گفتوگو با محمد محمدعلی به مناسبت انتشار «شاملویی که من میشناختم» و تجدیدچاپ چند کتاب دیگرش
متعهدم از وجدان بشری دفاع کنم
علی شروقی
سال 1365؛ نویسندهای جوان به نام محمد محمدعلی، مقابل احمد شاملو نشسته و از او میپرسد که ادبیات ما «در کجای جهان ایستاده» است. چندسالی است که گفتوگویی از شاملو در جایی منتشر نشده است. شاملو با محمدعلی از ادبیات ایران میگوید. ساعدی را پیشکسوت مارکز در رئالیسم جادویی میخواند. کلیدر دولتآبادی را میستاید. از کارهای مختلف و متنوعی که در عرصه ادبیات انجام داده سخن میگوید. از ترجمه، از کتاب کوچه و از رمانی اتوبیوگرافیک به نام «میراث» که کسی به بهانه گفتوگو از او ربوده است، و از مهاجرت که جملهاش در اینباره تیتر میشود و گل میکند: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» گفتوگو اما سالها در ارشاد میماند و تنها بخشی از آن در شمارهای از مجله آدینه چاپ میشود. آنچه قرار است در قالب کتاب منتشر شود متن کامل این گفتوگو است همراه با دو گفتوگوی دیگر با مهدی اخوانثالث و محمود دولتآبادی. این کتاب سرانجام با تاخیری ششساله در سال72 منتشر میشود. سال 1393؛ در کتابفروشی کتابسرای تندیس، محمد محمدعلی با کارنامهای پربار و متنوع از رمان و مجموعه داستان و دیگر فعالیتهای ادبی پشتمیزی نشسته است و با
حوصله به سوالهای من که بیشترش درباره مصاحبهاش با احمد شاملو است، پاسخ میدهد. مصاحبهای که نزدیک 30سال از انجام آن میگذرد و میخواهم بدانم در این فاصله 30ساله، پاسخ محمدعلی به برخی از آن پرسشهایی که با شاملو در میان گذاشته، چیست. ادبیات امروز ایران را چطور میبیند و به باور او ادبیات ما اکنون در چه نقطهای ایستاده است. چند سالی در ایران نبوده و حالا که برگشته طبیعی است یکی از پرسشها همان باشد که او دربارهاش از شاملو پرسیده و پاسخ شاملو را تیتر کرده است. پاسخ محمدعلی البته با پاسخ شاملو متفاوت است و تجربهاش از مهاجرت، تجربهای دیگرگونه. این روزها انتشارات کتابسرای تندیس، علاوه بر چاپ کتاب «شاملویی که من میشناختم» که چاپ گفتوگوی محمد محمدعلی با شاملو، به صورت مستقل و همراه با مقدمه و موخرهای از محمدعلی درباره شاملو و حواشی این گفتوگو است، چند کتاب دیگر محمدعلی را نیز تجدید چاپ کرده است، که مجموعه داستانهای «دریغ از رو به رو» و «بازنشستگی»، «مشی و مشیانه»، «جمشید و جمک»، «آدم و حوا» و «از ما بهتران» از این جمله است. گفتوگو با محمد محمدعلی را میخوانید.
در نویسندگان و شاعران نسل شما، علاوه بر تمرکز بر کار خود بهعنوان شاعر یا نویسنده، نوعی کنجکاوی نسبت به جریانهای ادبی زمانه وجود دارد و نوعی دغدغه اینکه تکلیف خود را با پیرامون، با چهرههای تثبیتشده و جریانساز ادبیات و به طور کلی هر آنچه پیرامون تولید ادبی و در ارتباط با آن رخ میدهد، روشن کنید. کارنامه بسیاری از نویسندگان و شاعران همدوره یا قدیمیتر از شما را که مرور میکنیم، میبینیم در کنار نوشتن شعر و قصه، به کار ژورنالیستی، نوشتن نقد درباره معاصران و انجام مصاحبه با نویسندگان مطرح نسل پیش از خود و درآوردن نشریات ادبی که بازتابدهنده ادبیات زمانهشان باشد، پرداختهاند. خود شما هم این کار را کردهاید. مثل سردبیری پنجشماره از فصلنامه فرهنگی ادبی «برج» (1359) و «مس» (1366)، انتشار ویژهنامههای شعر و داستان برای مجله آدینه و گفتوگوهایتان با شاملو، اخوان و دولتآبادی. میخواستم بدانم در مورد خود شما ژورنالیسم ادبی و پرداختن به دیگر معاصران، بر اساس چه ضرورتی بوده است؟
در پاسخ به پرسش شما میتوانم در یک جمله بگویم که یک هنرمند بهتر است نسبت به کار خودش و کار دیگران هوشیار و بیدار و بیداردل و در عین حال شجاع باشد. نسبت به حوادث ادبی پیرامونش بیاعتنا نباشد. به سهم خود در شکلگیری حوادث ادبی پیرامونش موثر باشد. چگونه یک هنرمند میتواند به این پرسش پاسخ دهد که در کجای جهان ایستاده است؟ هیچ راهی وجود ندارد جز اینکه هم نگاه درونی داشته باشد و هم نگاه بیرونی. نقطه ضعفها را بداند و نقطه قوتها را هم بشناسد. شناخت پیرامون خود یک وظیفه و تعهد است و حتی میتوانم بگویم یک عمل انسانی است. یک واقعگرایی است. چطور ممکن است یک پزشک اعم از جسمانی یا روحانی نداند فاصلهاش با نزدیکترین داروخانه، نزدیکترین آزمایشگاه، نزدیکترین پاتولوژیست و... چقدر است یا حتی شماره تلفن آنان را نداند یا در دفتر منشی موجود نباشد.
چه ضرورتی باعث شد مصاحبه با شاملو را به شکل مستقل چاپ کنید؟
نخست باید بگویم بازخورد انتشار این مصاحبه بین مخاطبان فارسیزبان در سراسر جهان خیلی فراوان بود هرچند تقریبا پرسشها برای احمد شاملو و محمود دولتآبادی و اخوان ثالث یکسان بود، اما پاسخهای شاملو بیشتر از همه گل کرد و 27سال است جملاتش دهانبهدهان میگردد. «من اینجایی هستم چراغم در این خانه میسوزد» همین پاسخ کوتاه به نظرم پاسخی واقعگرایانه و کافی است. البته من هم محمود دولتآبادی را دوست دارم و هم برای اخوان ثالث احترام قایل بودم، اما حالا شاید بتوان گفت، البته جدا از پرسش شما که من از نوجوانی شیفته شاملو بودم. از کلاس هفتم، هشتم دبیرستان او برای من بزرگ بود هر روز و هر سال بزرگ و بزرگتر شد و در هیچ لحظهای، حتی در روزهایی که من در جُنگ «برج» سال1359 مقالهای به قلم فریدون جنیدی علیه او چاپ کردم و او با بینش کافی به اختلافهای من و خودش دامن نزد و توهین من جوان را به دل نگرفت، تا امروز که نیست و هست. اما از دیگر مسائل حاشیهای میتوانم به پسدادن داوطلبانه مصاحبه اخوان به وراث او نام ببرم. قضیه از این قرار بود که کتاب «سهگفتوگو» را انتشارات قطره پس از هفتسال وقفه در وزارت ارشاد در سال 1372 منتشر کرد. این کتاب ظرف مدت کمی دو چاپ پنجهزارتایی خورد و یکباره بار دیگر وقفه در انتشارش پدید آمد.
