|

حمیدرضا جلایی‌پور، جامعه‌شناس، بررسی کرد

از بالندگی تا بازندگی تندروها

گام‌به‌گام تا انتخاب «حسن روحانی» در تیم مشاوران نزدیک «سیدمحمد خاتمی» حضور داشت و حالا هم از برگزاری و تداوم همان نشست‌ها خبر می‌دهد. خوش‌بینی‌اش کمی آدم را نگران می‌کند اما بلند‌بلند می‌گوید که این‌بار می‌خواهم از فعالیت اصلاح‌طلبان تمام‌قد دفاع کنم و نقدی به کارنامه کاری‌شان در این مدت ندارم. استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران از کارنامه یک‌ساله دولت روحانی رضایت دارد. اگرچه جایی از حرف‌هایش خیلی کوتاه به «شرمنده عمل‌کردن» برخی وزرای روحانی اشاره می‌کند اما بیش از این وارد جزییات امور نمی‌شود. او از سوی دیگر نقد جدی به فعالیت اصولگرایان در هشت‌سال حضور احمدی‌نژاد در قدرت دارد و نگاه آنها را نگاهی تاییدی و حفظ موقعیت و قدرت تعریف می‌کند. توصیه‌اش به اصولگرایان این است که از رویکرد صرف تاییدی خارج شده و در عین حال نیروهای مردمی را نیز به‌عنوان بدنه اصلی تامین قدرت به رسمیت بشناسند. اما با این حال تاکید دارد که هشت‌سال سکوت ممتد جریان اصولگرایی هزینه‌هایی بر کشور وارد کرده که نقد به‌موقع آنها می‌توانست مانع از بروز وضعیت پیچیده و نامساعد امروز شود. از سوی دیگر نیروهای خودسر را جسورتر می‌بیند. آنها هم از حیث جاه و مقام و هم از حیث مال و منال به جایی رسیده‌اند که پیش از دوره احمدی‌نژاد از آن دور بودند و حالا برخی از همین‌ها، منابع‌شان را برای تخریب دولت بسیج کرده‌اند. با این حال جلایی‌پور، آینده روشنی برای نیروهای تندرو و افراطی متصور نیست و معتقد است آنها دیر یا زود به حاشیه خواهند رفت. از سوی دیگر تاکید دارد گفته‌ رهبری چه در انتخابات 92 و چه در مراسم سالگرد ارتحال امام‌خمینی«ره» افراطیونی را که بنا دارند قرائت‌های دگمی از رای مردم مبتنی بر اسلام ارایه دهند، دلخور می‌کند.

‌دولت تا به اینجای کار چطور ظاهر شده؟
نظر شخصی‌ام این است که دولت و به‌ویژه شخص آقای روحانی فراتر از حد انتظار ظاهر شده است. جامعه در سال‌های پایانی احمدی‌نژاد در تونل تاریکی قرار گرفته بود و روحانی با تدبیر توانسته جامعه را از آن تونل تاریک به سمت بیرون بیاورد. البته تا اینکه جامعه بخواهد دوباره روی غلتک توسعه همه‌جانبه و پایدار بیفتد، راه زیاد است. اما وقتی هشت‌سال جامعه دور خودش چرخیده و پیشرفت نداشته (زیرا رشد اقتصادی منفی‌پنج بوده و اصلا رشدی در کار نبوده) حالا از کمترین رخدادهای مثبت خوشحال می‌شویم. نکته مهم این است که دولت روحانی یک مقدار جامعه را از حالت بحران خارج کرده، به‌ویژه در سیاست خارجی و اقتصادی کارنامه قابل دفاعی دارد، طرح سلامتش خیلی خوب بود. بسیاری از آشنایان ما برای درمان و تشخیص در حال رفتن به بیمارستان هستند. (با خنده).
‌فکر می‌کنید مردم در یک‌سالی که گذشت از رای به روحانی راضی هستند؟
اتفاقا به نظرم آنها که رای نداده‌اند، الان ناراضی‌اند. آن کسانی که به امور عمومی توجه دارند از رای به روحانی راضی‌اند. رای مردم در 24خرداد 92 تندروها را غافلگیر کرد و نه محکم به راهی بود که آنها در هشت‌سال گذشته، در پیش گرفته بودند. نکته مثبت این است که رای پخته گروه‌های مختلف مردم به روحانی در یکی از بدترین شرایط اجتماعی و اقتصادی در ایران رخ داد و از این جهت بسیار ارزشمند است.
‌در اغلب رتبه‌بندی‌های جهانی از کشورهای شادمان، ایران از کشورهای انتهای جدول است، اما شادی یکی، دو شب پس از انتخابات یادتان هست، تحلیلتان از آن شادی‌ها چه بود؟
شادی آن شب از جنس شادی ملی بود. خیلی‌ها در دولت احمدی‌نژاد فکر می‌کردند واریز پول نقد به آن شیوه عجیب مردم را شاد خواهد کرد اما سر آخر افسردگی‌ها بیشتر شد. خوشحالی آن شب‌های پیروزی انتخابات، خودجوش، غیراتوبوسی و امیدآفرین بود. این شکل از شادمانی‌ها بسیار کم اتفاق می‌افتد.
‌اما وضعیت اقتصادی کشور هنوز مساعد نشده و اقتصاد می‌تواند پاشنه‌آشیل دولت شود.
