|

مروری بر مهمترین سرفصل های تهدید کننده حیات وحش

آرک و گرنگ

تعارض ميان انسان و حيات وحش يکي از اساسي‌ترين تهديدها براي بسياري از گونه‌ها به شمار مي‌رود و از اين روي، مورد توجه بسياري از زيست شناسان حفاظت قرار گرفته است. آسيب مستقيم وارده از سوي حيات وحش به‌طور معمول به عنوان عامل اصلي اين تعارض نام برده مي‌شود. ديدگاه‌هاي افراد در زمينه حيات وحش پيچيده بوده و از عوامل اجتماعي گرفته تا باورهاي مذهبي اعتقادات اخلاقي و فرهنگي شدت اين تعارض را تعيين مي‌کنند. اين که مردم تا چه حد خسارات وارده از سوي حيات وحش را تحمل مي‌کنند، مي‌تواند تحت تاثير عوامل اجتماعي- اقتصادي نظير دارايي نسبي، سطح آموزش، ميزان منافعي که مردم از حيات وحش به دست مي‌آورند و مقدار هزينه‌هاي مرتبط با حيات وحش قرار گيرد. ازميان گونه‌هاي حيات وحش، گوشتخواران بزرگ با قلمرو آزاد به عنوان يکي از موارد دايمي تعارض ميان انسان و حيات وحش به شمار مي‌روند. ميزان مشارکت و حمايت جوامع محلي در حفاظت گوشتخواران به ميزان ارزشي که مردم براي آنها قايل هستند بستگي دارد. اين ارزش‌ها را مي‌توان به عنوان تابعي از هزينه‌ها و سودهايي که ناشي از حضور گوشتخوار مي‌شود در نظر گرفت. تاکنون در نقاط مختلف دنيا مطالعات زيادي در زمينه تعارض گوشتخواران و جوامع محلي صورت گرفته است. Zimmerman و همکاران (2005) به بررسي نگرش دامداران نسبت به تعارض به وجود آمده بر اثر حمله جاگوار به دام‌ها در منطقه ای در برزيل پرداختند. اين مبحث در داخل کشور ما نيز به تازگي مورد توجه قرارگرفته است. براي مثال مي‌توان به پژوهش انجام شده بر روي تعارض ميان گرگ و جوامع محلي در پناهگاه حيات وحش قمشلو اشاره کرد. پژوهش حاضر در پي اخبار غيررسمي که حاکي از کشته شدن چند کاراکال به دست اهالي روستاهاي منطقه حفاظت شده آرک و گرنگ واقع در استان خراسان جنوبي و روستاهاي اطراف و خارج از منطقه بود و به دلیل اهميت توجه به اين منطقه از کشور در حفاظت از گوشتخواران تهیه شده است.

