|

سنّت ادبيات شفاهي در جنوب خراسان

کارکرد ِ ادبي گفتار ِ شفاهي مردم زُهان

مهدی عباسی زهان . پژوهشگر و منتقد ادبی

زبان و لهجه مردم جنوب خراسان سرشار از ظرايف و فنون پيدا و پنهاني است که ريشه در قدمتي ديرينه دارد. مطالعه ادبيات شفاهي - به رسم ديگر مطالعات ادبي- مي‌تواند در دو حوزه انجام پذيرد: صورت و معنا. در ادامه مصداق‌هايي از اين دو حوزه با مطالعه موردي بر لهجه و گفتار منطقه زهان بررسي مي‌شود:

الف) پير قديم؛ الگوي پيرخردمند
درحوزه معنا يکي از نکاتي که باعث مي‌شود زبان، غني و مورد احترام تلقي شود ريشه يابي الگو‌ها و نمادهاي اسطوره‌اي آن است. به طور کلي غناي اسطوره‌اي هر زبان مي‌تواند مهر تاييدي بر قدمت آن باشد. در مطالعات اسطوره شناسي و روانکاوانه يکي ازالگوهاي مورد توجه « الگوي پيرخردمند » است. اين الگو يکي از کهن الگو‌هاي نظريه کارل گوستاويونگ است. يونگ بر مبناي اين کهن الگو نوعي حافظه ناآگاه جمعي را متصور مي‌شود که بشريت را بر طبق آن مي‌توان صاحب منشا و مقصدي واحد دانست. در گفتار ِشفاهي مردم زهان در غالب موارد براي رويکردهاي پسنديده و صحيح انجام يک کار، ضرب المثل‌ها روش‌هاي درمان، روش‌هاي پرورش و رشد گياهان به نيت اعتبار بخشي به سخن، در ابتداي آن اشاره مي‌شود به اين كه: «پير قديم دُرگفته هر كه...» اين « پير قديم » مي‌تواند همان « الگوي پيرخردمند » باشد و ارجاع مداوم و متعدد در گفتار مي‌تواند نشانه غنا و قدرت لهجه و اصالت گفتار شفاهي خراسان تلقي بشود.
ب) پارسي گويي
يکي از ساده‌ترين نشانه‌هاي شناخت اصالت گفتار شفاهي يک منطقه، بسامد استفاده از حروف «گچ پژ» است. متاسفانه يکي از آسيب‌هاي اصلي زبان فارسي دربرابر زبان عربي رخداده است. به گونه‌اي که حجم عظيمي از واژگان فارسي در برابر نفوذ شديد زبان عربي اصالتشان را از دست داده‌اند تا گفتار امروز ما آکنده از واژگان و تعابير عربي باشد. گفتار شفاهي جنوب خراسان خوشبختانه نسبت به فارسي معيار امروز کمتر در معرض عربي قرار گرفته است. به عنوان مثال بيشتر واژگاني که در لهجه زهاني به کار مي‌روند بر واژگان معادل آن درفارسي معيار از منظر پارسي گويي برتري دارند.
پ) بسامد بالاي استفاده از شعر و ترانه
اگرچه دست‌کم در دو سه قرن اخير به دليل رواج نسبتا شديد باورهاي مذهبي، ساز و نواي موسيقي جزو تابوهاي منطقه زهان بوده است، اما انواع شعر و ترانه‌هاي بومي رقص و ريتم يا با سوز و گداز سينه به سينه، نسل به نسل پيش آمده است. مهم‌ترين اين ترانه‌ها عاشقانه‌هايي هستند که به « چاربيتي » معروفند. اين چاربيتي‌ها در واقع معادل همان دوبيتي متداول در ادبيات فارسي هستند و برخي از آن ها گونه‌اي بومي شده از دوبيتي‌هاي باباطاهر يا فايض هستند که مجريان به سليقه و نگرش شخصي در آن دست برده و دست‌کم آن را به لهجه زهاني برگردانده‌اند و برخي نيز منحصر به اين منطقه هستند به گونه‌اي که آداب و رسوم و جغرافياي منطقه در آن هويداست.