ببینید نباید بی‌انصاف بود. دولت روحانی حتی پس از اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها هم کشور را به سمتی برده که از آن جهش‌های تورمی هشت‌سال دولت احمدی‌نژاد، خبری نیست. امید و ناامیدی‌ با هم پیش می‌آید، در این مرحله باید کمی توقع‌مان را تنظیم کنیم. دولت می‌تواند کشور را از شرایط رکورد تورمی خارج کند و خروجی توافق ژنو هم می‌تواند در این مسیر موثر باشد. اما در دولت نهم و دهم هم مساله تحریم‌ها روی میز بود و هم مشکلات شدید معیشتی مردم. چنین شرایطی بستر مناسبی برای رشد رویکردهای افراطی در جامعه به وجود می‌آورد. آنچه حسن روحانی تا به اینجای کار به پشتوانه رای مردمی انجام داده موجب شده که جیغ برخی از افراطیون دربیاید. تا به اینجای کار روحانی درست حرکت کرده و تندروها را به انفعال انداخته.
‌یعنی اصولا در این یک‌سال نقدی به دولت روحانی ندارید؟
ببینید دولت در بخش سیاست خارجی و اقتصاد، مدیریت بحران می‌کند، در بخش فرهنگی با وجود دلواپسی‌ها، کارش سخت‌تر است اما با این وجود نویسندگان می‌نویسند و ناشران آزادتر از پیش مشغول کارند، مردم می‌توانند به کنسرت بروند. اوضاع گل و بلبل نیست اما با دوره پیش تفاوت دارد.
‌اما خب برخی به واکنش دولت به برخی از همین دلواپسان نقد دارند، به جز در مورد لغو سخنرانی «سیدحسن خمینی» و برکناری فرماندار بروجرد، اتفاق خاص دیگری قابل مشاهده نیست. اما تندروها نه به برگزاری کنسرت رحم می‌کنند و نه به ایراد سخنرانی برخی چهره‌های تحول‌خواه. فکر نمی‌کنید سکوت دولت موجب پیشروی تندروها خواهد شد؟
ببینید اینطور نبوده که تندروی‌ها یک‌شبه سر برآورده باشد. در دولت احمدی‌نژاد آنقدر همه چیز با خواسته قلبی این آقایان هماهنگ بود که اصلا خبری هم از خرابکاری آنها به مرکز درج نمی‌شد. اما الان بالاخره باوجود سخنرانی و کنسرت‌های لغو شده، کماکان خیلی از خانواده‌ها می‌توانند با حضور در کنسرت‌ها کمی دلخوش باشند. متاسفانه تندروها، جامعه غمناک می‌خواهند و این غمگساری را با ابزارهایی که در اختیار دارند، توجیه می‌کنند. بدون اینکه توجه کنند جامعه غم‌زده مستعد انواع ناهنجاری‌های اجتماعی است. البته زندگی فرزندان این تندروها خیلی قابل مطالعه است. نسخه‌ای که اینها برای جامعه می‌پیچند را بچه‌های خودشان اجرا نمی‌کنند!
البته نقد دیگری هم به روحانی مطرح شده که می‌گویند او هم مثل آقای خاتمی «گفتاردرمانی» می‌کند. اتفاقا این گفتاردرمانی خیلی هم کار خوبی است. اصولا حرف‌خوب‌زدن هم در این سال‌ها کیمیا شده بود. شما یادتان باشد ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که رک‌وراست می‌گویند باید بت آزادی را شکست! در این وضعیت حرف خوب‌زدن خودش غنیمت است.
‌برخی منتقدان؛ کم‌توجهی دولتمردان به گشایش فضای سیاسی را مورد اشاره قرار می‌دهند؛ آیا با آنان هم‌عقیده هستید؟
هنوز با گشایش فضای سیاسی تا سطح «نرمال» فاصله زیاد است. اما جسارت برای اجرایی‌کردن اصل 15 قانون اساسی ستودنی است. احترام به آداب و رسوم و زبان اقوام ایرانی موضوعی است که در قانون‌اساسی آمده و حالا دولت یازدهم با توجه به مساله قومیت در کشور گام ستودنی برداشته. البته برخی از وزرای روحانی شرمنده عمل می‌کنند و امیدوارم مثل روحانی عمل کنند.
‌چقدر نگران دلواپس‌ها و تندروی‌ها هستید؟
ببینید دلواپس‌ها دو کار می‌خواهند بکنند یکی اینکه می‌خواهند دولتمردان دولت روحانی مرعوبشان باشند تا این سه‌سال دیگر را بدون حرف زیادی تمام کنند و بروند. دیگری اصلا علاقه ندارند که دولت بخواهد مردم را خشنود کند. خوشبختانه روحانی تا به اینجا دست تندروها را خوانده. آنها به خوبی می‌دانند که اگر پاتک بزنند، جواب می‌گیرند. اما منابع مالی‌شان فراوان است و انواع سایت‌ها را برای تخریب دولت به کار گرفته‌اند. آنها با بهره‌مندی از برخی امکانات عمومی و شایعه‌پراکنی و جنگ روانی بنا دارند جلو دولت دربیایند. اما به طور کلی من فکر می‌کنم موفق نخواهند شد. اگر بنا بود موفق شوند، باید همان هشت‌سالی موفق می‌شدند که دولت و کابینه و همه‌چیز، دست‌شان بود. کاری که اینها می‌کنند فرصت و زمان توسعه متوازن را مثل گذشته از ایران می‌گیرند.
