|

رویای نسل‌دوم خرداد در 24خرداد

مازیار خسروی

نسلی که دوم خرداد را آفرید، 24خرداد در آستانه میانسالی بود. ماه؛ همچنان «خرداد پرحادثه» بود. خرداد پرحادثه‌ای که به حادثه عادت داشت. روز؛ همان بود و شب، همان. روزگار اما روزگار دیگری بود. بسیاری از نوجوانان دوم خرداد 76 در آستانه وزن‌کشی سیاسی 92 دیگر در میدان نبودند. ندایی پنهان در درون برخی از متعلقان به نسلی که در دوم خرداد 76 معادلات سیاسی کهنسالان را بر هم زد همچنان به آنان تلنگر می‌زد. باید کاری می‌کردند. قسمت سخت ماجرا این بود که «چه باید کرد؟»

می‌گویند «تجربه» نامی است که ما اغلب روی شکست‌هایمان می‌گذاریم. با این حساب؛ روح ایرانی، چنین تجربه‌هایی در انبان خود بسیار دارد. وقتی پاسخ «چه باید کرد؟» را نمی‌دانی، تنها دو راه پیش‌رو می‌ماند: اول اینکه هیچ کاری نکنی. «هیچ‌کاری‌نکردن» درست همان کاری است که بسیاری در چنین شرایطی می‌کنند. روح ایرانی در این شرایط، یک روزنه و مفر تاریخی هم برای خود ساخته است؛ می‌شود سر در گریبان «مراقبه» فرو برد و بر لب جوی، به نظاره گذر عمر نشست. گوشه‌نشینی، تن‌سپردن به عزلت، پناه‌گرفتن در حصار خویشتن و... نخستین انتخاب برای بسیاری از ایرانیان در چنین شرایطی است.
راه دوم، تکرار ناخودآگاه رفتارهایی است که به آن عادت داری. نسل دوم خرداد عادت داشت/ دارد هنگامی که خود را در بن‌بست تصور می‌کند، دست به دامن «سیدِ خندان» شود. به عادت همیشه، سراغ یگانه راهی رفتند که می‌شناختند: بازگشت به گذشته. «سید» روزهای پایانی زمستان 91 اما دیگر چندان «خندان» نبود. بیشتر سکوت می‌کرد و اغلب شنونده بود. در آن وانفسا، یافتن گوشی برای شنیدن نیز خود غنیمتی مغتنم بود هرچند از آن راهکار و پاسخ به «چه باید کرد؟» درنمی‌آمد.

بخشی از هویت نسل دوم خرداد 76 در تقابل با هاشمی شکل ‌گرفت. دیوار بی‌اعتمادی میان آنان، خشت‌به‌خشت و آجر به آجر چنان بلند و بی‌عبور بالا رفته بود که حتی در بزنگاه «سوم تیر 84» نیز - با وجود هشدارهای عقل مصلحت‌اندیش- نتوانستند تمام وزن خود را در ترازوی هاشمی بگذارند و شد آنچه شد. این بار اما روز همان بود و شب همان. روزگار اما روزگار دیگری بود. وقتی چشم نسل دوم خرداد پس از ناکامی در راضی‌کردن خاتمی، از خیابان «یاسر» به «ولیعصر» دوخته شد، روشن شد که آن اتفاق - پیش از آنکه فکر کنی - افتاده و دیوار بی‌اعتمادی فروریخته است. آن‌وقت پرسش اصلی روز، از «چه باید کرد؟» به «هاشمی می‌آید؟» تغییر ماهیت داد. برای آنکه «در» همچنان بر همان پاشنه نچرخد، پاشنه کفش‌ها را کشیدند و راهی جایی شدند که یک دهه قبل حتی در تصورشان نمی‌آمد. دفتر هاشمی در جنوب تهران در هفته‌ها و روزهای منتهی به روز عزیمت نامزدها به میدان فاطمی، تبدیل به نقطه تلاقی نسل دوم خرداد و نسل پدرانشان شده بود. عجیب ولی واقعی! حالا این نسل بیش از آنکه در سودای تغییر جهان باشد، شاهد تغییر خود بود. هاشمی - هرچند در دقیقه 90 - آمد. نفس، برای مدتی کوتاه از حبس سینه به در آمد. یک لحظه به نظر رسید تراژدی در پایانی غیرقابل پیش‌بینی، به فرجام خوش می‌انجامد. با این همه، روز همان بود و شب همان. روزگار اما روزگار دیگری بود؛ هاشمی ردصلاحیت شد.