مواد و روش ها
مختصات منطقه مورد مطالعه

منطقه آرک و گرنگ در شرق استان خراسان جنوبي و 80 کيلومتري بيرجند با وسعت 3000 هکتار از سال 1385 حفاظت شده اعلام شده است. 12 روستا و کلاته در اين منطقه قرار گرفته‌اند. حرفه اصلي ساکنان اين روستاها کشاورزي و تا حدود کمي دامداري است. اين منطقه زيستگاه گوشتخواراني از جمله گرگ خاکستري، کاراکال، شغال، روباه و کفتار است، از علفخواران منطقه نيز مي‌توان به بز وحشي اشاره کرد. توپوگرافي منطقه عمدتا كوهستاني و صخره‌اي بوده، از نظر اقليمي، منطقه در ناحيه خشک و نيمه خشک قرار گرفته است.
بر اين اساس پرسشنامه‌اي به منظور جمع‌آوري هدفمند اطلاعات مردم محلي طراحي گرديد که شامل 5 بخش مي‌باشد:
1- ارزيابي معلومات:
در بخش ارزيابي معلومات مشخص شد که کمترين شناخت افراد از گونه کاراکال و بيشترين ميزان مشاهده حيوان گوشتخوار توسط جوامع محلي مربوط به گرگ بود.
2- خسارات:
بررسي‌ها نشان مي‌دهد که طي دو سال اخير 54درصد دامداران حداقل يک‌بار ازسوي گوشتخواران خسارت ديده‌اند. ميانگين تعداد تلفات به ازاي هر حمله 9/1 راس بوده است. طي دو سال اخير به‌طور متوسط 17درصد هرگله در اثر حمله گوشتخواران از بين رفته است. بيشترين تعداد دفعات حمله ثبت شده متعلق به گرگ (59درصد) بوده است.
3- وضعيت بيمه:
بررسي وضعيت بيمه دامداران نشان مي‌دهد که تنها 24درصد دامداران دام خود را بيمه کرده‌اند. از 76درصد باقيمانده 16درصد افراد اطلاعي از ارگان بيمه‌کننده ندارند. 28درصد از افرادی که امسال دام خود را بيمه نکرده‌اند به دليل عدم شناخت ارگان بيمه‌کننده و عدم مراجعه مامور بيمه به روستا و جاماندن اين افراد از بيمه امسال است. در 32درصد باقيمانده دامداران ساز و کار دشوار بيمه کردن و دريافت خسارت را علت اصلي بيمه نکردن دام خود عنوان کردند.
4- ارزيابي نگرش:
تنها سه درصد مصاحبه شوندگان، نگرش مثبتي نسبت به گوشتخواران منطقه دارند که شايد علت آن، فقدان دام به عنوان محل اصلي درآمد و طبعا خسارت نديدن از سوي گوشتخواران باشد، 26درصد بي‌تفاوت بوده و 71درصد مابقي نيز ديدگاهي کاملا منفي نسبت به گوشتخواران منطقه دارند.
5- راهکار مديريت تعارض:
براي کاهش خسارت وارده از سوي گوشتخواران، از ميان 5 راهکار موجود، مصاحبه شوندگان بيش از همه بر کشتن جانور گوشتخوار تاکيد مي‌کردند. تمايل افراد خسارت ديده و خسارت نديده به کشتن حيوان يکسان است و از نظر آماري تفاوت معني‌داري ندارد. همچنين متوسط سن افرادي که تمايل به کشتن حيوان داشتند و متوسط سن افرادي که راهکار ديگري پيشنهاد مي‌کردند تفاوت معناداري ندارد. از سوي ديگر نظر افراد باسواد و بي‌سواد در مورد کشتن يا نکشتن حيوانات يکسان است. که اين مساله نشان‌دهنده آن است که کارفرهنگي مناسبي در اين زمينه انجام نشده است.
مبحث نهایی :
تعارض بين جوامع محلي و گربه سانان يکي مهم‌ترين مشکلات حفاظت از گربه سانان در سرتاسر جهان است. با توجه به نتايج به دست آمده، گوشتخواراني که به دام‌ها حمله مي‌کنند به طور مشخص عمدتا گرگ و شغال هستند. گزارش حمله کاراکال به شکل مشخص در طي تکميل پرسشنامه ثبت نشد اما اطلاعاتي که از شنيده‌ها و بررسي محل و نحوه حمله به دام به دست آمد و همچنين گزارش حضور چند لاشه کاراکال که در سال 1391 در تله گرفتار و به دست مردم محلي کشته شده بودند نشان داد که کاراکال نيز يکي از گوشتخواراني است که به دام اهلي حمله مي‌کند.