‌تندروی البته اتفاق تازه و عجیبی در سیاست ما نیست اما فرق تندروهای امروز با تندروهای گذشته چیست؟
الان تندروها و دگم‌ها جسورتر شده‌اند، زمان آقای خاتمی اینقدر جسور نبودند و در بخش‌های پنهانی سیاست حرکت می‌کردند. البته منابع مالی‌شان هم زیاد شده و حالا پول و سازمان و بوق بیشتری دارند. به‌طورکلی بعد از مجلس ششم وضعیت اینها در جامعه تغییر کرد.
‌یعنی اینها با پایان‌یافتن عصر اصلاحات وارد عرصه به اصطلاح بالندگی شدند؟
البته خب از بالندگی‌شان تا بازندگی هم راه زیادی نیست. در دوره اصلاحات، نیروهای تندرو، برای برخی، ارزشی به‌شمار می‌آمدند اما در عرصه سیاست عملی هیچ امتحانی پس نداده بودند. ولی در دولت احمدی‌نژاد اینها سر کار آمدند و به قدرت رسیدند و امتحان پس دادند. وضع آنقدر بد است که می‌خواهند با داد و فریاد الکی کاری کنند که خیلی از ابعاد کارنامه آنها روشن نشود. رساندن کشور به مرز بحران اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دسته‌گل مهمی است که این گروه در هشت‌سال گذشته به آب داده‌اند. علاوه بر تحریم‌های جدی، رکورد تورمی و ضربه به تولید اینطوری دولت را تحویل روحانی دادند. اتفاق مثبت دیگر اینکه این طیف دیگر نمی‌تواند هر جا کم آورد راحت خودش را به مقام‌معظم‌رهبری متصل کند. در انتخابات اخیر و اعلام آرای مردم، مواضع رهبری تعیین‌کننده بود یا در مورد مذاکرات ژنو همین‌طور. در 24 ماده اقتصاد مقاومتی تاکید بر اقتصادی «ملی- تولیدی» است نه رانتی، وارداتی و چینی. نباید فراموش کرد که تندروها با رانت است که حیات پیدا می‌کنند. اما با ابلاغ سیاست‌های 24گانه اقتصاد مقاومتی در عمل ‌حال افراطی‌ها به‌شدت گرفته شده. یادتان باشد برخی از آنها در دوره قبل صریح می‌گفتند که اگر کشور توسعه پیدا کند، مردم بی‌دین خواهند شد! به این ترتیب آنها به‌راحتی گذشته نمی‌توانند همه‌چیز را به‌نفع خودشان مصادره کنند.
‌البته رهبری در مراسم سالگرد امام هم به صراحت به تاکید امام‌خمینی(ره) به رای مردم اشاره داشتند و سپردن کار کشور به مردم از طریق مردمسالاری و انتخابات.
بله. سخنان رهبری در مراسم ارتحال امام، همانند «نه» به تفکرهای افراطی بود که رجوع به رای مردم یا پذیرش آرای مردم را نمی‌پذیرند.
‌پیروزی انتخاباتی حسن روحانی و بررسی هشت‌سال گذشته به هر شکل، جمع‌بندی مناسبی برای جریان اصولگرایی نیست. فکر می‌کنید چرا اصولگرایان میانه، زودتر تکلیف‌شان را با طیف احمدی‌نژاد مشخص نکردند؟ به هر حال خروجی یک‌دهه گذشته به پای گفتمان اصولگرایی نوشته خواهد شد.
جریان اصولگرایی در ایران جریان فکری و سیاسی، قدیمی و ریشه‌دار است. تا قبل از دوره احمدی‌نژاد اصولگراها از افراطی‌ها در برابر اصلاح‌طلب‌ها استفاده تاکتیکی می‌کردند. ولی اشتباه اصولگرایان این بود که به‌جای بازگشت به جامعه و توجه به مطالبات مردم اختیارشان را دادند دست افراطی‌ها و بعد دیگرش خیلی شور شد. چنانچه حتی عرصه فعالیت بر میانه‌های اصولگرایی نیز تنگ شد. تخریب چهره‌ها محدود به موسوی، کروبی، هاشمی و خاتمی و ناطق‌نوری نبود بلکه انواع دروغ‌پراکنی درباره شخصیت‌های سیاسی بر سر زبان‌ها افتاد که یک افول اخلاقی باورنکردنی بود. به هر حال امیدواریم که دولت روحانی این پتانسیل را داشته باشد که به روند تمایزیابی و تحزب‌یابی جامعه کمک کند و اصلاح‌طلبان و اصولگرایان به بازیگران جدی نظام حزبی تبدیل شوند تا تازه راه برای نیروهای محذوف جامعه باز شود. با افراط‌گراها جامعه را می‌توان به عقب برد ولی نمی‌توان توسعه متوازن و خوش‌قواره درست کرد.
‌اما تصور شما درباره بازگشت جریان اصولگرایی؛ کمی خوشبینانه به‌نظر می‌رسد. به هر حال، اصولگرایان - حتی طیف میانه - در هشت‌سال حضور احمدی‌نژاد و طیفش بر سر کار، بی‌عملی سیاسی پیشه کردند و سکوت‌شان هزینه‌های فراوانی برای کشور به دنبال آورد.