پس از دو، سهسال نخست وراث اخوانثالث اجازه استفاده از مصاحبه را خواستند و من با رضا و رغبت پس دادم. باز هم پس از دو، سهسالی دیگر دوست عزیزم محمود دولتآبادی همین مساله را مطرح کردند و من نه با رضا و رغبت اما بههرحال نتوانستم مقابل دولتآبادی مقاومت کنم. سرانجام اینکه مجموعه مصاحبه، با احمد شاملو شروع شد و بار دیگر با احمد شاملو ختم شد.
اکنون که حدود 30سال از آن گفتوگو میگذرد و از این فاصله به آن نگاه میکنید آن را چطور میبینید؟ منظورم این است که اگر میخواستید الان و با نگاه و برداشتهای فعلیتان با شاملو گفتوگو کنید آیا همین سوالهایی را از او میپرسیدید که در این گفتوگو پرسیدهاید؟
تعداد زیادی از آن سوالها به باور من نه برای شاملو که برای هیچ پرسشگر و پاسخگویی کهنه نمیشوند. نمیتوان آنها را بهروزتر کرد بلکه میتوان تعدادی سوال دیگر به آن افزود.
یکی از پرسشهای شما از شاملو درباره ادبیات دهه40 و مقایسه آن با ادبیات روزگاری است که مصاحبه در آن انجام شده. سوالم بهطور ویژهتر درباره ادبیات داستانی است. الان که از مصاحبه با شاملو این همه سال میگذرد و به آنچه آن زمان ادبیات معاصر نامیده میشد، آثار بسیاری افزوده شده، نگاه شما به این ادبیات، در قیاس با گذشته چگونه است. آیا قدمی روبهجلو برداشته شده؟
من ادبیات داستانی سالهای اخیر را باوجود کاستیهایش جریانی روبهرشد و پیشرفت میبینم. البته یک گام به پیش و گاه دو گام به پس داشته است، اما بههررو خود را موظف میدیده است روبهجلو برود. گاه میتوان حدس زد بعضی آثار خود را به کریوکوری و گنگی زدهاند تا حقایق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را نشنوند. من البته با توجه به حوادث غیرادبی که بر ادبیات و شخصیتهای ادبی فرود آمد به آن آثار حق میدهم (البته تا حد مجاز یک هنرمند) ولی اینکه تعداد زیادی از آثار تهی از نشاندادن سمتوسوی وظایف اجتماعی باشند، از نظر من پسندیده نیست. افراط و تفریط در سیاست و اجتماعیات و اقتصادیات در هنر پسندیده نیست. از آن ناپسندتر تهیبودن ادبیات داستانی از همین مقولههاست. کسی منکر بهکارگیری شگردهای مدرنیستی و پستمدرنیستی در آثار نیست، یا پرداختن به زبان و یافتن زبانی تازه و... اما به باور و یقین من غافلشدن از پرداختن به دیگراجزا و عناصر داستان از جمله ایجاد تعلیق و هولو ولا و صحنهپردازیهای درست درام هم کار درستی نیست. گاه احساس میکنم داستاننویس، میانه راه یادش رفته آمده داستانی بگوید. از بس به فرم و شکل میپردازد، مضمون و محتوا را فراموش میکند. فرم و شکل خوب در کنار مضمون و محتوایی روشن و خوب جلوه بیشتری دارد. فرمهای بیانی زیبا در کنار مضمون و محتواهای کمرنگ و بیرنگ، به داستان لطمه میزند و داستاننویسی ما را دو گام به پس میبرد. از خواص ادبیات داستانی بازتابدهندگی حوادث سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است. این ویژگی بازتابدهندگی از خواص بارز ادبیات داستانی است. این سخن به آن معنا نیست که مثلا شعر یا نقاشی یا سینما و دیگرهنرها چهره و منش سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بازتاب نمیدهند، اما ادبیات داستانی به دلایل گوناگون از جمله به این دلیل که یکی از مردمیترین هنرها و حرفههای هنری است، گویی این وظیفه را در خود دارد. البته تئاتر هم از این ویژگی برخوردار است. چون سروکارش با واقعگرایی بیشتر است. این ویژگیها در آثار هر عصر و دورهای دیده میشود و اگر با چشم جامعهشناسی نگاه کنید بر این اساس میتوان حتی هر دهه را از دیگردههها تمییز داد.
از شاملو راجع به رئالیسم جادویی پرسیدهاید و اینکه ما میتوانیم به رئالیسم جادویی بهعنوان یک امکان در ادبیات خودمان نگاه کنیم. این سوال البته زمانی مطرح شده که رئالیسم جادویی تازه در اینجا داشته مورد توجه قرار میگرفته و موجی به وجود میآورده. شما در آن زمان از نویسندگان انتقاد کردهاید که بهجای الگوگرفتن از نویسندگان جهان سوم، سراغ نویسندگان اروپایی و آمریکایی میروند. امروز هم همان نگاه را به رئالیسم جادویی دارید؟
نگاه من به رئالیسم جادویی تغییر نکرده است. سالها پیش از ترجمه «صدسال تنهایی» مارکز توسط زندهیاد فرزانه من آثار غلامحسین ساعدی را، بهخصوص آن آثاری را که بین عین و ذهن در نوسان بود و از فولکلور کشور خودمان نشأت میگرفت دوست داشتم و نمیتوانستم نامی بر نوع آثار ساعدی بگذارم. با انتشار صدسال تنهایی یکباره «ادبیات جادو» گویی که جای خالی یک نام و یک ژانر ادبی را برای من پر کرد. نه برای من بلکه برای عموم این اتفاق افتاد. استقبال از آثار ساعدی پیش از انتشار صدسال تنهایی گواه بر این نیاز درونی و جدایی از ادبیات اروپایی و آمریکایی است. بهتر است ما امکانی پیدا کنیم که بتوانیم ادبیات مستقل خود را به جهان بشناسانیم نه اینکه مقلدهای خوب آنها باشیم. به نظر من اروپاییها در داستاننویسی راهی را تا انتهای ممکن خود رفتهاند و چون سابقه داستاننویسی بیشتری نسبت به شرققصهگو دارند و قابلیت طرح تئوریهای بیشتری به دلایل گوناگون از جمله سابقه شهرنشینی و صنعت و... دارند راه خود را شناختهاند. البته ما هنوز این میان خوش دستوپایی میزنیم. گویی یک کمکاری وجود دارد. مقلد غربیهابودن خیلی آسانتر از ابداع یک شیوه تازه است. حالا چه اسمش ادبیات جادو باشد چه هر نام دیگری که از ریشه و بنیاد برآمده از فولکلور و قصههای عجیبوغریب و «شگفت» هزارویکشبی خودمان باشد. بعضیها فکر میکنند قصههای کهن ما ادبیات جادوست. من البته ادبیات کهن خودمان را ادبیات جادو نمیدانم. ادبیات جادو برپایه رابطه علت و معلولی است و سمتوسوی مبارزه با استعمار دارد حال آنکه ادبیات کهن ما و اغلب حوادث شگفتآور آن وابسته به تقدیر کیهانی است.