با تامين غذاي گوشتخواران و جلوگيري از حمله آن ها به دام‌ها مي‌توان بخشي از اين خسارت را کاهش داد. روش تکميلي ديگري که براي کاهش خسارت وجود دارد استفاده از بيمه است که توسط بسياري از افراد ناديده گرفته مي‌شود. از سوي ديگر اداره حفاظت محيط زيست نقش بسزايي در مديريت اين تعارض از طريق پرداخت خسارت، آموزش جوامع محلي و ايجاد ارتباط بيشتر با مردم محلي به منظور جلب اعتماد و مشارکت آنان درفرآيند حفاظت دارد.
در پايان با توجه به اينکه اکثر افراد صرف نظر از سن، سواد و ميزان خسارت ديدن متمايل به کشتن حيوان بوده و نحوه نگهداري از دام نیز مناسب نمي‌باشد، راهکار کوتاه مدت مناسب براي بهبود وضعيت تعارض در منطقه، آموزش جوامع محلي درخصوص آشنايي با ارزش‌هاي بوم شناختي گوشتخواران و نحوه نگهداري مناسب از دام مي‌باشد. همچنين افزايش آگاهي جوامع محلي درخصوص ارزش بيمه مي‌تواند نقش موثري در کاهش تعارض جوامع محلي با گوشتخواران داشته باشد.
راهکار بلند مدتي که در کنار آموزش جوامع محلي به منظور مديريت تعارض در بسياري از نقاط دنيا پيشنهاد شده است: استفاده از گونه‌هاي گوشتخوار به عنوان منبع درآمد براي طبيعت گردي است، اما در زمينه تعارض نياز به بررسي بيشتر دارند.
« موسسه کاوشگران حیات وحش پارت »
تعارض ميان انسان و حيات وحش يکي از اساسي‌ترين تهديدها براي بسياري از گونه‌ها به شمار مي‌رود و از اين روي، مورد توجه بسياري از زيست شناسان حفاظت قرار گرفته است. آسيب مستقيم وارده از سوي حيات وحش به‌طور معمول به عنوان عامل اصلي اين تعارض نام برده مي‌شود. ديدگاه‌هاي افراد در زمينه حيات وحش پيچيده بوده و از عوامل اجتماعي گرفته تا باورهاي مذهبي اعتقادات اخلاقي و فرهنگي شدت اين تعارض را تعيين مي‌کنند. اين که مردم تا چه حد خسارات وارده از سوي حيات وحش را تحمل مي‌کنند، مي‌تواند تحت تاثير عوامل اجتماعي- اقتصادي نظير دارايي نسبي، سطح آموزش، ميزان منافعي که مردم از حيات وحش به دست مي‌آورند و مقدار هزينه‌هاي مرتبط با حيات وحش قرار گيرد. ازميان گونه‌هاي حيات وحش، گوشتخواران بزرگ با قلمرو آزاد به عنوان يکي از موارد دايمي تعارض ميان انسان و حيات وحش به شمار مي‌روند. ميزان مشارکت و حمايت جوامع محلي در حفاظت گوشتخواران به ميزان ارزشي که مردم براي آنها قايل هستند بستگي دارد. اين ارزش‌ها را مي‌توان به عنوان تابعي از هزينه‌ها و سودهايي که ناشي از حضور گوشتخوار مي‌شود در نظر گرفت. تاکنون در نقاط مختلف دنيا مطالعات زيادي در زمينه تعارض گوشتخواران و جوامع محلي صورت گرفته است. Zimmerman و همکاران (2005) به بررسي نگرش دامداران نسبت به تعارض به وجود آمده بر اثر حمله جاگوار به دام‌ها در منطقه ای در برزيل پرداختند. اين مبحث در داخل کشور ما نيز به تازگي مورد توجه قرارگرفته است. براي مثال مي‌توان به پژوهش انجام شده بر روي تعارض ميان گرگ و جوامع محلي در پناهگاه حيات وحش قمشلو اشاره کرد. پژوهش حاضر در پي اخبار غيررسمي که حاکي از کشته شدن چند کاراکال به دست اهالي روستاهاي منطقه حفاظت شده آرک و گرنگ واقع در استان خراسان جنوبي و روستاهاي اطراف و خارج از منطقه بود و به دلیل اهميت توجه به اين منطقه از کشور در حفاظت از گوشتخواران تهیه شده است.

