|

جایگاه معلم در منظومه اندیشه و تعقل ورزی

مصطفی محمدزاده . دکترای تعلیم و تربیت و مدرس دانشگاه

معلم، واژه بسيار آشنايي است. بشر از ديرباز براي خود معلماني داشته است. پدر و مادر جزو اولين معلمان هر فرد تلقي شده اند. عموما معلم به کسي گفته مي‌شد که قادر بود چيزهايي را به افراد ديگري ياد دهد. افرادي چون پيامبران، پيشوايان ديني، رهبران مذهبي، متفکران برجسته، قهرمانان، مخترعان، نخبگان علمي، هنرمندان را مي‌توان به نوعي معلمان ابناي بشر نام برد. در نگاه مذهبي در تمام اديان، معلمان جايگاه ويژه‌اي دارند. معلم فردي ارزشمند و از خود گذشته است که علم خود را بدون هيچ چشم داشتي در اختيار ديگران قرار مي‌دهد. در زمان حاضر نوع نگاه به معلم و شغل معلمي با توجه به تغييرات علمي، فناوري، سياسي و اجتماعي با گذشته تغيير بسياري کرده است. ديگر به نظر نمي‌رسد کساني چون سقراط، افلاطون، سعدي، ابن‌سينا، جامي، جان لاک، کنفوسيوس پيدا شوند و ويژگي‌هاي آن ها را داشته باشند. در قرن بيست و يکم، به معلم به عنوان يک حرفه کاملا تخصصي که از قبل بايد صلاحيت‌هاي لازم را کسب کرده و آموزش‌هاي لازم را طي کرده باشد، نگريسته مي‌شود. معلمی امروز همانند خلباني یا جراحي يک حرفه تخصصي است. برنامه‌هاي تربيت معلم که ايستا و خطي است پاسخگوي نيازهاي حرفه‌اي معلمي نيست ولازم است اين برنامه با برنامه‌اي جامع‌نگر و پويا جايگزين شود.
براي قرن بيست و يكم از معلمان به عنوان كارشناسان يادگيري اثربخش، ياد شده است. چنين معلمي با برخورداري از ظرفيت تفكر عميق و انتقادي درباره اهداف و ارزش‌هاي آموزشي و برنامه‌هاي درسي مي‌‌انديشد، مشتاق ايجاد انگيزه و تشويق تك تك دانش‌آموزان است. پيشرفت و نيازهاي يادگيري هر يك از دانش‌آموزان را به معناي وسيع مي‌سنجد، حتي اگر اين امر مستلزم صرف وقت خارج از برنامه رسمي مدرسه باشد. براي تحقق چنين پنداره‌اي متعالي، فرصت‌ها براي توسعه مداوم حرفه‌اي بايد فراهم شود و منابع لازم بسيج شوند.سرمايه‌گذاري در آموزش و پرورش، به معناي سرمايه‌گذاري در توسعه مداوم حرفه معلمي تعريف می شود. ابوحامد بن‌محمد الغزالي در وصف حرفه معلمي مي‌گويد: معلم در قلب و روح انسان نفوذ مي‌کند و جان مي‌بخشد. ابن‌سينا عقيده داشت معلم بايد خردمند، عاقل، معتدل، پاکيزه و ماهر باشد. سعدي که خود يک معلم توانا بود در وصف معلم چنين عقيده داشت که معلم بايد گاهي سختگير و گاهي نرمخو باشد ولي هيچ گاه اعتدال را از دست ندهد. مولانا جلال‌الدين محمد بلخي سال‌ها به سنت پدر در مدرسه به تدريس فقه و ديگر علوم اسلامي پرداخت و به خود افتخار مي‌کرد که يک معلم است. جامي در باره معلم می گوید: براي تعليم بايد معلم نيک منظر و خوش‌بيان انتخاب شود. معلمان بايد از زمره داناترين، پارساترين و معمرترين اشخاص جهان باشند. عبدالرحمن بن محمد، معروف به ابن خلدون مي‌گويد که تنها فراگيري علم براي معلم کافي نیست بلکه خود بايد انسان تربيت شده باشد و روان‌شناسي کودک را به خوبي بداند تا بتواند کودک را طوري بار آورد که بتواند زندگي سالم داشته باشد. افلاطون خود را يک مربي احساس مي‌کرد. او خطاب به معلمان چنين مي‌گفت:‌ اي گروه معلمان، سفارشات و نصيحت‌هاي مرا گوش و درک کنيد و شما بايد با شاگردان خود روش متعادل داشته باشيد، از افراط و تفريط در ميان شاگردان پرهيز کنيد، همه آن ها را دوست بداريد. روسو درخصوص نقش با اهميت معلم عقيده داشت: معلم داراي طبيعت نيکي است و نمي‌گذارد دانش‌آموزش به سوي بدي کشانده شوند و بالاخره اين معلم است که نمي‌گذارد انسان محکوم و برده شود. جان ديوي، در رابطه با نقش معلم معتقد بود که گفتار معلم اولين وسيله ايجاد رابطه بين او و شاگردانش است. بنابراين معلم بايد در سخن گفتن از حد اعتدال خارج نشود و از اين گفتار سوءاستفاده نکند و هميشه به خاطر داشته باشد که گفتار، نوعي تبادل اجتماعي است. معلم بايد بکوشد تا از روش مطالعه و گفت‌وگو استفاده کرده و بدين‌وسيله بين خود و شاگردانش ارتباط ايجاد کند. جان لاک، معتقد بود که معلمان در آموزش بايد روشي را به کار برند تا شاگردان بتوانند آموخته‌هاي خود را عملا مورد استفاده قرار دهند.