بهنظر شما تحتتاثیر رئالیسم جادویی و با استفاده از امکانهای آن، اثر ماندگاری در ایران خلق شده است؟
متاسفانه نه، این اتفاق نیفتاده است و البته دلایلی دارد. در ایران به دلایل گوناگون تا همین اواخر، پرداختن به ادبیات کهن و فولکلور و بهکارگیری آن در ادبیات روز امری واپسگرایانه شمرده میشد. برخی حتی به مقالات علمی و نیمهعلمی که در دانشگاهها درباره ادبیات کهن نوشته میشد نگاه دقیق نمیکردند و این ذوبشدگی در ادبیات روز غربی هنوز هم ادامه دارد. علت هم دارد و آن ناتوانی ماست از درستکردن قالبهای تازه. در صنعت هم ما منتظریم قالبها را از خارج وارد کنند. ارداویرافنامهای در عصر ساسانی (با اندکی پس و پیش) نوشته میشود و ما را به آن جهان دیگر میبرد. خب این یک امکان بوده و هست. نگاه کنید به «کمدی الهی» دانته. غربیها حتی در تقلید از ما جلوتر هستند و بلافاصله قادرند قالب تازهای بسازند. این مهم است. نمیدانم «ادبیات جادو» واژه مناسبی هست یا نه، ولی اگر آن را یک ژانر یا یک شیوه تثبیتشده بدانیم، در کشور ما آثار درخشانی در این ژانر پدید نیامده. میتوان از «اهلغرق» منیرو روانیپور نام برد. روانیپور توانست یکی چند از ویژگیهای این نوع ادبیات را در این اثر خودش بهکار گیرد. از جمله پرداختن به سیاست که برحسب تصادف همان بخش که باید زیربنا و زیرساخت آن، باورهای عوام باشد خوب درنیامد. کموبیش شاید بتوان از داستان «بهار آبی کاتماندو» هم نام برد. من البته مدتها خودم را هم با مجموعه «از ما بهتران» منسوب به ادبیات جادو میدانستم ولی بعدها یا حداقل حالا مردد شدهام.
بهطورکلی ما اکنون در ادبیات داستانی، در کدام نقطه ایستادهایم و آیا توانستهایم ادبیاتی متکی به ویژگیها و پیشینه فرهنگی خودمان خلق کنیم؟
دارد اتفاقات خوبی میافتد. همین که طی 10، 20سال اخیر تعداد نسبتا قابلتوجهی از آثار نویسندگان ایرانی (اعم از ساکن ایران و خارج) دارد ترجمه میشود و ناشران نسبتا خوبی آنها را چاپ میکنند، نشانه خوبی است که بتوانیم هویت داستاننویسی خود را بهتر بشناسیم و این قدم اول است. متاسفانه ما باوجود تلاشهای فراوان کمتر نتیجه میگیریم و این بلافاصله برمیگردد به همان شناخت خود و یافتن هویت فرهنگی خود. یعنی یافتن هویت ایران شرقی در مقابل هویت اروپای شرقی و غربی. اگر به خودشناسی برسیم قطعا اتفاقات بهتری هم میافتد. من ناامید نیستم. شاید همان آثار ترجمهشده به ما کمک کند دریابیم جهان به ما چطور نگاه میکند تا خودبهخود به شناخت برسیم. البته کار آسانی نیست. برای من به عنوان یک ایرانی و مثلا با پیشینهای دوهزارو500ساله (نگاه کنید به هرودوت و دیگر تاریخنویسان غربی) و زندگی در جهان اسلام و شیفتگی به غرب و انقلاب مشروطه و ایجاد پارلمان غربی و دهها تناقض آشکار و پنهان دیگر، کار یافتن هویت امروزی را بسیار مشکل کرده است.
یکی از ویژگیهای رمانهای شما، استفاده از بنمایههای اساطیری است. جدا از سهگانه روز اول عشق (آدم و حوا- مشی و مشیانه و جمشید و جمک) که در آنها بهطور مشخص و مستقیم به اسطوره پرداختهاید، در رمانهای دیگرتان هم اسطوره به شکلی پنهانتر در لایههای زیرین اثر حضور دارد. به نظرتان ادبیات معاصر ما بهطورکلی چقدر به بنمایههای اساطیری توجه نشان داده است؟
در پاسخ به این سوال، شما را ارجاع میدهم به مقالهای خواندنی از دکتر سعید بزرگ بیگدلی و دکتر سیدعلی قاسمزاده، با عنوان «عمدهترین جریانهای رماننویسی معاصر در انعکاس روایت اسطورهای». این مقاله در سال1389 در شماره اول فصلنامه تخصصی پیکنور چاپ شده و بهتر آن میدانم که در پاسخ به سوال شما چکیدهای از آن مقاله را نقل کنم. در این مقاله جریانهای رماننویسی فارسی در رویآوردن به روایتهای اسطورهای به چند دسته طبقهبندی شده. دسته اول، آثاری هستند که با رویکرد رومانتیک به اسطوره پرداختهاند و بیشتر محصول لحظههای تاریخی پس از شکست نهضتهای مردمی، سرخوردگی در برابر تحولات جدید یا مدرنیته و احساس شکست آرمانهای روشنفکرانه هستند. از این جمله است «پروین دختر ساسان» و «مازیار» صادق هدایت، «بیژن و منیژه» علیاصغر رحیمزاده صفوی و «سووشون» سیمین دانشور. دسته دیگر رمانهایی هستند که به شیوههای سوررئالیستی و رئالیسم جادویی نوشته شدهاند و در آنها نوعی گرایش به فرهنگ بومی و بازگشت به اساطیر و احیای آنها در عصر حاضر وجود دارد. مثل «بوفکور» صادق هدایت، «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «گاوخونی» جعفر مدرسصادقی، «پیکر فرهاد» عباس معروفی و «الف دال میم» مهدی حجوانی. گروه دیگر، مدرنیستها هستند که در استفاده از اسطوره رویکردهای متفاوت دارند. یک رویکرد این است که در برابر فقدان قطعیت در عصر جدید و پیچیدگیهای سردرگمکننده عصر حاضر بهدنبال واقعیتی ماندگار و پناهگاهی آرام برای اندیشههای خود هستند و از اینرو به اساطیر گذشتگان رجوع میکنند. رویکرد دیگر، بیان مشکلات دوران معاصر از ورای روایات اساطیری و نزدیککردن اسطوره به زمان و مکان حاضر است. گروهی نیز به اسطورهزدایی و شالودهشکنی از اساطیر دست زدهاند و اسطوره را در مواجهه با دگرگونیهای عصر جدید به سخره گرفتهاند مثل «آرش در قلمرو تردید» از نادر ابراهیمی. از دیگر آثار مدرنیستی که در آنها اسطوره با رویکردهای مختلف حضور دارد میتوان به «سمفونی مردگان» عباس معروفی، «جمشید و جمک» و «مشی و مشیانه» هردو از محمد محمدعلی، «بیژن و منیژه» جعفر مدرسصادقی و «نوشدارو»ی علی موذنی اشاره کرد. جریان دیگری که در آن گرایش به نگارش روایتهای اسطورهای بیش از همه جریانهای دیگر است، جریان پسامدرنیستی است. از منظر پسامدرنیستها اسطوره باید از متن قبلا نوشتهشده برگزیده شود، به شکل دیگری درآید و به طریق کنایهای بازتفسیر شود تا به این وسیله فراموش نشود، اما دلیل دیگر شاید این باشد که باور دارند، واقعیتهای پذیرفتهشده امروز در حقیقت داستانهایی هستند که ما درباره گذشته ساختهایم. رمانهای «قصه تهمینه» محمد محمدعلی، «سالمرگی» اصغر الهی، «یکی از اصحاب کهف» فریده رازی و داستان «مونس مادر اسفندیار» امیرحسن چهلتن در مجموعه «چیزی به فردا نمانده است» نمونههایی است از این دست. همچنین آثاری از رضا براهنی، عباس معروفی، ابوتراب خسروی و محمدرضا کاتب را هم میتوان در همین گروه قرار داد.
