دو نمایشنامه جدید از اصلاحگر «کمدیا دلارته»
حسین ذوقی
پیش از این از گولدونی دو نمایشنامه کمدی به چاپ رسیده بود. «دعواهای کیوتزا» و «نوکر دو ارباب» که هر دو به ترجمه عباسعلی عزتی در نشر چشمه منتشر شده بود. از میان این دو، یکی با عنوان «یک نوکر و دو ارباب» پیشتر دوبار با ترجمه حسین پرورش به چاپ رسیده بود که آخرینش سال گذشته در میان مجموعه «جا ماندهها» چاپ شد. این هم از اقبال همان نوکر نمایشنامه است که دو ارباب داشته و امروز در ایران دو ترجمه از وی موجود است. حالا دو نمایشنامه کمدی دیگر از کارلو گولدونی به چاپ رسیده است؛ «بادبزن» و «ارباب» (که این عنوان دوم در برخی منابع با نام «فئودال» نیز یاد شده است.) گولدونی بیش از آنکه نمایشنامهنویسی مهم تلقی شود، اهمیتی تاریخی در تغییر و اصلاح گونهای از تئاتر را داراست. او معترض به سنتهای کمدیا دلارته، به مبارزهای طولانی با ایرادات این شیوه پرداخت، و در آخر همچون دیگر اصلاحگران و صاحبان اصلاح با او برخوردی نامهربانانه و ناعادلانه شد. اما به هر تقدیر بزرگترین تاثیر کارلو گولدونی بر تئاتر ایتالیا اصلاح کمدیا دلارته بود. در دورهای که کارلو گولدونی آثارش را مینوشت، کمدیا دلارته از خلاقیت تهی شده بود و به ورطه تکرار
و ابتذال افتاده بود. کارلو گولدونی اندیشه اصلاح کمدیا دلارته را با جدیت دنبال کرد و به موفقیتهایی دست یافت. او دریافته بود که بداههگویی عامل اصلی افول کمدیا دلارته است، و تصمیم گرفت عادت بداههگویی را از سر بازیگرها بیندازد؛ برای همین منظور شروع به نوشتن متن برای کمدی کرد؛ ابتدا فقط برای نقش اصلی متن نوشت، و در کارهای بعدی تعداد نقشهایی را که باید برایشان دیالوگ نوشته میشد، بیشتر کرد. بعد از اینکه بداههگویی را از میدان بیرون کرد به سراغ ماسکها رفت و به محدودکردن تعدادشان پرداخت و ماهیت وجودی مشخصی به آنها بخشید. او سپس اصلاحات خود را متوجه اجرای بازیگران، بیانگری صحنه و زبان جدید کمدی کرد. گولدونی معتقد بود نزدیکی زبان صحنه به گفتوگوهای رایج میان مردم کمترین اصلاحی است که باید در کمدیا دلارته صورت گیرد. او سادگی و واقعی بودن را از بازیگرها میخواست. به این ترتیب، کمدیا دلارته ناگهان خود را در سیطره قواعد جدیدی یافت که گولدونی برایش مقرر کرده بود و بهسادگی در آنها ذوب شد. این نویسنده اهل ونیز خالق بیش از ۱۳۰ اثر کمدی است و بیشتر آثار خود را با لهجه عامیانه ونیزی نوشته و همواره در آثارش عادات ناپسند
اقشار مختلف جامعه ایتالیای قرن 18 را مورد انتقاد قرار داده است. همچنین نفرت و انزجار خود را از اشرافیت زمانش به شهامت ابراز داشته و بر صفات خودپسندانه و شخصیتهای توخالی آنان تاخته است و تئاتر او، بازگوکننده زندگی افراد متوسط جامعه آن عصر و مسائل این طبقه است. گولدونی تاثیرگذارترین نویسندهای است که در اندیشه اصلاح کمدی ادبی ایتالیا بود و باوجود تحمل رنجهای فراوان و شناسایی ضعفها و کاستیها، با خلاقیتهای هنری خود روح تازهای در آن دمید. کارلو گولدونی در ۲۵فوریه سال۱۷۰۷ در ونیز به دنیا آمد. پدرش جولیو گولدونی و مادرش مارگریتا نام داشت. گولدونی از کودکی به تئاتر علاقه داشت؛ اسباببازیهایش عروسکها بودند و کتابهای مورد علاقهاش، نمایشنامهها. پدر گولدونی او را در جوانی به ریمینی نزد کالدینی فیلسوف فرستاد تا فلسفه بیاموزد، اما گولدونی با یک گروه تئاتری دورهگرد همراه شد و به ونیز بازگشت. در ۱۷۲۳ پدر گولدونی او را در مدرسهای در پاویا ثبتنام کرد که با مقررات سختگیرانه مذهبی و رهبانی اداره میشد. گولدونی که در این سالها نوشتن را آغاز کرده بود، دوسال بعد از واردشدن به این مدرسه، هجویهای نوشت که در آن به