ت) ترجيع بند « بابا صفر»
غيراز « چاربيتي» نمونه‌هاي ديگري از شعر و ترانه نيز در قالب‌هاي چارپاره يا ترجيع بند و ترکيب بند ويژه مراسم مختلف چه عزا و چه عروسي است. از نمونه‌هاي معروف اين ترانه‌ها در منطقه زهان، ترانه « بابا صفر» است. بند ترجيع اين ترانه مصرع« بابا صفر!‌ها بله! از ما به چند؟ » است که با اجراي ديالوگ گونه مي‌تواند حتي در ادبيات مدرن درباره‌اش بحث شود. چه اين که تکثّر و چند صدايي که ميخاييل باختين و ديگر مدعيان پلي فوني در ادبيات در نيمه دوم قرن بيستم از آن سخن گفته‌اند در اين ترانه هويداست. اجراي اين ترانه همچنين داراي غناي نمايشي است و در نهايت ضمن بازي طنز‌آميز با اعداد، آداب و رسوم جنوب خراسان به نمايش گذاشته مي‌شود.
ث) ادبيات کودکان
در گذشته نه چندان دور غالب کودکان جنوب خراسان نخستين بازي زندگي شان توام با ترانه « هدوق هدوق » بود (هنوز هم در منطقه زهان اين شيوه رايج است). اين بازي که بار عاطفي خيلي بالايي دارد ويژه کودکان يک تا سه ساله است و معمولا بين پدر و کودک برگزار مي‌شود. بازي خيلي ساده است. بدين صورت که پدر در حالت نشسته و تکيه داده به ديوار دو دست کودک را مي‌گيرد کودک رو به پدر ايستاده و همانند يک مشک خود را در دستان پدر رها مي‌کند. پدر دستانش را باز مي‌کند تا کودک قدري پايين برود و بعد جمع مي‌کند دوباره باز و جمع مي‌کند و در اين حين ترانه « هدوق هدوق مشک پر دوغ » را مي‌خواند و با ريتم آن دستانش را باز و جمع مي‌کند. گاهي در اوج بازي پدر از کودک مي‌خواهد که « پابده ! » و کو دک يکي از پاهايش را بالا مي‌گيرد و تا وقتي پدر تاييد نکرده بالا نگه مي‌دارد. کودک‌ها معمولا از اين بازي خيلي استقبال مي‌کنند چرا که به نوعي مورد محبت پدري قرار مي‌گيرند. به طورکلي مردان جنوب خرسان (مخصوصا مردان نسل‌هاي پيشين) آدم‌هاي خيلي عاطفي و مهربان هستند. بر خلاف تصوري که مثلا در زندگي يک کشاورز يا چوپان مسايل عاطفي ممکن است کمرنگ باشد، اين مردم زحمتکش بي‌نهايت احساسي هستند. پدري که از يک روز کاري خسته‌کننده برگشته پس از صرف غذا و اقامه نماز، کودکش را به نزد خود مي‌خواند و بازي هدوق هدوق تا پاسي از شب در جريان است. از مزاياي ديگر اين بازي ساده کمک به تحرک و راه رفتن کودکاني است که در آستانه ايستادن قرار دارند.
ج) شاعران ِ بي‌سواد
رديابي برخي قطعه شعرهاي کوچک موجود که به طور شفاهي در سينه‌هاي مردم زهان به يادگار مانده، نشان مي‌دهد اين منطقه از ديرباز پيوندي عجين با ادبيات داشته است. برخلاف تصور برخي مبني بر اينکه ادبيات مي‌بايست با ميز و کلاس و تحصيل مرتبط باشد. آبشخور اصلي ادبيات زندگي عادي ماست و شاعران و اديبان بزرگ در بستر اجتماع با کشف و انعکاس آنچه اتفاق مي‌افتد به شهرت رسيده‌اند. در گفتار شفاهي مردم زهان نمونه‌هاي فراواني از شعر يافت مي‌شود که سراينده آن به طور دقيق مشخص نيست و نيز در هيچ مجموعه يا کتابي ثبت نشده است و چه بسا شاعرش بي‌سواد بوده است. به عنوان نمونه به ابيات آغازين يکي از اين شعرها که به لهجه زهاني سروده شده است توجه کنيد:
جفتک مِزه سر پَل مزارگلوسكِ مور ور دار بيار
پنجاه و دو هندونهاي قُدَر رَ كه مِدونه
خياروني خولو بونصيب سمّ گو بو
شالله كه روز مشو شو نصيب گرگ مشو گو
بر طبق حدس و گمان اين شعر بايد بين سال‌هاي ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ سروده شده باشد. نسل كهنسال زهان ضمن خواندن اين شعر طنز اشاره دارند به شاعري با طبعي بسيار روان و سوادي بسيار اندك كه آن روزها در زهان مي زيسته است. نسل کهنسال مدعي هستند که وجود شاعراني در زهان كه با لهجه زهاني شعر گفته باشند چيز نادري نيست هر چند عمده شعرهاي‌شان اندک اندک به فراموشي سپرده شده است.