درباره اسطوره در ادبیات ایران، علاوه بر مقالهای که قسمتهایی از آن را نقل کردم شما را ارجاع میدهم به مقالهای از سیما طاهر کرد با عنوان پنجرهای به اسطوره در ادبیات که مهرماه 1389 در وبلاگ «به وقت داستان» منتشر شده است.
در مصاحبهتان با شاملو از تاثیر انقلاب بر ادبیات داستانی ایران پرسیدهاید. آن زمان انقلاب تازه اتفاق افتاده بود. الان خود شما این تاثیر را چطور میبینید؟
تاثیر انقلاب بر ادبیات ایران را میتوان از چند جهت بررسی کرد. بزرگترین تاثیر به صحنهکشاندن زنان بود. زنان از ترس اینکه پس نیفتند گامهای بلندی روبهجلو برداشتند. در اولین اقدام متهورانه کلیه داستاننویسان پاورقینویس مرد را عقب راندند و خود جای آنها را گرفتند و به باور و یقین من نوع و سطح کار آنان را ارتقا بخشیدند. پس از دهه اول، خانمها با افکار تازه به میدان آمدند و حجم وسیعی از مطبوعات را در اختیار خود گرفتند و کماکان رو به پیشروی هستند. در این زمینه از این کوتاهتر خوشحالی خودم را نمیتوانم ابراز کنم. در زمینههای دیگر هم به باور من و به رغم ناملایمات اتفاقات خوبی افتاده است. ادبیات عمومیتر از قبل شده است. اینکه هر جوانی فکر کند بالقوه میتواند شاعر و نویسنده شود، هم خوب است و هم بد، ولی خوبیاش بیشتر از بدی آن است. در میدانهای وسیع است که نخبگان جدید سر برمیآورند. نکته دیگر سستشدن خیلی از باورهای قدیمی است. تو وقتی زیر و بالا و پسوپیش یک کالایی را میبینی در انتخاب مجدد آن دست بازتری داری.
انقلاب به عنوان یک درونمایه و عامل تاثیرگذار بر زندگی و سرنوشت شخصیتهای داستان، در بسیاری از آثار خود شما هم حضور دارد.
کارهای من حتی از اولین مجموعه داستانم (1354) و بعد از آن، مجموعه داستان «از ما بهتران» (1356) اغلب از زمان حال شروع میشود و به گذشته میرسد و بازبرمیگردد به زمان حال و این جابهجایی در هر داستانی به صورتی انجام میشود. پس از انقلاب هم این شیوه ادامه پیدا کرد و طبعا انقلاب که حادثه مهمی در حیات سیاسی اجتماعی ایران بود، برای من دستاویز یا محمل خوبی شد که بتوانم به عنوان یک ابزار از آن استفاده کنم و طرحها و اندیشههای خودم را واقعگرایانهتر نشان بدهم. همه این دلبستگیها برمیگردد به نوع نگاه من به ادبیات. من ادبیات را بین عین و ذهن میبینم. در بخش عین قطعا حوادث روز از جمله تاثیر انقلاب بر زندگی مردم حضور دارد. شخصیتهای داستانی من اغلب جزو محرومان هستند و من بیآنکه آشکارا از آنان جانبداری کنم، توانستهام وضعیت آنان را نشان بدهم و قضاوت را بگذارم برعهده خوانندگان و خوشبختانه خوانندگان هم واکنشهای خوبی نشان دادهاند. منتقدان هم اغلب به مسیر فکری من توجه کردهاند. در بخش ذهن هم با انتخاب راویان بیغرض و مرض، شخصیتهای داستانی را آزاد گذاشتهام تا حد شجاعت و امکان خود، خود را بیرون بریزند.
از شاملو درباره تعهد ادبیات پرسیدهاید. شما خودتان آیا برای ادبیات قایل به تعهد هستید و پاسختان اگر آری است، این تعهد از چه نوع و به چه چیز باید باشد؟
شاید در پاسخ قبلی جواب این پرسش شما را داده باشم، ولی برای تاکید بیشتر میتوانم بگویم من متعهدم از وجدان بشری و از حقوق فردی دفاع کنم. من نویسندهای اجتماعینویس هستم. قادر نیستم نسبت به حوادث پیرامونم بیتفاوت باشم. غالبا هم حرفهایم را زدهام و البته همه کتابهایم با تاخیرهای ارشادی روبهرو شدهاند و این دیگر دست من نبوده است. من به سرعت در راستای همان احقاق حقوق فردی و برانگیختن وجدان بشری و توجهدادن به فقدان آن واکنش نشان دادهام. من فکر میکنم این جزو وظایف اصلی هنرمند است. حالا اینکه بیان این حرف ساده گاه به مشکل برمیخورد و گرفتاری پدید میآورد، جزو بداقبالیهای من است مقابل یکی مشابه خودم مثلا در غرب.
نقد آثار داستانی ایرانی را چقدر دنبال میکنید و نقد ادبی را در سالهای اخیر چطور میبینید؟
فکر میکنم در این زمینه هم در آستانه خودشناسی هستیم و به قول شاملو «خود نه از امید رستم نی زغم، وین میان خوش دست و پایی میزنم.» من البته معنای منفی از این شعر نمیگیرم. یکی از مباحثی که جا دارد روی آن تاکید بیشتری شود. تفاوت تحلیل و نقد است که حتیالمقدور جابهجا بهکار نرود.