اصولگرایان فکر می‌کردند با روی کارآمدن احمدی‌نژاد از برخی مزایا بهره‌مند خواهند شد. ایراد اصلی جریان اصولگرایی در ایران این است که تصور می‌کند «قدرت سیاسی» در ایران همه‌چیز را رقم می‌زند، در حالی‌که این باور درست نیست. بله حکومت قدرت تعیین‌کننده دارد ولی در مجموع جامعه هم چلاق نیست و قدرت اجتماعی دارد.
‌پس معتقدید تمایزهای اساسی نیروهای اصلاح‌طلب و اصولگرا در ایران شکل گرفته؟
بله؛ نگاه اصلاح‌طلبان به قدرت طور دیگری است. قبله آنها قدرت سیاسی نیست. آنها برخلاف اصولگرایان بر پشتوانه‌های اخلاقی، مردمی، مطالبات مردم و جامعه تاکید دارند. البته نمی‌گویم که برای اصلاح‌طلبان اصلا قدرت سیاسی مهم نیست، خیر، بلکه تفاوت این است که آنها تا سطح قدرت‌پرستی افول نکردند. جریان اصولگرایی در هشت‌سال احمدی‌نژاد بی‌حد و اندازه مماشات کرد و نتیجه‌اش هزینه سنگینی است که امروز روی دست این طیف سیاسی مانده است. به هر حال چه بخواهیم و چه نخواهیم در بخشی از افکار عمومی فسادها، اختلاس‌ها و رانت‌خواری‌ها به پای اصولگرایان نوشته شده.
‌یعنی همین توجه اصلاح‌طلبان به مردم در انتخابات 92 به داد آنها رسید؟
اصلاح‌طلبان در آستانه انتخابات92 هم زمینه اجتماعی داشتند و هم شیب حرکت مردم را خوب تشخیص دادند و نگذاشتند تجربه‌های گذشته در تفرق کاندیداهای اصلاح‌طلب تکرار شود.
‌توصیه‌تان به اصولگرایان برای بازگشت به قدرت چیست؟
وارد فاز نقد شوند و از تایید مدام هر عمل قدرت سیاسی بپرهیزند. یکی از علل بقای طیف‌های سیاسی در رصدکردن مدام رفتار دولت و جامعه و نقد منصفانه و به‌موقع آنهاست. اگر سران اصولگرا حتی در بالاترین سطوح به‌موقع وارد فاز نقادی می‌شدند، امروز شاید تعداد پرونده‌های فساد و رانت‌خواری کمتر گزارش می‌شد. اصولگرایان باید بر رابطه تعاملی با جامعه تاکید کنند و در عین حال بر محور رابطه تعاملی- انتقادی با دولت گام بردارند.
‌به هر حال هر شکستی خروجی خود را برای طیف‌های سیاسی دارد. مثل شکست سال‌های پیش اصلاح‌طلبان که منجر به اتحاد بیشتر آنها شد. آیا این اتفاق در طیف اصولگرا هم خواهد افتاد؟
بستگی به تلاش و کوشش ریش‌سفیدان جمع دارد. به هر شکل رای طیف اصولگرایی در جامعه کف و سقفی دارد. سقف این رای 15درصد و کف آن شش‌درصد است. وضعیت نیروهای اصلاح‌طلب در سقف رای 40درصد و در کف رای تا 20درصد است. از سوی دیگر تحول‌طلبان هم 20درصد را شامل می‌شوند.
‌شما از همان ابتدا در شورای مشورتی شکل‌گرفته پیرامون سیدمحمد خاتمی حضور داشتید، نقش محوری ایشان و اهمیت این حلقه مشورتی در چه بود؟
آقای خاتمی در هشت‌سال گذشته از یک طرف از افراطی‌ها ناسزا شنید و تهدید شد و از طرف دیگر کنار مردم و محذوفان ایستاد و محور اصلاح‌طلبان شد. آنهایی که در کنار آقای خاتمی ایستاده‌اند در برابر ناامنی و تهدید افراط‌گرایان در سال‌های گذشته «ایستادگی مدنی» را محور کار خود قرار داده و به حرکتی پیوسته و قانون‌مدارانه فکر و عمل کردند. به این شکل می‌شود گفت تعجیل از فضای فکری اصلاح‌طلبی تا حدودی دور شده و جای خودش را به پختگی بیشتر داده است. همین سرمایه اخلاقی خاتمی و هزینه داده‌ها بود که در انتخابات92 مردم برخلاف پیش‌بینی افراط‌گرایان منجر به پیروزی روحانی شد. به هر حال اصلاح‌طلبان سال 88 با چهارنامزد، وارد کارزار انتخاباتی شدند و در سال 92 به‌طور متمرکزی- بعد از رد صلاحیت آیت‌الله هاشمی- بر حسن روحانی متمرکز شدند. این انتخاب هوشمندانه و بادرایت بود. تصمیم سیدمحمد خاتمی و تحلیل درست شورای مشورتی از فضای موجود، در زمره عوامل موثر در رخداد تعیین‌کننده 92 شد.
‌شورای مشورتی گویا دوباره کارش را آغاز کرده؟
شورای مشورتی از همان یک‌سال منتهی به انتخابات92 تشکیل شده بود و بعد از پیروزی حسن روحانی نیز مرتب نشست‌ها ادامه دارد.
