستان هنوز در حال‌وهوای روزهای قبل از انتخابات سال گذشته هستند و نمی‌خواهند باور کنند همان مردمی که سنگشان را به سینه می‌زنند، با اکثریت قاطع، شیوه اجرایی آنها را نپسندیدند و به تفکری رای دادند که بر اساس مفاهیم قرآنی معتدل است و به قول حضرت‌علی(ع) در نهج‌البلاغه «نه چپ و نه راست» است. عقل مردمی در 24خرداد مانند آن گل شکوفاست که از میان شعله مهیب احساسات و تبلیغات مخرب سر برآورد و نشان از جایگاه عقل در کنش سیاسی مردم ایران دارد. نباید بعضی‌ها به بهانه دفاع از انقلاب و آرمان‌های امام(ره) با واکنش‌های جناحی، به جدال عقل سیاسی برخیزند که مقابله سفسطه با منطق است.
البته ذکر این نکته نیز قابل تامل است که مردم به خط اعتدال و تعقل رای دادند و دولت جناب آقای دکتر روحانی هم باید بداند تا زمانی که بر عهد خود با این مردم پایبند است، مورد حمایت و اقبال مردم خواهد بود. باید نقاط ضعف کنونی را برطرف و نقاط‌قوت دولت را تقویت کند. از خرد جمعی مدد بجوید و هیچ‌گاه از خط عقلانیت و اعتدال خارج نشود تا همچنان حمایت‌های بی‌دریغ اکثریت مردم را با خود به همراه داشته باشد.
والسلام
در کتاب ارزشمند «تحف‌العقول عن‌آل‌رسول» اثر ماندگار «ابومحمدحسن بن‌علی بن‌حسین حراری که ترجمه تحت‌اللفظی آن «هدیه‌های عقل‌هایی از خاندان پیامبر(ص) است، روایتی از امام موسی‌‌کاظم(ع) آمده است که به یکی از شاگردان خویش، «هشام بن‌حکم» وصایایی دارد که مطالعه آن، علاوه بر افزایش معلومات و برجسته‌کردن نقش تعقل در زندگی انسان، موجب تحول نگاه انسانی نسبت به مسایل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی می‌شود.
این متن اخلاقی، در واقع ترسیم تابلویی روشن از تقابل میان تدبیر و بی‌تدبیری و میدان جنگ حق و باطل با نام عقل و جهل است که هرکدام آنها به عنوان فرماندهان لشکر این نبرد همیشگی، در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها، 75نیروی کارآمد و موثر در جهت خوبی و بدی دارند.
از جمله لشکریان عقل و معادل متضاد آن به عنوان لشکریان جهل در آن متن روایی، می‌توان از «یکرنگی و دورویی»، «مدارا و خشونت»، «میانه‌روی و زیاده‌روی»، «اعتدال و فزون‌طلبی»، «امیدواری و ناامیدی»، «پاکدامنی و پرده‌دری»، «فروتنی و مغروربودن» و «هوشیاری و حماقت» نام برد. اما در بخشی از این روایت به صراحت می‌فرمایند: «ای‌هشام، همه انسان‌ها، ستارگان را می‌بینند، اما نمی‌توانند از طریق آنها راه خود را در تاریکی شب پیدا کنند، مگر کسانی که منازل و مسیر حرکت آنها را بدانند.»
با این مقدمه، به سراغ جایگاه عقل در رفتار سیاسی مردم ایران مخصوصا در مقطع انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری می‌رویم که این‌روزها به سالگرد آن نزدیک می‌شویم و نتایج آن کاملا متفاوت با معادلات ریاضی، تبلیغاتی و احتمالات اجتماعی و امکانات سیاسی حداقل برای گروه‌های انحصارطلب و زیاده‌خواه آن دوره خاص بود.
برای ترسیم دقیق شرایط حاکم بر 24خرداد سال92 مجبور به برگشت به دوران دولت‌های نهم و دهم هستیم که به‌خاطر حمایت‌های همه‌جانبه، تبلیغات برنامه‌ریزی‌شده و درآمدهای نجومی سال‌های قبل، چنان خود را پایدار و در سال‌های آینده برقرار می‌دید که انگار انتخابات ریاست‌جمهوری را زینتی برای تحکیم جایگاه خویش در قلوب می‌پنداشت و چنان دچار توهم شده بود که از یک‌سو «هل من مبارز» سیاسی می‌طلبید و از سوی دیگر در توهمی آشکارتر، جغرافیای سیاسی ایران را برای خود محدود می‌دید و ادعای جهانی‌شدن دولت خویش و اداره جامعه جهانی را داشت و حتی در سخنرانی‌ها، خطابش را متوجه کل مردم جهان و هدفش را رساندن کل انسان‌های جهان به کمال مطلق می‌دانست!!
در داخل کشور نیز اگر بخواهیم برنامه‌هایش را در مثالی بگنجانیم، چنان بود که در آفتاب گرم ظهر تابستان، همه را به تکاپو وامی‌داشت و در اوج عرق‌ریزی و عطشناکی، لیوانی آب به همگان تقدیم می‌کرد، آنگونه که طی هشت‌سال به جای رونق صادرات، به واردات جزیی‌ترین نیازها مانند میخ و نعل اسب آن هم از نوع چینی آن، روی آورد و به جای ایجاد اشتغال و رونق کسب‌وکار و تولید، بر بیکاری و رکود تولید افزود و سپس با پرداخت رقمی ناچیز در پایان هر ماه، خود را نان‌آور خانه‌ها قلمداد می‌کرد. چنان وانمود می‌کرد که وقتی می‌توان با واردات ارزان کالاهای بنجل چینی، زندگی راحتی را داشت، چرا باید زحمت تولید کالا در داخل را بر خود هموار کرد؟!