از نظر من نقاد کسی است که یک دستگاه فکری را مبنای نوشته خود قرار میدهد، مثلا میگوییم نقد فمنیستی، نقد اجتماعی، نقد روانشناسی یا روانشناختی، نقد جامعهشناختی، نقد پستمدرنیستی، نقد مارکسیستی و... بیشتر متنهایی که روی آثار نوشته میشود تحلیل است و تحلیل به بررسی اجزا و عناصر داستان از جمله زاویهدید، مضمون و محتوا و... میپردازد و میگوید اینجا اگر چنین میشد و چنان نمیشد مثلا بهتر بود و من از هر دو این نگاه بهره بردهام یا اگر نه، حداقل به دقت خواندهام. این اواخر چند تحلیل و نقد در مجلههای دانشگاهی دیدهام. از جمله نقدهایی در دانشگاه مشهد درباره آثار فردوسی یا شنیدهام دکتر پاینده یک کتاب سهجلدی درباره آثار ایرانی منتشر کردهاند و بهطور زیربنایی به آثار رئالیستی و ناتورآلیستی و پستمدرنیستی پرداختهاند. پیشتر دکتر رضا براهنی در حوزه نقد آثار ارزشمندی ارایه داد و یا آثار حسن میرعابدینی و... به قول معروف همه اینها را در کنار هم بگذاری هر یک گلی منفرد است که گویی در شورزاری روییده است، ولی من ناامید نیستم. البته بحث مفصلی میطلبد تاثیر نقد روی داستان، یا داستان روی نقد. آیا چنانچه چند منتقد خوب و توانا داشته باشیم آنان قادرند روی داستاننویسی ما تاثیر بگذارند یا چنانچه چند داستان خوب داشته باشیم این داستانها منتقدان را سر شوق میآورند که تحلیلها و نقدهای خوبی بنویسند؟ من آثار منتقدان و تحلیلگرانی را که خود داستاننویس یا شاعر نیستند، راحتتر میخوانم.
اخیرا که تعدادی از آثار شما همزمان و کنار هم تجدید چاپ شده، نوعی تنوع مضمون را در آنها میبینیم. این آیا آگاهانه اتفاق افتاده و پیشاپیش تصمیم میگرفتید که هربار سراغ یک مضمون بروید؟
من جزو نویسندگانی نیستم که با مضامین محدود و شخصیتهای محدود و از یک قشر خاص مینویسند. من دست خودم را باز میگذارم. یکی از علاقههای من کشف شخصیتهای جدید است. شخصیتهایی که خواننده گاه احساس میکند میشناسد و گاه نمیشناسد و یکباره میبیند که حالا شناخته است. این شخصیتها تا میآیند به تیپ تبدیل شوند، رهایشان میکنم و میروم سراغ شخصیتی دیگر. مضامین و شخصیتها برای من زود کهنه و مستعمل میشوند. من فکر میکنم در این دنیا، دنیادنیا شخصیت بکر و دستنخورده است که قادرند به درون داستانهای من بیایند و نیازی نمیبینم آنان را تکرار کنم. مضامین هم به شرح ایضا. دنیادنیا مضمون بکر هست که میتوان با دست و دلبازی رفت طرفشان و نیازی نمیبینم تکرارشان کنم.
بین کارهای خودتان، کدام را بیشتر دوست دارید؟
اجازه بدهید در این خصوص حرفی نزنم. بهمحض آنکه با این سوال شما مواجه شدم، یکباره همهشان جلوام صف کشیدند و سر به زیر نگاهم کردند. البته بعضیهایشان زیرچشمی مرا میپایند که مثلا آنها را معرفی کنم، ولی من قادر نیستم یکی را انتخاب کنم.
یادم است زمانی روی «وغوغ ساهاب» هدایت کار میکردید. آن کار به کجا رسید و اصلا چرا وغوغ ساهاب؟ به خاطر طنزش؟ برای این میپرسم که در قصههای شما اغلب یک جور طنز و شوخطبعی و رندی وجود دارد... .
من وغوغ ساهاب را طی یک ترم یا دو ترم در کلاسهای موسسه کارنامه مطرح کردم. اتفاقا با استقبال هم روبهرو شد. خانم فریده خرمی داستاننویس و مترجم هم با من همکاری مجدانه کرد. اما جمعوجورکردن نهایی آن مصادف شد با دوری من از وطن. البته آن مجموعه یکبار از طرف نشر کاروان رفت ارشاد و پس فرستاده شد و تا من آمدم خودم را جمع کنم و طور دیگری نگاه کنم مصادف شد با دوری من از وطن. ولی مجموعه هست و چه بسا بروم و با نیروی بیشتری و با این فاصله زمانی پدید آمده یکبار دیگر نگاهش کنم و ببینم چنانچه قابلیت ظهور و بروز دارد لنگپاچه وغوغ ساهاب را بکشم و بیاورمش وسط میدان.
در علاقه من هم به هدایت و طنز از نوع هدایتیاش شکی نیست. به این شیوه طنازی در اغلب آثارم نزدیک شدهام و متاسفانه چندان دیده نشده. شاید هم دیدهشده و منتقدان نخواستهاند به روی من بیاورند.
کارهای نویسندگان جوان را چقدر دنبال میکنید و نظرتان در این باره چیست؟
من به دلیل ارتباط با کلاسها و کارگاهها با تعداد قابلتوجهی از نویسندگان جوان ارتباط دارم. خیلی هم سعی میکنم به آنها نزدیک شوم و آثارشان را بخوانم و خواندهام. خاصیت جوانی نوجویی است. منتها گاهی این نوجوییها همراه عصیان است. عصیان هم چیز بدی نیست. سابقه هم دارد. تاریخ مکتبهای ادبی را ببینید. از 1910 تا 1950 میلادی سراسر عصیان است و از دل همین عصیانها بود که مکتبهایی مثل سوررئالیسم بیرون آمد و همین عصیانها بود که منجر به پیدایش رمان نو و ظهور نویسندگانی مثل آلنروبگری یه و ناتالی ساروت و دیگران شد. همه مکتبهای زودگذر و عصیانگر یک گام و گاهی نیمگام به جلو برداشتند، اما به دلیل نداشتن پایه در گذشته تاریخی و ادبی و نادیدهگرفتن دستاورد گذشتگان، خود را در معرض فراموشی قرار دادند. میخواهم نتیجه بگیرم عصیان چیز بدی نیست. نیما و هدایت هم نسبت به ادبیات گذشته عصیانگر بودند. آنها فرم و محتوا و مضمون گذشته را تحول بخشیدند و نکته مهم اینکه خود نیز با دلیل و منطق فرمهای جدید را جایگزین کردند و به غنای آنچه داشتیم افزودند. جوانها هم در همین راستا حرکت میکنند. من آثار خوبی از آنها خواندهام. شاید به دلیل اندکی دوربودن درست نباشد از بعضیها اسم ببرم و دیگرانی را که در مدت غیبت من ظهور کردهاند از قلم بیندازم. ولی بهشدت امیدوارم و امید بستهام. قطعا آنها که زبان انگلیسی یا فرانسه میدانند و عاشق زبان فارسی هستند و گامبهگام و محکم قدم برمیدارند، شانس بیشتری برای موفقیت دارند.