وقتی پاسخ «چه باید کرد؟» را نمی‌دانی دو راه پیش‌رو داری. کسانی که بهترین کار به نظرشان، انجام‌ندادن هیچ کاری می‌رسید به سایه ناامیدی خزیدند. برای برخی دیگر، راه، انجام‌دادن همان کارهایی بود که به آن عادت داشتند. مساله اما این بود که هیچکس به رد صلاحیت هاشمی عادت نداشت. «چه باید کرد» تبدیل به پرسشی سوزان شد که ذهن را ذره ذره در انزوا می‌خورد. درست همین‌جا بود که نسل دوم خرداد نبوغ بی‌جانشین خود را که در تندباد حوادث آب‌دیده شده بود به رخ کشید. 24 خرداد به تعبیری تلاش آخرین و واپسین تیر ترکش نسلی بود که رفته رفته نشستن برف سپید را بر سر و موی خویش نظاره می‌کرد و از دست رفتن آنچه جوانی‌اش را بر سر آن گذاشته بود. این نسل اما همچنان میدان‌دار آوردگاه‌ آخرین بود. نسل‌های بعدی، جوان‌تر از آن بودند که خاطره‌ای روشن از جادوی صندوق رای در ذهن داشته باشند و آنچه می‌توان با یک برگه کوچک سفید و یک خودکار رقم زد. نسل‌های مسن‌تر نیز اغلب آنچنان از شوک ردصلاحیت هاشمی سرگیجه گرفته بودند که انتظار انداختن طرحی نو و گره‌گشایی از آنان برود. سرانجام نسل پیش و پس از دوم خرداد، به همان راهی رفتند که دوم‌خردادی‌های در آستانه میانسالی به آن عادت داشتند.

24 خرداد البته به معنای بازگشت به گذشته نبود. نوستالژی «دوم خرداد» در رگ و پی آن نمایان بود اما به هیچ‌روی «کپی برابر اصل» نبود. بیشتر به نوزادی می‌مانست که به حکم توارث، یه یک نگاه می‌توان شباهت غیرقابل انکارش به مادر را بازشناخت. خود اما آفریده‌ای تازه است، در زمانی تازه. بازهم روز همان بود و شب همان؛ روزگار اما روزگار دیگری شد... .
نسلی که دوم خرداد را آفرید، 24خرداد در آستانه میانسالی بود. ماه؛ همچنان «خرداد پرحادثه» بود. خرداد پرحادثه‌ای که به حادثه عادت داشت. روز؛ همان بود و شب، همان. روزگار اما روزگار دیگری بود. بسیاری از نوجوانان دوم خرداد 76 در آستانه وزن‌کشی سیاسی 92 دیگر در میدان نبودند. ندایی پنهان در درون برخی از متعلقان به نسلی که در دوم خرداد 76 معادلات سیاسی کهنسالان را بر هم زد همچنان به آنان تلنگر می‌زد. باید کاری می‌کردند. قسمت سخت ماجرا این بود که «چه باید کرد؟»

می‌گویند «تجربه» نامی است که ما اغلب روی شکست‌هایمان می‌گذاریم. با این حساب؛ روح ایرانی، چنین تجربه‌هایی در انبان خود بسیار دارد. وقتی پاسخ «چه باید کرد؟» را نمی‌دانی، تنها دو راه پیش‌رو می‌ماند: اول اینکه هیچ کاری نکنی. «هیچ‌کاری‌نکردن» درست همان کاری است که بسیاری در چنین شرایطی می‌کنند. روح ایرانی در این شرایط، یک روزنه و مفر تاریخی هم برای خود ساخته است؛ می‌شود سر در گریبان «مراقبه» فرو برد و بر لب جوی، به نظاره گذر عمر نشست. گوشه‌نشینی، تن‌سپردن به عزلت، پناه‌گرفتن در حصار خویشتن و... نخستین انتخاب برای بسیاری از ایرانیان در چنین شرایطی است.
راه دوم، تکرار ناخودآگاه رفتارهایی است که به آن عادت داری. نسل دوم خرداد عادت داشت/ دارد هنگامی که خود را در بن‌بست تصور می‌کند، دست به دامن «سیدِ خندان» شود. به عادت همیشه، سراغ یگانه راهی رفتند که می‌شناختند: بازگشت به گذشته. «سید» روزهای پایانی زمستان 91 اما دیگر چندان «خندان» نبود. بیشتر سکوت می‌کرد و اغلب شنونده بود. در آن وانفسا، یافتن گوشی برای شنیدن نیز خود غنیمتی مغتنم بود هرچند از آن راهکار و پاسخ به «چه باید کرد؟» درنمی‌آمد.