استهزای دختران پاویا پرداخته بود. او بهدلیل نوشتن این هجویه از مدرسه اخراج و مجبور شد شهر را ترک کند (۱۷۲۵). به اودینه رفت و در آنجا به تحصیل در رشته حقوق پرداخت و سرانجام در مودنا فارغالتحصیل شد. گولدونی سرانجام به ونیز برگشت و بر خلاف انتظار همه، به جای اینکه در رشته تحصیلیاش حقوق کار کند، به تئاتر رو آورد و به نوشتن نمایشنامه پرداخت. در ۱۷۳۱ پدرش از دنیا رفت و در ۱۷۳۲ از ازدواجی تحمیلی چشمپوشی کرد و به میلان رفت. ورود رسمی گولدونی به تئاتر ایتالیا با تراژدی آمالاسونتا (amalasunta) بود که در گیشه شکست خورد و با استقبال منتقدان هم روبهرو نشد. او سپس به ورونا رفت. در ورونا به کمک جوزپه ایمر بهعنوان نویسنده کمدی به کار پرداخت و با همسر آیندهاش نیکولتا کونیو آشنا شد و پس از ازدواج به ونیز بازگشت. در ونیز به کار تئاتر ادامه داد و به اصلاح کمدیا دلارته پرداخت. گولدونی که بسیار پرکار بود، با آثارش خشم سنتگرایان را برانگیخت و انتقادهای تند و تیز آنان را متوجه خود کرد. مباحثههای تئوریک و مخالفت شدید کارلو گوتزی با اصلاحات گولدونی موجب رنجش خاطر او شد و آزرده از قدرنشناسی مردم ونیز، شهر و دیار خود را ترک
کرد و به پاریس رفت و در آنجا زندگیاش را در فقر و تنگدستی به پایان رساند. در مقدمه مترجم میخوانیم: «کارلو گولدونی با هدفی راسخ و جسم و جانی خستگیناپذیر و تعصبی فوقالعاده کار میکرد. صرفنظر از آثاری که احتمالا از دست رفته، ۹ تراژدی، ۱۶تراژدیکمدی، ۱۳۷کمدی، ۵۷طرح برای کمدی بداهه، ۱۳لیبرتو برای اپرای جدی و ۴۹ اپرای کمدی، ۲ نمایش مذهبی، ۲۰میانپرده، سهفارس و سهجلد خاطره حاصل زندگی هنری و خلاقیت اوست.»
پیش از این از گولدونی دو نمایشنامه کمدی به چاپ رسیده بود. «دعواهای کیوتزا» و «نوکر دو ارباب» که هر دو به ترجمه عباسعلی عزتی در نشر چشمه منتشر شده بود. از میان این دو، یکی با عنوان «یک نوکر و دو ارباب» پیشتر دوبار با ترجمه حسین پرورش به چاپ رسیده بود که آخرینش سال گذشته در میان مجموعه «جا ماندهها» چاپ شد. این هم از اقبال همان نوکر نمایشنامه است که دو ارباب داشته و امروز در ایران دو ترجمه از وی موجود است. حالا دو نمایشنامه کمدی دیگر از کارلو گولدونی به چاپ رسیده است؛ «بادبزن» و «ارباب» (که این عنوان دوم در برخی منابع با نام «فئودال» نیز یاد شده است.) گولدونی بیش از آنکه نمایشنامهنویسی مهم تلقی شود، اهمیتی تاریخی در تغییر و اصلاح گونهای از تئاتر را داراست. او معترض به سنتهای کمدیا دلارته، به مبارزهای طولانی با ایرادات این شیوه پرداخت، و در آخر همچون دیگر اصلاحگران و صاحبان اصلاح با او برخوردی نامهربانانه و ناعادلانه شد. اما به هر تقدیر بزرگترین تاثیر کارلو گولدونی بر تئاتر ایتالیا اصلاح کمدیا دلارته بود. در دورهای که کارلو گولدونی آثارش را مینوشت، کمدیا دلارته از خلاقیت تهی شده بود و به ورطه تکرار
و ابتذال افتاده بود. کارلو گولدونی اندیشه اصلاح کمدیا دلارته را با جدیت دنبال کرد و به موفقیتهایی دست یافت. او دریافته بود که بداههگویی عامل اصلی افول کمدیا دلارته است، و تصمیم گرفت عادت بداههگویی را از سر بازیگرها بیندازد؛ برای همین منظور شروع به نوشتن متن برای کمدی کرد؛ ابتدا فقط برای نقش اصلی متن نوشت، و در کارهای بعدی تعداد نقشهایی را که باید برایشان دیالوگ نوشته میشد، بیشتر کرد. بعد از اینکه بداههگویی را از میدان بیرون کرد به سراغ ماسکها رفت و به محدودکردن تعدادشان پرداخت و