به کارگاههای داستاننویسی اشاره کردید. آیا با کارگاه رفتن میتوان نویسنده شد؟
کارگاههای داستاننویسی نه کسی را قطعا داستاننویس میکند و نه کسی را از داستاننویسی بازمیدارد. کارگاهها بهنظر من محلی است برای شناسایی فرد و خودشناسی که بسیار مهم است. مهم است که جوانی هرچه زودتر نوع سلیقه و پسند خود را درباره تمام اجزا و عناصر داستان، درباره فلسفه نگارش و هدفی که پیشرو دارد، دریابد و خود را با دیگران محک بزند. این میان البته طفلکیها گاهی دچار بعضی استادان خودمحور هم میشوند و اگر زمینهای نداشته باشند، تحتتاثیر قرار میگیرند و بعید نیست مدتی نیروی اضافه مصرف کنند. به هر رو کارگاهها میتوانند و باید جوانان را از هر جهت پرورش دهند. اول داستاننویسی را آموزش بدهند و با فاصله کم و ضمن آموزش، آنچه باید به آن پرداخت، دادن جرات نگارش بیشتر، و پرورش دل قرار برای نشستن و نوشتن و نوشتن و پرهیز از زود چاپکردن است و البته گاهی هم نویسنده جوان به جان میآید و دیگر کاریش نمیتوان کرد. در کارگاهها به نظر من بحث هماهنگی دست با ذهن جزو اولین آموزشهاست. ذهن همیشه فعالتر و قبراقتر از دست است و دست باید خیلی کار کند تا با پرشهای ذهن هماهنگ شود. خیلی از جوانها افکار و ایدههای خوبی دارند، اما وقتی با قلم و کاغذ سفید روبهرو میشوند، دستشان آنان را یاری نمیکند. برای آموزش دست هیچ راهی وجود ندارد جز نوشتن و نوشتن و پارهکردن تا آن هماهنگی بهوجود آید و آن «آن» پدید آید. یک جملهای داشتم که همیشه در شروع ترم برای هنرجویان میگفتم و هنوز به آن اعتقاد دارم: دست قلب دارد، ذهن هم قلب دارد. هرگاه قلب این دو با هم بطپد، صاحب این هماهنگی زودتر به مقصود میرسد.
و سوال آخرم درباره تجربه مهاجرت است. همان سوالی که شاملو در پاسخش به شما آن جمله معروف را گفت که تیتر مصاحبه شما شد: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» و گفت نمیخواهد چند سالی را که در ایران نبوده جزو عمرش به حساب آورد. احساس شما در این چندسالی که ایران نبودید چه بود و این چندسال را چگونه گذراندید؟
من با نظر دوست عزیز و ارجمندم زندهیاد شاملو موافق نیستم چراکه هرکس تجربه خاص خودش را از زندگی پیشرو دارد. شاملو هم البته نظر خودش را گفت و دستورالعمل صادر نکرد. من از دوری از وطن نفع دیگری بردم و آن نزدیکی بیشتر به جمع خانوادهام بود. شاملو هرگز در چنین شرایطی قرار نداشت. من به پاس 30سال محبت بیدریغ خانواده تصمیم گرفتم سهتاششسال دربست در خدمت آنان باشم. آنجا هم برای دوری از غم و غصه و پرورش احساسهای نوستالژیک و میداندادن به اندوههایی که از زمین و آسمان ونکوور سرازیر میشود برای خودم مشغولیات ادبی درست کردم. در واقع کارگاه داستاننویسی درست کردم که با استقبال ایرانیان علاقهمند روبهرو شد. در تاسیس چند انجمن ادبی نقش موثری داشتم و با حضور در جمعهای کتابخوانی تجربیات خودم را از کتابهایی که خواندم در اختیار آنان گذاشتم. به قول یکی از دوستان بهتر از جان ونکووری، یک ایران کوچک ادبی در ونکوور تاسیس کردم و خودم را از نشستن جلو تلویزیون و نگاهکردن به برنامههای راز بقا و مشتمشت قرصهای ضددپرس محروم ساختم. هرازگاه با مجلههای محلی هم کار کردم. به عبارت دیگر نگویم با جان و دل بلکه با توجه به واقعیتهای موجود با سرنوشت کیهانی خود کنار آمدم تا نوههایم به مرز پیشدبستانی برسند و من هم به سهم خود بخشی از فداکاری آنان را پاسخ بدهم.
در نویسندگان و شاعران نسل شما، علاوه بر تمرکز بر کار خود بهعنوان شاعر یا نویسنده، نوعی کنجکاوی نسبت به جریانهای ادبی زمانه وجود دارد و نوعی دغدغه اینکه تکلیف خود را با پیرامون، با چهرههای تثبیتشده و جریانساز ادبیات و به طور کلی هر آنچه پیرامون تولید ادبی و در ارتباط با آن رخ میدهد، روشن کنید. کارنامه بسیاری از نویسندگان و شاعران همدوره یا قدیمیتر از شما را که مرور میکنیم، میبینیم در کنار نوشتن شعر و قصه، به کار ژورنالیستی، نوشتن نقد درباره معاصران و انجام مصاحبه با نویسندگان مطرح نسل پیش از خود و درآوردن نشریات ادبی که بازتابدهنده ادبیات زمانهشان باشد، پرداختهاند. خود شما هم این کار را کردهاید. مثل سردبیری پنجشماره از فصلنامه فرهنگی ادبی «برج» (1359) و «مس» (1366)، انتشار ویژهنامههای شعر و داستان برای مجله آدینه و گفتوگوهایتان با شاملو، اخوان و دولتآبادی. میخواستم بدانم در مورد خود شما ژورنالیسم ادبی و پرداختن به دیگر معاصران، بر اساس چه ضرورتی بوده است؟
در پاسخ به پرسش شما میتوانم در یک جمله بگویم که یک هنرمند بهتر است نسبت به کار خودش و کار دیگران هوشیار و بیدار و بیداردل و در عین حال شجاع باشد. نسبت به حوادث ادبی پیرامونش بیاعتنا نباشد. به سهم خود در شکلگیری حوادث ادبی پیرامونش موثر باشد. چگونه یک هنرمند میتواند به این پرسش پاسخ دهد که در کجای جهان ایستاده است؟ هیچ راهی وجود ندارد جز اینکه هم نگاه درونی داشته باشد و هم نگاه بیرونی. نقطه ضعفها را بداند و نقطه قوتها را هم بشناسد. شناخت پیرامون خود یک وظیفه و تعهد است و حتی میتوانم بگویم یک عمل انسانی است. یک واقعگرایی است. چطور ممکن است یک پزشک اعم از جسمانی یا روحانی نداند فاصلهاش با نزدیکترین داروخانه، نزدیکترین آزمایشگاه، نزدیکترین پاتولوژیست و... چقدر است یا حتی شماره تلفن آنان را نداند یا در دفتر منشی موجود نباشد.