گام‌به‌گام تا انتخاب «حسن روحانی» در تیم مشاوران نزدیک «سیدمحمد خاتمی» حضور داشت و حالا هم از برگزاری و تداوم همان نشست‌ها خبر می‌دهد. خوش‌بینی‌اش کمی آدم را نگران می‌کند اما بلند‌بلند می‌گوید که این‌بار می‌خواهم از فعالیت اصلاح‌طلبان تمام‌قد دفاع کنم و نقدی به کارنامه کاری‌شان در این مدت ندارم. استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران از کارنامه یک‌ساله دولت روحانی رضایت دارد. اگرچه جایی از حرف‌هایش خیلی کوتاه به «شرمنده عمل‌کردن» برخی وزرای روحانی اشاره می‌کند اما بیش از این وارد جزییات امور نمی‌شود. او از سوی دیگر نقد جدی به فعالیت اصولگرایان در هشت‌سال حضور احمدی‌نژاد در قدرت دارد و نگاه آنها را نگاهی تاییدی و حفظ موقعیت و قدرت تعریف می‌کند. توصیه‌اش به اصولگرایان این است که از رویکرد صرف تاییدی خارج شده و در عین حال نیروهای مردمی را نیز به‌عنوان بدنه اصلی تامین قدرت به رسمیت بشناسند. اما با این حال تاکید دارد که هشت‌سال سکوت ممتد جریان اصولگرایی هزینه‌هایی بر کشور وارد کرده که نقد به‌موقع آنها می‌توانست مانع از بروز وضعیت پیچیده و نامساعد امروز شود. از سوی دیگر نیروهای خودسر را جسورتر می‌بیند. آنها هم از حیث جاه و مقام و هم از حیث مال و منال به جایی رسیده‌اند که پیش از دوره احمدی‌نژاد از آن دور بودند و حالا برخی از همین‌ها، منابع‌شان را برای تخریب دولت بسیج کرده‌اند. با این حال جلایی‌پور، آینده روشنی برای نیروهای تندرو و افراطی متصور نیست و معتقد است آنها دیر یا زود به حاشیه خواهند رفت. از سوی دیگر تاکید دارد گفته‌ رهبری چه در انتخابات 92 و چه در مراسم سالگرد ارتحال امام‌خمینی«ره» افراطیونی را که بنا دارند قرائت‌های دگمی از رای مردم مبتنی بر اسلام ارایه دهند، دلخور می‌کند.

‌دولت تا به اینجای کار چطور ظاهر شده؟
نظر شخصی‌ام این است که دولت و به‌ویژه شخص آقای روحانی فراتر از حد انتظار ظاهر شده است. جامعه در سال‌های پایانی احمدی‌نژاد در تونل تاریکی قرار گرفته بود و روحانی با تدبیر توانسته جامعه را از آن تونل تاریک به سمت بیرون بیاورد. البته تا اینکه جامعه بخواهد دوباره روی غلتک توسعه همه‌جانبه و پایدار بیفتد، راه زیاد است. اما وقتی هشت‌سال جامعه دور خودش چرخیده و پیشرفت نداشته (زیرا رشد اقتصادی منفی‌پنج بوده و اصلا رشدی در کار نبوده) حالا از کمترین رخدادهای مثبت خوشحال می‌شویم. نکته مهم این است که دولت روحانی یک مقدار جامعه را از حالت بحران خارج کرده، به‌ویژه در سیاست خارجی و اقتصادی کارنامه قابل دفاعی دارد، طرح سلامتش خیلی خوب بود. بسیاری از آشنایان ما برای درمان و تشخیص در حال رفتن به بیمارستان هستند. (با خنده).
‌فکر می‌کنید مردم در یک‌سالی که گذشت از رای به روحانی راضی هستند؟
اتفاقا به نظرم آنها که رای نداده‌اند، الان ناراضی‌اند. آن کسانی که به امور عمومی توجه دارند از رای به روحانی راضی‌اند. رای مردم در 24خرداد 92 تندروها را غافلگیر کرد و نه محکم به راهی بود که آنها در هشت‌سال گذشته، در پیش گرفته بودند. نکته مثبت این است که رای پخته گروه‌های مختلف مردم به روحانی در یکی از بدترین شرایط اجتماعی و اقتصادی در ایران رخ داد و از این جهت بسیار ارزشمند است.
‌در اغلب رتبه‌بندی‌های جهانی از کشورهای شادمان، ایران از کشورهای انتهای جدول است، اما شادی یکی، دو شب پس از انتخابات یادتان هست، تحلیلتان از آن شادی‌ها چه بود؟
شادی آن شب از جنس شادی ملی بود. خیلی‌ها در دولت احمدی‌نژاد فکر می‌کردند واریز پول نقد به آن شیوه عجیب مردم را شاد خواهد کرد اما سر آخر افسردگی‌ها بیشتر شد. خوشحالی آن شب‌های پیروزی انتخابات، خودجوش، غیراتوبوسی و امیدآفرین بود. این شکل از شادمانی‌ها بسیار کم اتفاق می‌افتد.
‌اما وضعیت اقتصادی کشور هنوز مساعد نشده و اقتصاد می‌تواند پاشنه‌آشیل دولت شود.