ماهیت وجودی مشخصی به آنها بخشید. او سپس اصلاحات خود را متوجه اجرای بازیگران، بیانگری صحنه و زبان جدید کمدی کرد. گولدونی معتقد بود نزدیکی زبان صحنه به گفتوگوهای رایج میان مردم کمترین اصلاحی است که باید در کمدیا دلارته صورت گیرد. او سادگی و واقعی بودن را از بازیگرها میخواست. به این ترتیب، کمدیا دلارته ناگهان خود را در سیطره قواعد جدیدی یافت که گولدونی برایش مقرر کرده بود و بهسادگی در آنها ذوب شد. این نویسنده اهل ونیز خالق بیش از ۱۳۰ اثر کمدی است و بیشتر آثار خود را با لهجه عامیانه ونیزی نوشته و همواره در آثارش عادات ناپسند
اقشار مختلف جامعه ایتالیای قرن 18 را مورد انتقاد قرار داده است. همچنین نفرت و انزجار خود را از اشرافیت زمانش به شهامت ابراز داشته و بر صفات خودپسندانه و شخصیتهای توخالی آنان تاخته است و تئاتر او، بازگوکننده زندگی افراد متوسط جامعه آن عصر و مسائل این طبقه است. گولدونی تاثیرگذارترین نویسندهای است که در اندیشه اصلاح کمدی ادبی ایتالیا بود و باوجود تحمل رنجهای فراوان و شناسایی ضعفها و کاستیها، با خلاقیتهای هنری خود روح تازهای در آن دمید. کارلو گولدونی در ۲۵فوریه سال۱۷۰۷ در ونیز به دنیا آمد. پدرش جولیو گولدونی و مادرش مارگریتا نام داشت. گولدونی از کودکی به تئاتر علاقه داشت؛ اسباببازیهایش عروسکها بودند و کتابهای مورد علاقهاش، نمایشنامهها. پدر گولدونی او را در جوانی به ریمینی نزد کالدینی فیلسوف فرستاد تا فلسفه بیاموزد، اما گولدونی با یک گروه تئاتری دورهگرد همراه شد و به ونیز بازگشت. در ۱۷۲۳ پدر گولدونی او را در مدرسهای در پاویا ثبتنام کرد که با مقررات سختگیرانه مذهبی و رهبانی اداره میشد. گولدونی که در این سالها نوشتن را آغاز کرده بود، دوسال بعد از واردشدن به این مدرسه، هجویهای نوشت که در آن به
استهزای دختران پاویا پرداخته بود. او بهدلیل نوشتن این هجویه از مدرسه اخراج و مجبور شد شهر را ترک کند (۱۷۲۵). به اودینه رفت و در آنجا به تحصیل در رشته حقوق پرداخت و سرانجام در مودنا فارغالتحصیل شد. گولدونی سرانجام به ونیز برگشت و بر خلاف انتظار همه، به جای اینکه در رشته تحصیلیاش حقوق کار کند، به تئاتر رو آورد و به نوشتن نمایشنامه پرداخت. در ۱۷۳۱ پدرش از دنیا رفت و در ۱۷۳۲ از ازدواجی تحمیلی چشمپوشی کرد و به میلان رفت. ورود رسمی گولدونی به تئاتر ایتالیا با تراژدی آمالاسونتا (amalasunta) بود که در گیشه شکست خورد و با استقبال منتقدان هم روبهرو نشد. او سپس به ورونا رفت. در ورونا به کمک جوزپه ایمر بهعنوان نویسنده کمدی به کار پرداخت و با همسر آیندهاش نیکولتا کونیو آشنا شد و پس از ازدواج به ونیز بازگشت. در ونیز به کار تئاتر ادامه داد و به اصلاح کمدیا دلارته پرداخت. گولدونی که بسیار پرکار بود، با آثارش خشم سنتگرایان را برانگیخت و انتقادهای تند و تیز آنان را متوجه خود کرد. مباحثههای تئوریک و مخالفت شدید کارلو گوتزی با اصلاحات گولدونی موجب رنجش خاطر او شد و آزرده از قدرنشناسی مردم ونیز، شهر و دیار خود را ترک
کرد و به پاریس رفت و در آنجا زندگیاش را در فقر و تنگدستی به پایان رساند. در مقدمه مترجم میخوانیم: «کارلو گولدونی با هدفی راسخ و جسم و جانی خستگیناپذیر و تعصبی فوقالعاده کار میکرد. صرفنظر از آثاری که احتمالا از دست رفته، ۹ تراژدی، ۱۶تراژدیکمدی، ۱۳۷کمدی، ۵۷طرح برای کمدی بداهه، ۱۳لیبرتو برای اپرای جدی و ۴۹ اپرای کمدی، ۲ نمایش مذهبی، ۲۰میانپرده، سهفارس و سهجلد خاطره حاصل زندگی هنری و خلاقیت اوست.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.