معلم و مربي زمينه ساز رشد عقلاني، ايماني، علمي، عملي و اخلاقي متربيان است. معلم و مربي، برنامه‌ريز درسي و تربيتي است. معلم و مربي فرصت‌هاي مناسب يادگيري را براي متربيان فراهم مي‌کند. معلم و مربي به اجراي فعاليت‌هاي يادگيري سازمان و جهت مي‌دهد. معلم و مربي مي‌کوشد تا موانع يادگيري را از سر راه يادگيرندگان بردارد و آنها را به دانش‌آموزان معرفي كند. معلم و مربي خود يادگيرنده مادام‌العمر است. معلم و مربي يک پژوهشگر آموزشي و پرورشي است. معلم و مربي به سازماندهي فعاليت‌هاي گروهي و مشارکتي متربيان اهميت مي‌دهد. معلم و مربي به عنوان مهندس و مدير كلاس و محيط يادگيري عمل مي‌کند. معلمان و مربيان با راهبردهاي ياددهي، يادگيري مؤثر و مناسب و درک شرايط خاص يادگيرندگان تحقق اهداف کلي را مورد تاکيد قرار مي‌دهند.
معلم و مربي عامل ايجادكننده‌ انگيزه يادگيري در متربيان است. معلم و مربي متناسب با امکانات و محدوديت‌هاي ناشي از ويژگي‌هاي متربيان، ماهيت دروس، فضا، زمان از انواع روش‌ها و راهبردهاي فعال تربيت و تدريس استفاده مي‌کند.
معلم، واژه بسيار آشنايي است. بشر از ديرباز براي خود معلماني داشته است. پدر و مادر جزو اولين معلمان هر فرد تلقي شده اند. عموما معلم به کسي گفته مي‌شد که قادر بود چيزهايي را به افراد ديگري ياد دهد. افرادي چون پيامبران، پيشوايان ديني، رهبران مذهبي، متفکران برجسته، قهرمانان، مخترعان، نخبگان علمي، هنرمندان را مي‌توان به نوعي معلمان ابناي بشر نام برد. در نگاه مذهبي در تمام اديان، معلمان جايگاه ويژه‌اي دارند. معلم فردي ارزشمند و از خود گذشته است که علم خود را بدون هيچ چشم داشتي در اختيار ديگران قرار مي‌دهد. در زمان حاضر نوع نگاه به معلم و شغل معلمي با توجه به تغييرات علمي، فناوري، سياسي و اجتماعي با گذشته تغيير بسياري کرده است. ديگر به نظر نمي‌رسد کساني چون سقراط، افلاطون، سعدي، ابن‌سينا، جامي، جان لاک، کنفوسيوس پيدا شوند و ويژگي‌هاي آن ها را داشته باشند. در قرن بيست و يکم، به معلم به عنوان يک حرفه کاملا تخصصي که از قبل بايد صلاحيت‌هاي لازم را کسب کرده و آموزش‌هاي لازم را طي کرده باشد، نگريسته مي‌شود. معلمی امروز همانند خلباني یا جراحي يک حرفه تخصصي است. برنامه‌هاي تربيت معلم که ايستا و خطي است پاسخگوي نيازهاي حرفه‌اي معلمي نيست ولازم است اين برنامه با برنامه‌اي جامع‌نگر و پويا جايگزين شود.