مواد و روش ها
مختصات منطقه مورد مطالعه

منطقه آرک و گرنگ در شرق استان خراسان جنوبي و 80 کيلومتري بيرجند با وسعت 3000 هکتار از سال 1385 حفاظت شده اعلام شده است. 12 روستا و کلاته در اين منطقه قرار گرفته‌اند. حرفه اصلي ساکنان اين روستاها کشاورزي و تا حدود کمي دامداري است. اين منطقه زيستگاه گوشتخواراني از جمله گرگ خاکستري، کاراکال، شغال، روباه و کفتار است، از علفخواران منطقه نيز مي‌توان به بز وحشي اشاره کرد. توپوگرافي منطقه عمدتا كوهستاني و صخره‌اي بوده، از نظر اقليمي، منطقه در ناحيه خشک و نيمه خشک قرار گرفته است.
بر اين اساس پرسشنامه‌اي به منظور جمع‌آوري هدفمند اطلاعات مردم محلي طراحي گرديد که شامل 5 بخش مي‌باشد:
1- ارزيابي معلومات:
در بخش ارزيابي معلومات مشخص شد که کمترين شناخت افراد از گونه کاراکال و بيشترين ميزان مشاهده حيوان گوشتخوار توسط جوامع محلي مربوط به گرگ بود.
2- خسارات:
بررسي‌ها نشان مي‌دهد که طي دو سال اخير 54درصد دامداران حداقل يک‌بار ازسوي گوشتخواران خسارت ديده‌اند. ميانگين تعداد تلفات به ازاي هر حمله 9/1 راس بوده است. طي دو سال اخير به‌طور متوسط 17درصد هرگله در اثر حمله گوشتخواران از بين رفته است. بيشترين تعداد دفعات حمله ثبت شده متعلق به گرگ (59درصد) بوده است.
3- وضعيت بيمه:
بررسي وضعيت بيمه دامداران نشان مي‌دهد که تنها 24درصد دامداران دام خود را بيمه کرده‌اند. از 76درصد باقيمانده 16درصد افراد اطلاعي از ارگان بيمه‌کننده ندارند. 28درصد از افرادی که امسال دام خود را بيمه نکرده‌اند به دليل عدم شناخت ارگان بيمه‌کننده و عدم مراجعه مامور بيمه به روستا و جاماندن اين افراد از بيمه امسال است. در 32درصد باقيمانده دامداران ساز و کار دشوار بيمه کردن و دريافت خسارت را علت اصلي بيمه نکردن دام خود عنوان کردند.
4- ارزيابي نگرش:
تنها سه درصد مصاحبه شوندگان، نگرش مثبتي نسبت به گوشتخواران منطقه دارند که شايد علت آن، فقدان دام به عنوان محل اصلي درآمد و طبعا خسارت نديدن از سوي گوشتخواران باشد، 26درصد بي‌تفاوت بوده و 71درصد مابقي نيز ديدگاهي کاملا منفي نسبت به گوشتخواران منطقه دارند.
5- راهکار مديريت تعارض:
براي کاهش خسارت وارده از سوي گوشتخواران، از ميان 5 راهکار موجود، مصاحبه شوندگان بيش از همه بر کشتن جانور گوشتخوار تاکيد مي‌کردند. تمايل افراد خسارت ديده و خسارت نديده به کشتن حيوان يکسان است و از نظر آماري تفاوت معني‌داري ندارد. همچنين متوسط سن افرادي که تمايل به کشتن حيوان داشتند و متوسط سن افرادي که راهکار ديگري پيشنهاد مي‌کردند تفاوت معناداري ندارد. از سوي ديگر نظر افراد باسواد و بي‌سواد در مورد کشتن يا نکشتن حيوانات يکسان است. که اين مساله نشان‌دهنده آن است که کارفرهنگي مناسبي در اين زمينه انجام نشده است.
مبحث نهایی :
تعارض بين جوامع محلي و گربه سانان يکي مهم‌ترين مشکلات حفاظت از گربه سانان در سرتاسر جهان است. با توجه به نتايج به دست آمده، گوشتخواراني که به دام‌ها حمله مي‌کنند به طور مشخص عمدتا گرگ و شغال هستند. گزارش حمله کاراکال به شکل مشخص در طي تکميل پرسشنامه ثبت نشد اما اطلاعاتي که از شنيده‌ها و بررسي محل و نحوه حمله به دام به دست آمد و همچنين گزارش حضور چند لاشه کاراکال که در سال 1391 در تله گرفتار و به دست مردم محلي کشته شده بودند نشان داد که کاراکال نيز يکي از گوشتخواراني است که به دام اهلي حمله مي‌کند.
با تامين غذاي گوشتخواران و جلوگيري از حمله آن ها به دام‌ها مي‌توان بخشي از اين خسارت را کاهش داد. روش تکميلي ديگري که براي کاهش خسارت وجود دارد استفاده از بيمه است که توسط بسياري از افراد ناديده گرفته مي‌شود. از سوي ديگر اداره حفاظت محيط زيست نقش بسزايي در مديريت اين تعارض از طريق پرداخت خسارت، آموزش جوامع محلي و ايجاد ارتباط بيشتر با مردم محلي به منظور جلب اعتماد و مشارکت آنان درفرآيند حفاظت دارد.
در پايان با توجه به اينکه اکثر افراد صرف نظر از سن، سواد و ميزان خسارت ديدن متمايل به کشتن حيوان بوده و نحوه نگهداري از دام نیز مناسب نمي‌باشد، راهکار کوتاه مدت مناسب براي بهبود وضعيت تعارض در منطقه، آموزش جوامع محلي درخصوص آشنايي با ارزش‌هاي بوم شناختي گوشتخواران و نحوه نگهداري مناسب از دام مي‌باشد. همچنين افزايش آگاهي جوامع محلي درخصوص ارزش بيمه مي‌تواند نقش موثري در کاهش تعارض جوامع محلي با گوشتخواران داشته باشد.
راهکار بلند مدتي که در کنار آموزش جوامع محلي به منظور مديريت تعارض در بسياري از نقاط دنيا پيشنهاد شده است: استفاده از گونه‌هاي گوشتخوار به عنوان منبع درآمد براي طبيعت گردي است، اما در زمينه تعارض نياز به بررسي بيشتر دارند.
« موسسه کاوشگران حیات وحش پارت »

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.