اين شاعران كه غالبا هم با تحصيلات آكادميك يا حوزوي نسبتي نداشته‌اند. شهرتشان گاه تا حد خانواده و تبارشان بيش نرفته، گاه تا حد زهان و به ندرت فراتر از زهان. اما صرف نظر از غناي ادبي كه به عنوان مثال در مورد شعر بالا در خور توجه است اين آثار داراي ارزش‌هاي بومي، رفتارشناسي و جامعه شناختي در شناخت گفتار شفاهي جنوب خراسان هستند.
شعر بالا كه ظاهرا در قالب يك مثنوي طويل سروده شده و همين چند بيتش در دسترس است. روايت شاعر از ماجرايي جزيي است كه هر از گاهي در زندگي روزمره آن روزگار رخ مي‌داده: گاوي از يكي از اهالي زهان از طويله فرار مي‌كند به بيابان رفته و درفاليز يكي ديگر از اهالي تا جايي كه دلش مي‌خواهد هندوانه و خربزه‌ها را مي‌خورد و لگد مال مي‌كند و همان جا، جا خوش مي‌كند تا صاحب فاليز مي‌آيد و به شدت مي‌زندش و بعد بين صاحب فاليز و صاحب گاو دعوا مي‌شود. شاعربه عنوان يك نظاره كننده ماجرا با طبع رواني كه داشته طرفين را به سخره مي‌گيرد كه اين مسايل جزيي ارزش بحث ندارد. به هرحال آن ماجرا به زودي فراموش مي‌شود اما قدرت بيان و استفاده از لهجه مردم در شعر باعث ماندگاري اين شعر تا زمان ما شده است.
در پايان ذکر اين نکته ضروري است که بخش عمده‌اي از آنچه در اين يادداشت به عنوان گفتار شفاهي مردم منطقه زهان نقد و بررسي شد، ممکن است در ديگر مناطق روستايي نشين جنوب خراسان نيز رايج باشد و ارجاع آن به زهان به معني انحصار آن بدين منطقه نمي‌باشد.
زبان و لهجه مردم جنوب خراسان سرشار از ظرايف و فنون پيدا و پنهاني است که ريشه در قدمتي ديرينه دارد. مطالعه ادبيات شفاهي - به رسم ديگر مطالعات ادبي- مي‌تواند در دو حوزه انجام پذيرد: صورت و معنا. در ادامه مصداق‌هايي از اين دو حوزه با مطالعه موردي بر لهجه و گفتار منطقه زهان بررسي مي‌شود:

الف) پير قديم؛ الگوي پيرخردمند
درحوزه معنا يکي از نکاتي که باعث مي‌شود زبان، غني و مورد احترام تلقي شود ريشه يابي الگو‌ها و نمادهاي اسطوره‌اي آن است. به طور کلي غناي اسطوره‌اي هر زبان مي‌تواند مهر تاييدي بر قدمت آن باشد. در مطالعات اسطوره شناسي و روانکاوانه يکي ازالگوهاي مورد توجه « الگوي پيرخردمند » است. اين الگو يکي از کهن الگو‌هاي نظريه کارل گوستاويونگ است. يونگ بر مبناي اين کهن الگو نوعي حافظه ناآگاه جمعي را متصور مي‌شود که بشريت را بر طبق آن مي‌توان صاحب منشا و مقصدي واحد دانست. در گفتار ِشفاهي مردم زهان در غالب موارد براي رويکردهاي پسنديده و صحيح انجام يک کار، ضرب المثل‌ها روش‌هاي درمان، روش‌هاي پرورش و رشد گياهان به نيت اعتبار بخشي به سخن، در ابتداي آن اشاره مي‌شود به اين كه: «پير قديم دُرگفته هر كه...» اين « پير قديم » مي‌تواند همان « الگوي پيرخردمند » باشد و ارجاع مداوم و متعدد در گفتار مي‌تواند نشانه غنا و قدرت لهجه و اصالت گفتار شفاهي خراسان تلقي بشود.