چه ضرورتی باعث شد مصاحبه با شاملو را به شکل مستقل چاپ کنید؟
نخست باید بگویم بازخورد انتشار این مصاحبه بین مخاطبان فارسیزبان در سراسر جهان خیلی فراوان بود هرچند تقریبا پرسشها برای احمد شاملو و محمود دولتآبادی و اخوان ثالث یکسان بود، اما پاسخهای شاملو بیشتر از همه گل کرد و 27سال است جملاتش دهانبهدهان میگردد. «من اینجایی هستم چراغم در این خانه میسوزد» همین پاسخ کوتاه به نظرم پاسخی واقعگرایانه و کافی است. البته من هم محمود دولتآبادی را دوست دارم و هم برای اخوان ثالث احترام قایل بودم، اما حالا شاید بتوان گفت، البته جدا از پرسش شما که من از نوجوانی شیفته شاملو بودم. از کلاس هفتم، هشتم دبیرستان او برای من بزرگ بود هر روز و هر سال بزرگ و بزرگتر شد و در هیچ لحظهای، حتی در روزهایی که من در جُنگ «برج» سال1359 مقالهای به قلم فریدون جنیدی علیه او چاپ کردم و او با بینش کافی به اختلافهای من و خودش دامن نزد و توهین من جوان را به دل نگرفت، تا امروز که نیست و هست. اما از دیگر مسائل حاشیهای میتوانم به پسدادن داوطلبانه مصاحبه اخوان به وراث او نام ببرم. قضیه از این قرار بود که کتاب «سهگفتوگو» را انتشارات قطره پس از هفتسال وقفه در وزارت ارشاد در سال 1372 منتشر کرد. این کتاب ظرف مدت کمی دو چاپ پنجهزارتایی خورد و یکباره بار دیگر وقفه در انتشارش پدید آمد.
پس از دو، سهسال نخست وراث اخوانثالث اجازه استفاده از مصاحبه را خواستند و من با رضا و رغبت پس دادم. باز هم پس از دو، سهسالی دیگر دوست عزیزم محمود دولتآبادی همین مساله را مطرح کردند و من نه با رضا و رغبت اما بههرحال نتوانستم مقابل دولتآبادی مقاومت کنم. سرانجام اینکه مجموعه مصاحبه، با احمد شاملو شروع شد و بار دیگر با احمد شاملو ختم شد.
اکنون که حدود 30سال از آن گفتوگو میگذرد و از این فاصله به آن نگاه میکنید آن را چطور میبینید؟ منظورم این است که اگر میخواستید الان و با نگاه و برداشتهای فعلیتان با شاملو گفتوگو کنید آیا همین سوالهایی را از او میپرسیدید که در این گفتوگو پرسیدهاید؟
تعداد زیادی از آن سوالها به باور من نه برای شاملو که برای هیچ پرسشگر و پاسخگویی کهنه نمیشوند. نمیتوان آنها را بهروزتر کرد بلکه میتوان تعدادی سوال دیگر به آن افزود.
یکی از پرسشهای شما از شاملو درباره ادبیات دهه40 و مقایسه آن با ادبیات روزگاری است که مصاحبه در آن انجام شده. سوالم بهطور ویژهتر درباره ادبیات داستانی است. الان که از مصاحبه با شاملو این همه سال میگذرد و به آنچه آن زمان ادبیات معاصر نامیده میشد، آثار بسیاری افزوده شده، نگاه شما به این ادبیات، در قیاس با گذشته چگونه است. آیا قدمی روبهجلو برداشته شده؟
من ادبیات داستانی سالهای اخیر را باوجود کاستیهایش جریانی روبهرشد و پیشرفت میبینم. البته یک گام به پیش و گاه دو گام به پس داشته است، اما بههررو خود را موظف میدیده است روبهجلو برود. گاه میتوان حدس زد بعضی آثار خود را به کریوکوری و گنگی زدهاند تا حقایق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را نشنوند. من البته با توجه به حوادث غیرادبی که بر ادبیات و شخصیتهای ادبی فرود آمد به آن آثار حق میدهم (البته تا حد مجاز یک هنرمند) ولی اینکه تعداد زیادی از آثار تهی از نشاندادن سمتوسوی وظایف اجتماعی باشند، از نظر من پسندیده نیست. افراط و تفریط در سیاست و اجتماعیات و اقتصادیات در هنر پسندیده نیست. از آن ناپسندتر تهیبودن ادبیات داستانی از همین مقولههاست. کسی منکر بهکارگیری شگردهای مدرنیستی و پستمدرنیستی در آثار نیست، یا پرداختن به زبان و یافتن زبانی تازه و... اما به باور و یقین من غافلشدن از پرداختن به دیگراجزا و عناصر داستان از جمله ایجاد تعلیق و هولو ولا و صحنهپردازیهای درست درام هم کار درستی نیست. گاه احساس میکنم داستاننویس، میانه راه یادش رفته آمده داستانی بگوید. از بس به فرم و شکل میپردازد، مضمون و محتوا را فراموش میکند. فرم و شکل خوب در کنار مضمون و محتوایی روشن و خوب جلوه بیشتری دارد. فرمهای بیانی زیبا در کنار مضمون و محتواهای کمرنگ و بیرنگ، به داستان لطمه میزند و داستاننویسی ما را دو گام به پس میبرد. از خواص ادبیات داستانی بازتابدهندگی حوادث سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است. این ویژگی بازتابدهندگی از خواص بارز ادبیات داستانی است. این سخن به آن معنا نیست که مثلا شعر یا نقاشی یا سینما و دیگرهنرها چهره و منش سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بازتاب نمیدهند، اما ادبیات داستانی به دلایل گوناگون از جمله به این دلیل که یکی از مردمیترین هنرها و حرفههای هنری است، گویی این وظیفه را در خود دارد. البته تئاتر هم از این ویژگی برخوردار است. چون سروکارش با واقعگرایی بیشتر است. این ویژگیها در آثار هر عصر و دورهای دیده میشود و اگر با چشم جامعهشناسی نگاه کنید بر این اساس میتوان حتی هر دهه را از دیگردههها تمییز داد.