ببینید نباید بی‌انصاف بود. دولت روحانی حتی پس از اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها هم کشور را به سمتی برده که از آن جهش‌های تورمی هشت‌سال دولت احمدی‌نژاد، خبری نیست. امید و ناامیدی‌ با هم پیش می‌آید، در این مرحله باید کمی توقع‌مان را تنظیم کنیم. دولت می‌تواند کشور را از شرایط رکورد تورمی خارج کند و خروجی توافق ژنو هم می‌تواند در این مسیر موثر باشد. اما در دولت نهم و دهم هم مساله تحریم‌ها روی میز بود و هم مشکلات شدید معیشتی مردم. چنین شرایطی بستر مناسبی برای رشد رویکردهای افراطی در جامعه به وجود می‌آورد. آنچه حسن روحانی تا به اینجای کار به پشتوانه رای مردمی انجام داده موجب شده که جیغ برخی از افراطیون دربیاید. تا به اینجای کار روحانی درست حرکت کرده و تندروها را به انفعال انداخته.
‌یعنی اصولا در این یک‌سال نقدی به دولت روحانی ندارید؟
ببینید دولت در بخش سیاست خارجی و اقتصاد، مدیریت بحران می‌کند، در بخش فرهنگی با وجود دلواپسی‌ها، کارش سخت‌تر است اما با این وجود نویسندگان می‌نویسند و ناشران آزادتر از پیش مشغول کارند، مردم می‌توانند به کنسرت بروند. اوضاع گل و بلبل نیست اما با دوره پیش تفاوت دارد.
‌اما خب برخی به واکنش دولت به برخی از همین دلواپسان نقد دارند، به جز در مورد لغو سخنرانی «سیدحسن خمینی» و برکناری فرماندار بروجرد، اتفاق خاص دیگری قابل مشاهده نیست. اما تندروها نه به برگزاری کنسرت رحم می‌کنند و نه به ایراد سخنرانی برخی چهره‌های تحول‌خواه. فکر نمی‌کنید سکوت دولت موجب پیشروی تندروها خواهد شد؟
ببینید اینطور نبوده که تندروی‌ها یک‌شبه سر برآورده باشد. در دولت احمدی‌نژاد آنقدر همه چیز با خواسته قلبی این آقایان هماهنگ بود که اصلا خبری هم از خرابکاری آنها به مرکز درج نمی‌شد. اما الان بالاخره باوجود سخنرانی و کنسرت‌های لغو شده، کماکان خیلی از خانواده‌ها می‌توانند با حضور در کنسرت‌ها کمی دلخوش باشند. متاسفانه تندروها، جامعه غمناک می‌خواهند و این غمگساری را با ابزارهایی که در اختیار دارند، توجیه می‌کنند. بدون اینکه توجه کنند جامعه غم‌زده مستعد انواع ناهنجاری‌های اجتماعی است. البته زندگی فرزندان این تندروها خیلی قابل مطالعه است. نسخه‌ای که اینها برای جامعه می‌پیچند را بچه‌های خودشان اجرا نمی‌کنند!
البته نقد دیگری هم به روحانی مطرح شده که می‌گویند او هم مثل آقای خاتمی «گفتاردرمانی» می‌کند. اتفاقا این گفتاردرمانی خیلی هم کار خوبی است. اصولا حرف‌خوب‌زدن هم در این سال‌ها کیمیا شده بود. شما یادتان باشد ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که رک‌وراست می‌گویند باید بت آزادی را شکست! در این وضعیت حرف خوب‌زدن خودش غنیمت است.
‌برخی منتقدان؛ کم‌توجهی دولتمردان به گشایش فضای سیاسی را مورد اشاره قرار می‌دهند؛ آیا با آنان هم‌عقیده هستید؟
هنوز با گشایش فضای سیاسی تا سطح «نرمال» فاصله زیاد است. اما جسارت برای اجرایی‌کردن اصل 15 قانون اساسی ستودنی است. احترام به آداب و رسوم و زبان اقوام ایرانی موضوعی است که در قانون‌اساسی آمده و حالا دولت یازدهم با توجه به مساله قومیت در کشور گام ستودنی برداشته. البته برخی از وزرای روحانی شرمنده عمل می‌کنند و امیدوارم مثل روحانی عمل کنند.
‌چقدر نگران دلواپس‌ها و تندروی‌ها هستید؟
ببینید دلواپس‌ها دو کار می‌خواهند بکنند یکی اینکه می‌خواهند دولتمردان دولت روحانی مرعوبشان باشند تا این سه‌سال دیگر را بدون حرف زیادی تمام کنند و بروند. دیگری اصلا علاقه ندارند که دولت بخواهد مردم را خشنود کند. خوشبختانه روحانی تا به اینجا دست تندروها را خوانده. آنها به خوبی می‌دانند که اگر پاتک بزنند، جواب می‌گیرند. اما منابع مالی‌شان فراوان است و انواع سایت‌ها را برای تخریب دولت به کار گرفته‌اند. آنها با بهره‌مندی از برخی امکانات عمومی و شایعه‌پراکنی و جنگ روانی بنا دارند جلو دولت دربیایند. اما به طور کلی من فکر می‌کنم موفق نخواهند شد. اگر بنا بود موفق شوند، باید همان هشت‌سالی موفق می‌شدند که دولت و کابینه و همه‌چیز، دست‌شان بود. کاری که اینها می‌کنند فرصت و زمان توسعه متوازن را مثل گذشته از ایران می‌گیرند.