ب) پارسي گويي
يکي از ساده‌ترين نشانه‌هاي شناخت اصالت گفتار شفاهي يک منطقه، بسامد استفاده از حروف «گچ پژ» است. متاسفانه يکي از آسيب‌هاي اصلي زبان فارسي دربرابر زبان عربي رخداده است. به گونه‌اي که حجم عظيمي از واژگان فارسي در برابر نفوذ شديد زبان عربي اصالتشان را از دست داده‌اند تا گفتار امروز ما آکنده از واژگان و تعابير عربي باشد. گفتار شفاهي جنوب خراسان خوشبختانه نسبت به فارسي معيار امروز کمتر در معرض عربي قرار گرفته است. به عنوان مثال بيشتر واژگاني که در لهجه زهاني به کار مي‌روند بر واژگان معادل آن درفارسي معيار از منظر پارسي گويي برتري دارند.
پ) بسامد بالاي استفاده از شعر و ترانه
اگرچه دست‌کم در دو سه قرن اخير به دليل رواج نسبتا شديد باورهاي مذهبي، ساز و نواي موسيقي جزو تابوهاي منطقه زهان بوده است، اما انواع شعر و ترانه‌هاي بومي رقص و ريتم يا با سوز و گداز سينه به سينه، نسل به نسل پيش آمده است. مهم‌ترين اين ترانه‌ها عاشقانه‌هايي هستند که به « چاربيتي » معروفند. اين چاربيتي‌ها در واقع معادل همان دوبيتي متداول در ادبيات فارسي هستند و برخي از آن ها گونه‌اي بومي شده از دوبيتي‌هاي باباطاهر يا فايض هستند که مجريان به سليقه و نگرش شخصي در آن دست برده و دست‌کم آن را به لهجه زهاني برگردانده‌اند و برخي نيز منحصر به اين منطقه هستند به گونه‌اي که آداب و رسوم و جغرافياي منطقه در آن هويداست.
ت) ترجيع بند « بابا صفر»
غيراز « چاربيتي» نمونه‌هاي ديگري از شعر و ترانه نيز در قالب‌هاي چارپاره يا ترجيع بند و ترکيب بند ويژه مراسم مختلف چه عزا و چه عروسي است. از نمونه‌هاي معروف اين ترانه‌ها در منطقه زهان، ترانه « بابا صفر» است. بند ترجيع اين ترانه مصرع« بابا صفر!‌ها بله! از ما به چند؟ » است که با اجراي ديالوگ گونه مي‌تواند حتي در ادبيات مدرن درباره‌اش بحث شود. چه اين که تکثّر و چند صدايي که ميخاييل باختين و ديگر مدعيان پلي فوني در ادبيات در نيمه دوم قرن بيستم از آن سخن گفته‌اند در اين ترانه هويداست. اجراي اين ترانه همچنين داراي غناي نمايشي است و در نهايت ضمن بازي طنز‌آميز با اعداد، آداب و رسوم جنوب خراسان به نمايش گذاشته مي‌شود.
ث) ادبيات کودکان
در گذشته نه چندان دور غالب کودکان جنوب خراسان نخستين بازي زندگي شان توام با ترانه « هدوق هدوق » بود (هنوز هم در منطقه زهان اين شيوه رايج است). اين بازي که بار عاطفي خيلي بالايي دارد ويژه کودکان يک تا سه ساله است و معمولا بين پدر و کودک برگزار مي‌شود. بازي خيلي ساده است. بدين صورت که پدر در حالت نشسته و تکيه داده به ديوار دو دست کودک را مي‌گيرد کودک رو به پدر ايستاده و همانند يک مشک خود را در دستان پدر رها مي‌کند. پدر دستانش را باز مي‌کند تا کودک قدري پايين برود و بعد جمع مي‌کند دوباره باز و جمع مي‌کند و در اين حين ترانه « هدوق هدوق مشک پر دوغ » را مي‌خواند و با ريتم آن دستانش را باز و جمع مي‌کند. گاهي در اوج بازي پدر از کودک مي‌خواهد که « پابده ! » و کو دک يکي از پاهايش را بالا مي‌گيرد و تا وقتي پدر تاييد نکرده بالا نگه مي‌دارد. کودک‌ها معمولا از اين بازي خيلي استقبال مي‌کنند چرا که به نوعي مورد محبت پدري قرار مي‌گيرند. به طورکلي مردان جنوب خرسان (مخصوصا مردان نسل‌هاي پيشين) آدم‌هاي خيلي عاطفي و مهربان هستند. بر خلاف تصوري که مثلا در زندگي يک کشاورز يا چوپان مسايل عاطفي ممکن است کمرنگ باشد، اين مردم زحمتکش بي‌نهايت احساسي هستند. پدري که از يک روز کاري خسته‌کننده برگشته پس از صرف غذا و اقامه نماز، کودکش را به نزد خود مي‌خواند و بازي هدوق هدوق تا پاسي از شب در جريان است. از مزاياي ديگر اين بازي ساده کمک به تحرک و راه رفتن کودکاني است که در آستانه ايستادن قرار دارند.