بخشی از هویت نسل دوم خرداد 76 در تقابل با هاشمی شکل ‌گرفت. دیوار بی‌اعتمادی میان آنان، خشت‌به‌خشت و آجر به آجر چنان بلند و بی‌عبور بالا رفته بود که حتی در بزنگاه «سوم تیر 84» نیز - با وجود هشدارهای عقل مصلحت‌اندیش- نتوانستند تمام وزن خود را در ترازوی هاشمی بگذارند و شد آنچه شد. این بار اما روز همان بود و شب همان. روزگار اما روزگار دیگری بود. وقتی چشم نسل دوم خرداد پس از ناکامی در راضی‌کردن خاتمی، از خیابان «یاسر» به «ولیعصر» دوخته شد، روشن شد که آن اتفاق - پیش از آنکه فکر کنی - افتاده و دیوار بی‌اعتمادی فروریخته است. آن‌وقت پرسش اصلی روز، از «چه باید کرد؟» به «هاشمی می‌آید؟» تغییر ماهیت داد. برای آنکه «در» همچنان بر همان پاشنه نچرخد، پاشنه کفش‌ها را کشیدند و راهی جایی شدند که یک دهه قبل حتی در تصورشان نمی‌آمد. دفتر هاشمی در جنوب تهران در هفته‌ها و روزهای منتهی به روز عزیمت نامزدها به میدان فاطمی، تبدیل به نقطه تلاقی نسل دوم خرداد و نسل پدرانشان شده بود. عجیب ولی واقعی! حالا این نسل بیش از آنکه در سودای تغییر جهان باشد، شاهد تغییر خود بود. هاشمی - هرچند در دقیقه 90 - آمد. نفس، برای مدتی کوتاه از حبس سینه به در آمد. یک لحظه به نظر رسید تراژدی در پایانی غیرقابل پیش‌بینی، به فرجام خوش می‌انجامد. با این همه، روز همان بود و شب همان. روزگار اما روزگار دیگری بود؛ هاشمی ردصلاحیت شد.

وقتی پاسخ «چه باید کرد؟» را نمی‌دانی دو راه پیش‌رو داری. کسانی که بهترین کار به نظرشان، انجام‌ندادن هیچ کاری می‌رسید به سایه ناامیدی خزیدند. برای برخی دیگر، راه، انجام‌دادن همان کارهایی بود که به آن عادت داشتند. مساله اما این بود که هیچکس به رد صلاحیت هاشمی عادت نداشت. «چه باید کرد» تبدیل به پرسشی سوزان شد که ذهن را ذره ذره در انزوا می‌خورد. درست همین‌جا بود که نسل دوم خرداد نبوغ بی‌جانشین خود را که در تندباد حوادث آب‌دیده شده بود به رخ کشید. 24 خرداد به تعبیری تلاش آخرین و واپسین تیر ترکش نسلی بود که رفته رفته نشستن برف سپید را بر سر و موی خویش نظاره می‌کرد و از دست رفتن آنچه جوانی‌اش را بر سر آن گذاشته بود. این نسل اما همچنان میدان‌دار آوردگاه‌ آخرین بود. نسل‌های بعدی، جوان‌تر از آن بودند که خاطره‌ای روشن از جادوی صندوق رای در ذهن داشته باشند و آنچه می‌توان با یک برگه کوچک سفید و یک خودکار رقم زد. نسل‌های مسن‌تر نیز اغلب آنچنان از شوک ردصلاحیت هاشمی سرگیجه گرفته بودند که انتظار انداختن طرحی نو و گره‌گشایی از آنان برود. سرانجام نسل پیش و پس از دوم خرداد، به همان راهی رفتند که دوم‌خردادی‌های در آستانه میانسالی به آن عادت داشتند.

24 خرداد البته به معنای بازگشت به گذشته نبود. نوستالژی «دوم خرداد» در رگ و پی آن نمایان بود اما به هیچ‌روی «کپی برابر اصل» نبود. بیشتر به نوزادی می‌مانست که به حکم توارث، یه یک نگاه می‌توان شباهت غیرقابل انکارش به مادر را بازشناخت. خود اما آفریده‌ای تازه است، در زمانی تازه. بازهم روز همان بود و شب همان؛ روزگار اما روزگار دیگری شد... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.