‌تندروی البته اتفاق تازه و عجیبی در سیاست ما نیست اما فرق تندروهای امروز با تندروهای گذشته چیست؟
الان تندروها و دگم‌ها جسورتر شده‌اند، زمان آقای خاتمی اینقدر جسور نبودند و در بخش‌های پنهانی سیاست حرکت می‌کردند. البته منابع مالی‌شان هم زیاد شده و حالا پول و سازمان و بوق بیشتری دارند. به‌طورکلی بعد از مجلس ششم وضعیت اینها در جامعه تغییر کرد.
‌یعنی اینها با پایان‌یافتن عصر اصلاحات وارد عرصه به اصطلاح بالندگی شدند؟
البته خب از بالندگی‌شان تا بازندگی هم راه زیادی نیست. در دوره اصلاحات، نیروهای تندرو، برای برخی، ارزشی به‌شمار می‌آمدند اما در عرصه سیاست عملی هیچ امتحانی پس نداده بودند. ولی در دولت احمدی‌نژاد اینها سر کار آمدند و به قدرت رسیدند و امتحان پس دادند. وضع آنقدر بد است که می‌خواهند با داد و فریاد الکی کاری کنند که خیلی از ابعاد کارنامه آنها روشن نشود. رساندن کشور به مرز بحران اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دسته‌گل مهمی است که این گروه در هشت‌سال گذشته به آب داده‌اند. علاوه بر تحریم‌های جدی، رکورد تورمی و ضربه به تولید اینطوری دولت را تحویل روحانی دادند. اتفاق مثبت دیگر اینکه این طیف دیگر نمی‌تواند هر جا کم آورد راحت خودش را به مقام‌معظم‌رهبری متصل کند. در انتخابات اخیر و اعلام آرای مردم، مواضع رهبری تعیین‌کننده بود یا در مورد مذاکرات ژنو همین‌طور. در 24 ماده اقتصاد مقاومتی تاکید بر اقتصادی «ملی- تولیدی» است نه رانتی، وارداتی و چینی. نباید فراموش کرد که تندروها با رانت است که حیات پیدا می‌کنند. اما با ابلاغ سیاست‌های 24گانه اقتصاد مقاومتی در عمل ‌حال افراطی‌ها به‌شدت گرفته شده. یادتان باشد برخی از آنها در دوره قبل صریح می‌گفتند که اگر کشور توسعه پیدا کند، مردم بی‌دین خواهند شد! به این ترتیب آنها به‌راحتی گذشته نمی‌توانند همه‌چیز را به‌نفع خودشان مصادره کنند.
‌البته رهبری در مراسم سالگرد امام هم به صراحت به تاکید امام‌خمینی(ره) به رای مردم اشاره داشتند و سپردن کار کشور به مردم از طریق مردمسالاری و انتخابات.
بله. سخنان رهبری در مراسم ارتحال امام، همانند «نه» به تفکرهای افراطی بود که رجوع به رای مردم یا پذیرش آرای مردم را نمی‌پذیرند.
‌پیروزی انتخاباتی حسن روحانی و بررسی هشت‌سال گذشته به هر شکل، جمع‌بندی مناسبی برای جریان اصولگرایی نیست. فکر می‌کنید چرا اصولگرایان میانه، زودتر تکلیف‌شان را با طیف احمدی‌نژاد مشخص نکردند؟ به هر حال خروجی یک‌دهه گذشته به پای گفتمان اصولگرایی نوشته خواهد شد.
جریان اصولگرایی در ایران جریان فکری و سیاسی، قدیمی و ریشه‌دار است. تا قبل از دوره احمدی‌نژاد اصولگراها از افراطی‌ها در برابر اصلاح‌طلب‌ها استفاده تاکتیکی می‌کردند. ولی اشتباه اصولگرایان این بود که به‌جای بازگشت به جامعه و توجه به مطالبات مردم اختیارشان را دادند دست افراطی‌ها و بعد دیگرش خیلی شور شد. چنانچه حتی عرصه فعالیت بر میانه‌های اصولگرایی نیز تنگ شد. تخریب چهره‌ها محدود به موسوی، کروبی، هاشمی و خاتمی و ناطق‌نوری نبود بلکه انواع دروغ‌پراکنی درباره شخصیت‌های سیاسی بر سر زبان‌ها افتاد که یک افول اخلاقی باورنکردنی بود. به هر حال امیدواریم که دولت روحانی این پتانسیل را داشته باشد که به روند تمایزیابی و تحزب‌یابی جامعه کمک کند و اصلاح‌طلبان و اصولگرایان به بازیگران جدی نظام حزبی تبدیل شوند تا تازه راه برای نیروهای محذوف جامعه باز شود. با افراط‌گراها جامعه را می‌توان به عقب برد ولی نمی‌توان توسعه متوازن و خوش‌قواره درست کرد.
‌اما تصور شما درباره بازگشت جریان اصولگرایی؛ کمی خوشبینانه به‌نظر می‌رسد. به هر حال، اصولگرایان - حتی طیف میانه - در هشت‌سال حضور احمدی‌نژاد و طیفش بر سر کار، بی‌عملی سیاسی پیشه کردند و سکوت‌شان هزینه‌های فراوانی برای کشور به دنبال آورد.