اینگونه شد که شهرک‌های صنعتی یکی پس از دیگری متروکه و تعطیل و کارگاه‌های تولیدی، به انبارهای کالاهای وارداتی تبدیل شد.
در سیاست‌ خارجی هم، خواسته یا ناخواسته، از تحریم‌ و تهدید استقبال می‌کرد، قطعنامه‌های سازمان‌ملل را کاغذپاره می‌خواند و با علم به این نکته ابتدایی که «گاو شاخ دارد، ولی عقل ندارد» با ادبیاتی سخیف، به تحریک آن می‌پرداخت تا در هجوم احتمالی آن، احساسات را برانگیزاند و به عنوان یک منجی شناخته شود.
در چنین شرایط و فضایی بود که مردم ایران به رخدادی سرنوشت‌ساز نزدیک شدند، البته عافیت‌طلبی ایجاب می‌کرد که مردم عوام به ویژه در روستاها دست یاری به‌سوی دولتی دراز کنند که علاوه بر 45هزارتومان یارانه ماهانه، 85هزارتومان عیدی هم به حساب هر ایرانی بریزد.
این دولت، برای القای وجود دشمنان عدیده در داخل و خارج هم، همه‌گونه تریبون نوشتاری، گفتاری، رفتاری، صوتی و تصویری را نیز همزمان با مظلوم‌نمایی در اختیار داشت و برای جانشینی خود صراحتا فریاد می‌زد که احمدی‌نژاد یعنی مشایی و مشایی یعنی احمدی‌نژاد!!
اما عقلی که امام موسی‌کاظم(ع) به‌عنوان پیشوای شیعیان از آن سخن می‌گویند، با همه لشکریانش به حمایت از مردمی می‌آید که تنها کشور رسمی شیعی در جهان است به قول آن امام همام، فقط ستاره‌ها را نبیند، بلکه مسیر حرکت و منازل ستارگان را نیز در آسمان سیاست ایران بشناسد و به وسیله آن خیل مردم را به سوی صبحی هدایت کند که فضا و خورشید آن «تدبیر و امید» باشد.
مردم خوب می‌دانند که در ایران «قحط‌الرجال» نیست، اما این نکته را طی سال‌های متمادی به‌خوبی درک کرده‌اند که حل معادلات چندمجهولی سیاست در ایران، نیازمند مردمی است که همه رموز را بشناسند.
برای ترسیم فضای انتخابات به یک روز قبل از پایان‌ نام‌نویسی برگردید که چگونه تردید فضای سیاسی کشور را گرفته بود، اما در آن غروب سرنوشت‌ساز وقتی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، سرانجام بر تردیدهای خود غلبه کرد و به وزارت کشور رفت، موجی برخاست که خیلی چیزها را درنوردید؛ حال، تقریبا یک‌سال از آن زمان گذشته و دولت تدبیر و امید با کلید اعتماد مردم، برای گشایش قفل‌ها در حال تلاش و برنامه‌ریزی است، ولی معلوم نیست چرا عده‌ای هنوز دوست‌ دارند،درها همچنان بسته بمانند و قفل‌ها گشوده نشوند؟!!
مگر این دولت هدفی جز خیر مردم دارد؟ مگر ادعای دوستان جز خدمت به مردم است؟ چگونه است که در دولت قبل که آن همه قانون‌شکنی و توهین به بزرگان و بی‌توجهی به فرهنگ مردم اتفاق می‌افتاد، چشمی از جماعت مضطرب امروز، نگران نمی‌شد و الان به احتمال اینکه شاید حق مردم پایمال شود، دلواپسیون به راه می‌افتند؟ چرا بزرگان حامی دولت قبل که روزی آن را پدیده هزاره سوم، حاصل نذر و نیازهای خالصانه و دعاهای شبانه‌ مردم و موهبتی الهی در نماز جمعه توصیف می‌کردند و چشم خود را بر بی‌کفایتی‌ها و نقص‌ها و بی‌تدبیری‌هایش بسته بودند، امروز زبان به شکواییه می‌گشایند و هر روز اضطراب و نگرانی‌های جدیدی پیدا می‌کنند؟
گویا دوستان هنوز در حال‌وهوای روزهای قبل از انتخابات سال گذشته هستند و نمی‌خواهند باور کنند همان مردمی که سنگشان را به سینه می‌زنند، با اکثریت قاطع، شیوه اجرایی آنها را نپسندیدند و به تفکری رای دادند که بر اساس مفاهیم قرآنی معتدل است و به قول حضرت‌علی(ع) در نهج‌البلاغه «نه چپ و نه راست» است. عقل مردمی در 24خرداد مانند آن گل شکوفاست که از میان شعله مهیب احساسات و تبلیغات مخرب سر برآورد و نشان از جایگاه عقل در کنش سیاسی مردم ایران دارد. نباید بعضی‌ها به بهانه دفاع از انقلاب و آرمان‌های امام(ره) با واکنش‌های جناحی، به جدال عقل سیاسی برخیزند که مقابله سفسطه با منطق است.
البته ذکر این نکته نیز قابل تامل است که مردم به خط اعتدال و تعقل رای دادند و دولت جناب آقای دکتر روحانی هم باید بداند تا زمانی که بر عهد خود با این مردم پایبند است، مورد حمایت و اقبال مردم خواهد بود. باید نقاط ضعف کنونی را برطرف و نقاط‌قوت دولت را تقویت کند. از خرد جمعی مدد بجوید و هیچ‌گاه از خط عقلانیت و اعتدال خارج نشود تا همچنان حمایت‌های بی‌دریغ اکثریت مردم را با خود به همراه داشته باشد.
والسلام

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.