ج) شاعران ِ بي‌سواد
رديابي برخي قطعه شعرهاي کوچک موجود که به طور شفاهي در سينه‌هاي مردم زهان به يادگار مانده، نشان مي‌دهد اين منطقه از ديرباز پيوندي عجين با ادبيات داشته است. برخلاف تصور برخي مبني بر اينکه ادبيات مي‌بايست با ميز و کلاس و تحصيل مرتبط باشد. آبشخور اصلي ادبيات زندگي عادي ماست و شاعران و اديبان بزرگ در بستر اجتماع با کشف و انعکاس آنچه اتفاق مي‌افتد به شهرت رسيده‌اند. در گفتار شفاهي مردم زهان نمونه‌هاي فراواني از شعر يافت مي‌شود که سراينده آن به طور دقيق مشخص نيست و نيز در هيچ مجموعه يا کتابي ثبت نشده است و چه بسا شاعرش بي‌سواد بوده است. به عنوان نمونه به ابيات آغازين يکي از اين شعرها که به لهجه زهاني سروده شده است توجه کنيد:
جفتک مِزه سر پَل مزارگلوسكِ مور ور دار بيار
پنجاه و دو هندونهاي قُدَر رَ كه مِدونه
خياروني خولو بونصيب سمّ گو بو
شالله كه روز مشو شو نصيب گرگ مشو گو
بر طبق حدس و گمان اين شعر بايد بين سال‌هاي ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ سروده شده باشد. نسل كهنسال زهان ضمن خواندن اين شعر طنز اشاره دارند به شاعري با طبعي بسيار روان و سوادي بسيار اندك كه آن روزها در زهان مي زيسته است. نسل کهنسال مدعي هستند که وجود شاعراني در زهان كه با لهجه زهاني شعر گفته باشند چيز نادري نيست هر چند عمده شعرهاي‌شان اندک اندک به فراموشي سپرده شده است.
اين شاعران كه غالبا هم با تحصيلات آكادميك يا حوزوي نسبتي نداشته‌اند. شهرتشان گاه تا حد خانواده و تبارشان بيش نرفته، گاه تا حد زهان و به ندرت فراتر از زهان. اما صرف نظر از غناي ادبي كه به عنوان مثال در مورد شعر بالا در خور توجه است اين آثار داراي ارزش‌هاي بومي، رفتارشناسي و جامعه شناختي در شناخت گفتار شفاهي جنوب خراسان هستند.
شعر بالا كه ظاهرا در قالب يك مثنوي طويل سروده شده و همين چند بيتش در دسترس است. روايت شاعر از ماجرايي جزيي است كه هر از گاهي در زندگي روزمره آن روزگار رخ مي‌داده: گاوي از يكي از اهالي زهان از طويله فرار مي‌كند به بيابان رفته و درفاليز يكي ديگر از اهالي تا جايي كه دلش مي‌خواهد هندوانه و خربزه‌ها را مي‌خورد و لگد مال مي‌كند و همان جا، جا خوش مي‌كند تا صاحب فاليز مي‌آيد و به شدت مي‌زندش و بعد بين صاحب فاليز و صاحب گاو دعوا مي‌شود. شاعربه عنوان يك نظاره كننده ماجرا با طبع رواني كه داشته طرفين را به سخره مي‌گيرد كه اين مسايل جزيي ارزش بحث ندارد. به هرحال آن ماجرا به زودي فراموش مي‌شود اما قدرت بيان و استفاده از لهجه مردم در شعر باعث ماندگاري اين شعر تا زمان ما شده است.
در پايان ذکر اين نکته ضروري است که بخش عمده‌اي از آنچه در اين يادداشت به عنوان گفتار شفاهي مردم منطقه زهان نقد و بررسي شد، ممکن است در ديگر مناطق روستايي نشين جنوب خراسان نيز رايج باشد و ارجاع آن به زهان به معني انحصار آن بدين منطقه نمي‌باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.