اصولگرایان فکر می‌کردند با روی کارآمدن احمدی‌نژاد از برخی مزایا بهره‌مند خواهند شد. ایراد اصلی جریان اصولگرایی در ایران این است که تصور می‌کند «قدرت سیاسی» در ایران همه‌چیز را رقم می‌زند، در حالی‌که این باور درست نیست. بله حکومت قدرت تعیین‌کننده دارد ولی در مجموع جامعه هم چلاق نیست و قدرت اجتماعی دارد.
‌پس معتقدید تمایزهای اساسی نیروهای اصلاح‌طلب و اصولگرا در ایران شکل گرفته؟
بله؛ نگاه اصلاح‌طلبان به قدرت طور دیگری است. قبله آنها قدرت سیاسی نیست. آنها برخلاف اصولگرایان بر پشتوانه‌های اخلاقی، مردمی، مطالبات مردم و جامعه تاکید دارند. البته نمی‌گویم که برای اصلاح‌طلبان اصلا قدرت سیاسی مهم نیست، خیر، بلکه تفاوت این است که آنها تا سطح قدرت‌پرستی افول نکردند. جریان اصولگرایی در هشت‌سال احمدی‌نژاد بی‌حد و اندازه مماشات کرد و نتیجه‌اش هزینه سنگینی است که امروز روی دست این طیف سیاسی مانده است. به هر حال چه بخواهیم و چه نخواهیم در بخشی از افکار عمومی فسادها، اختلاس‌ها و رانت‌خواری‌ها به پای اصولگرایان نوشته شده.
‌یعنی همین توجه اصلاح‌طلبان به مردم در انتخابات 92 به داد آنها رسید؟
اصلاح‌طلبان در آستانه انتخابات92 هم زمینه اجتماعی داشتند و هم شیب حرکت مردم را خوب تشخیص دادند و نگذاشتند تجربه‌های گذشته در تفرق کاندیداهای اصلاح‌طلب تکرار شود.
‌توصیه‌تان به اصولگرایان برای بازگشت به قدرت چیست؟
وارد فاز نقد شوند و از تایید مدام هر عمل قدرت سیاسی بپرهیزند. یکی از علل بقای طیف‌های سیاسی در رصدکردن مدام رفتار دولت و جامعه و نقد منصفانه و به‌موقع آنهاست. اگر سران اصولگرا حتی در بالاترین سطوح به‌موقع وارد فاز نقادی می‌شدند، امروز شاید تعداد پرونده‌های فساد و رانت‌خواری کمتر گزارش می‌شد. اصولگرایان باید بر رابطه تعاملی با جامعه تاکید کنند و در عین حال بر محور رابطه تعاملی- انتقادی با دولت گام بردارند.
‌به هر حال هر شکستی خروجی خود را برای طیف‌های سیاسی دارد. مثل شکست سال‌های پیش اصلاح‌طلبان که منجر به اتحاد بیشتر آنها شد. آیا این اتفاق در طیف اصولگرا هم خواهد افتاد؟
بستگی به تلاش و کوشش ریش‌سفیدان جمع دارد. به هر شکل رای طیف اصولگرایی در جامعه کف و سقفی دارد. سقف این رای 15درصد و کف آن شش‌درصد است. وضعیت نیروهای اصلاح‌طلب در سقف رای 40درصد و در کف رای تا 20درصد است. از سوی دیگر تحول‌طلبان هم 20درصد را شامل می‌شوند.
‌شما از همان ابتدا در شورای مشورتی شکل‌گرفته پیرامون سیدمحمد خاتمی حضور داشتید، نقش محوری ایشان و اهمیت این حلقه مشورتی در چه بود؟
آقای خاتمی در هشت‌سال گذشته از یک طرف از افراطی‌ها ناسزا شنید و تهدید شد و از طرف دیگر کنار مردم و محذوفان ایستاد و محور اصلاح‌طلبان شد. آنهایی که در کنار آقای خاتمی ایستاده‌اند در برابر ناامنی و تهدید افراط‌گرایان در سال‌های گذشته «ایستادگی مدنی» را محور کار خود قرار داده و به حرکتی پیوسته و قانون‌مدارانه فکر و عمل کردند. به این شکل می‌شود گفت تعجیل از فضای فکری اصلاح‌طلبی تا حدودی دور شده و جای خودش را به پختگی بیشتر داده است. همین سرمایه اخلاقی خاتمی و هزینه داده‌ها بود که در انتخابات92 مردم برخلاف پیش‌بینی افراط‌گرایان منجر به پیروزی روحانی شد. به هر حال اصلاح‌طلبان سال 88 با چهارنامزد، وارد کارزار انتخاباتی شدند و در سال 92 به‌طور متمرکزی- بعد از رد صلاحیت آیت‌الله هاشمی- بر حسن روحانی متمرکز شدند. این انتخاب هوشمندانه و بادرایت بود. تصمیم سیدمحمد خاتمی و تحلیل درست شورای مشورتی از فضای موجود، در زمره عوامل موثر در رخداد تعیین‌کننده 92 شد.
‌شورای مشورتی گویا دوباره کارش را آغاز کرده؟
شورای مشورتی از همان یک‌سال منتهی به انتخابات92 تشکیل شده بود و بعد از پیروزی حسن روحانی نیز مرتب نشست‌ها ادامه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.