براي قرن بيست و يكم از معلمان به عنوان كارشناسان يادگيري اثربخش، ياد شده است. چنين معلمي با برخورداري از ظرفيت تفكر عميق و انتقادي درباره اهداف و ارزش‌هاي آموزشي و برنامه‌هاي درسي مي‌‌انديشد، مشتاق ايجاد انگيزه و تشويق تك تك دانش‌آموزان است. پيشرفت و نيازهاي يادگيري هر يك از دانش‌آموزان را به معناي وسيع مي‌سنجد، حتي اگر اين امر مستلزم صرف وقت خارج از برنامه رسمي مدرسه باشد. براي تحقق چنين پنداره‌اي متعالي، فرصت‌ها براي توسعه مداوم حرفه‌اي بايد فراهم شود و منابع لازم بسيج شوند.سرمايه‌گذاري در آموزش و پرورش، به معناي سرمايه‌گذاري در توسعه مداوم حرفه معلمي تعريف می شود. ابوحامد بن‌محمد الغزالي در وصف حرفه معلمي مي‌گويد: معلم در قلب و روح انسان نفوذ مي‌کند و جان مي‌بخشد. ابن‌سينا عقيده داشت معلم بايد خردمند، عاقل، معتدل، پاکيزه و ماهر باشد. سعدي که خود يک معلم توانا بود در وصف معلم چنين عقيده داشت که معلم بايد گاهي سختگير و گاهي نرمخو باشد ولي هيچ گاه اعتدال را از دست ندهد. مولانا جلال‌الدين محمد بلخي سال‌ها به سنت پدر در مدرسه به تدريس فقه و ديگر علوم اسلامي پرداخت و به خود افتخار مي‌کرد که يک معلم است. جامي در باره معلم می گوید: براي تعليم بايد معلم نيک منظر و خوش‌بيان انتخاب شود. معلمان بايد از زمره داناترين، پارساترين و معمرترين اشخاص جهان باشند. عبدالرحمن بن محمد، معروف به ابن خلدون مي‌گويد که تنها فراگيري علم براي معلم کافي نیست بلکه خود بايد انسان تربيت شده باشد و روان‌شناسي کودک را به خوبي بداند تا بتواند کودک را طوري بار آورد که بتواند زندگي سالم داشته باشد. افلاطون خود را يک مربي احساس مي‌کرد. او خطاب به معلمان چنين مي‌گفت:‌ اي گروه معلمان، سفارشات و نصيحت‌هاي مرا گوش و درک کنيد و شما بايد با شاگردان خود روش متعادل داشته باشيد، از افراط و تفريط در ميان شاگردان پرهيز کنيد، همه آن ها را دوست بداريد. روسو درخصوص نقش با اهميت معلم عقيده داشت: معلم داراي طبيعت نيکي است و نمي‌گذارد دانش‌آموزش به سوي بدي کشانده شوند و بالاخره اين معلم است که نمي‌گذارد انسان محکوم و برده شود. جان ديوي، در رابطه با نقش معلم معتقد بود که گفتار معلم اولين وسيله ايجاد رابطه بين او و شاگردانش است. بنابراين معلم بايد در سخن گفتن از حد اعتدال خارج نشود و از اين گفتار سوءاستفاده نکند و هميشه به خاطر داشته باشد که گفتار، نوعي تبادل اجتماعي است. معلم بايد بکوشد تا از روش مطالعه و گفت‌وگو استفاده کرده و بدين‌وسيله بين خود و شاگردانش ارتباط ايجاد کند. جان لاک، معتقد بود که معلمان در آموزش بايد روشي را به کار برند تا شاگردان بتوانند آموخته‌هاي خود را عملا مورد استفاده قرار دهند.
معلم و مربي زمينه ساز رشد عقلاني، ايماني، علمي، عملي و اخلاقي متربيان است. معلم و مربي، برنامه‌ريز درسي و تربيتي است. معلم و مربي فرصت‌هاي مناسب يادگيري را براي متربيان فراهم مي‌کند. معلم و مربي به اجراي فعاليت‌هاي يادگيري سازمان و جهت مي‌دهد. معلم و مربي مي‌کوشد تا موانع يادگيري را از سر راه يادگيرندگان بردارد و آنها را به دانش‌آموزان معرفي كند. معلم و مربي خود يادگيرنده مادام‌العمر است. معلم و مربي يک پژوهشگر آموزشي و پرورشي است. معلم و مربي به سازماندهي فعاليت‌هاي گروهي و مشارکتي متربيان اهميت مي‌دهد. معلم و مربي به عنوان مهندس و مدير كلاس و محيط يادگيري عمل مي‌کند. معلمان و مربيان با راهبردهاي ياددهي، يادگيري مؤثر و مناسب و درک شرايط خاص يادگيرندگان تحقق اهداف کلي را مورد تاکيد قرار مي‌دهند.
معلم و مربي عامل ايجادكننده‌ انگيزه يادگيري در متربيان است. معلم و مربي متناسب با امکانات و محدوديت‌هاي ناشي از ويژگي‌هاي متربيان، ماهيت دروس، فضا، زمان از انواع روش‌ها و راهبردهاي فعال تربيت و تدريس استفاده مي‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.