از شاملو راجع به رئالیسم جادویی پرسیدهاید و اینکه ما میتوانیم به رئالیسم جادویی بهعنوان یک امکان در ادبیات خودمان نگاه کنیم. این سوال البته زمانی مطرح شده که رئالیسم جادویی تازه در اینجا داشته مورد توجه قرار میگرفته و موجی به وجود میآورده. شما در آن زمان از نویسندگان انتقاد کردهاید که بهجای الگوگرفتن از نویسندگان جهان سوم، سراغ نویسندگان اروپایی و آمریکایی میروند. امروز هم همان نگاه را به رئالیسم جادویی دارید؟
نگاه من به رئالیسم جادویی تغییر نکرده است. سالها پیش از ترجمه «صدسال تنهایی» مارکز توسط زندهیاد فرزانه من آثار غلامحسین ساعدی را، بهخصوص آن آثاری را که بین عین و ذهن در نوسان بود و از فولکلور کشور خودمان نشأت میگرفت دوست داشتم و نمیتوانستم نامی بر نوع آثار ساعدی بگذارم. با انتشار صدسال تنهایی یکباره «ادبیات جادو» گویی که جای خالی یک نام و یک ژانر ادبی را برای من پر کرد. نه برای من بلکه برای عموم این اتفاق افتاد. استقبال از آثار ساعدی پیش از انتشار صدسال تنهایی گواه بر این نیاز درونی و جدایی از ادبیات اروپایی و آمریکایی است. بهتر است ما امکانی پیدا کنیم که بتوانیم ادبیات مستقل خود را به جهان بشناسانیم نه اینکه مقلدهای خوب آنها باشیم. به نظر من اروپاییها در داستاننویسی راهی را تا انتهای ممکن خود رفتهاند و چون سابقه داستاننویسی بیشتری نسبت به شرققصهگو دارند و قابلیت طرح تئوریهای بیشتری به دلایل گوناگون از جمله سابقه شهرنشینی و صنعت و... دارند راه خود را شناختهاند. البته ما هنوز این میان خوش دستوپایی میزنیم. گویی یک کمکاری وجود دارد. مقلد غربیهابودن خیلی آسانتر از ابداع یک شیوه تازه است. حالا چه اسمش ادبیات جادو باشد چه هر نام دیگری که از ریشه و بنیاد برآمده از فولکلور و قصههای عجیبوغریب و «شگفت» هزارویکشبی خودمان باشد. بعضیها فکر میکنند قصههای کهن ما ادبیات جادوست. من البته ادبیات کهن خودمان را ادبیات جادو نمیدانم. ادبیات جادو برپایه رابطه علت و معلولی است و سمتوسوی مبارزه با استعمار دارد حال آنکه ادبیات کهن ما و اغلب حوادث شگفتآور آن وابسته به تقدیر کیهانی است.
بهنظر شما تحتتاثیر رئالیسم جادویی و با استفاده از امکانهای آن، اثر ماندگاری در ایران خلق شده است؟
متاسفانه نه، این اتفاق نیفتاده است و البته دلایلی دارد. در ایران به دلایل گوناگون تا همین اواخر، پرداختن به ادبیات کهن و فولکلور و بهکارگیری آن در ادبیات روز امری واپسگرایانه شمرده میشد. برخی حتی به مقالات علمی و نیمهعلمی که در دانشگاهها درباره ادبیات کهن نوشته میشد نگاه دقیق نمیکردند و این ذوبشدگی در ادبیات روز غربی هنوز هم ادامه دارد. علت هم دارد و آن ناتوانی ماست از درستکردن قالبهای تازه. در صنعت هم ما منتظریم قالبها را از خارج وارد کنند. ارداویرافنامهای در عصر ساسانی (با اندکی پس و پیش) نوشته میشود و ما را به آن جهان دیگر میبرد. خب این یک امکان بوده و هست. نگاه کنید به «کمدی الهی» دانته. غربیها حتی در تقلید از ما جلوتر هستند و بلافاصله قادرند قالب تازهای بسازند. این مهم است. نمیدانم «ادبیات جادو» واژه مناسبی هست یا نه، ولی اگر آن را یک ژانر یا یک شیوه تثبیتشده بدانیم، در کشور ما آثار درخشانی در این ژانر پدید نیامده. میتوان از «اهلغرق» منیرو روانیپور نام برد. روانیپور توانست یکی چند از ویژگیهای این نوع ادبیات را در این اثر خودش بهکار گیرد. از جمله پرداختن به سیاست که برحسب تصادف همان بخش که باید زیربنا و زیرساخت آن، باورهای عوام باشد خوب درنیامد. کموبیش شاید بتوان از داستان «بهار آبی کاتماندو» هم نام برد. من البته مدتها خودم را هم با مجموعه «از ما بهتران» منسوب به ادبیات جادو میدانستم ولی بعدها یا حداقل حالا مردد شدهام.
بهطورکلی ما اکنون در ادبیات داستانی، در کدام نقطه ایستادهایم و آیا توانستهایم ادبیاتی متکی به ویژگیها و پیشینه فرهنگی خودمان خلق کنیم؟
دارد اتفاقات خوبی میافتد. همین که طی 10، 20سال اخیر تعداد نسبتا قابلتوجهی از آثار نویسندگان ایرانی (اعم از ساکن ایران و خارج) دارد ترجمه میشود و ناشران نسبتا خوبی آنها را چاپ میکنند، نشانه خوبی است که بتوانیم هویت داستاننویسی خود را بهتر بشناسیم و این قدم اول است. متاسفانه ما باوجود تلاشهای فراوان کمتر نتیجه میگیریم و این بلافاصله برمیگردد به همان شناخت خود و یافتن هویت فرهنگی خود. یعنی یافتن هویت ایران شرقی در مقابل هویت اروپای شرقی و غربی. اگر به خودشناسی برسیم قطعا اتفاقات بهتری هم میافتد. من ناامید نیستم. شاید همان آثار ترجمهشده به ما کمک کند دریابیم جهان به ما چطور نگاه میکند تا خودبهخود به شناخت برسیم. البته کار آسانی نیست. برای من به عنوان یک ایرانی و مثلا با پیشینهای دوهزارو500ساله (نگاه کنید به هرودوت و دیگر تاریخنویسان غربی) و زندگی در جهان اسلام و شیفتگی به غرب و انقلاب مشروطه و ایجاد پارلمان غربی و دهها تناقض آشکار و پنهان دیگر، کار یافتن هویت امروزی را بسیار مشکل کرده است.
یکی از ویژگیهای رمانهای شما، استفاده از بنمایههای اساطیری است. جدا از سهگانه روز اول عشق (آدم و حوا- مشی و مشیانه و جمشید و جمک) که در آنها بهطور مشخص و مستقیم به اسطوره پرداختهاید، در رمانهای دیگرتان هم اسطوره به شکلی پنهانتر در لایههای زیرین اثر حضور دارد. به نظرتان ادبیات معاصر ما بهطورکلی چقدر به بنمایههای اساطیری توجه نشان داده است؟
در پاسخ به این سوال، شما را ارجاع میدهم به مقالهای خواندنی از دکتر سعید بزرگ بیگدلی و دکتر سیدعلی قاسمزاده، با عنوان «عمدهترین جریانهای رماننویسی معاصر در انعکاس روایت اسطورهای». این مقاله در سال1389 در شماره اول فصلنامه تخصصی پیکنور چاپ شده و بهتر آن میدانم که در پاسخ به سوال شما چکیدهای از آن مقاله را نقل کنم. در این مقاله جریانهای رماننویسی فارسی در رویآوردن به روایتهای اسطورهای به چند دسته طبقهبندی شده. دسته اول، آثاری هستند که با رویکرد رومانتیک به اسطوره پرداختهاند و بیشتر محصول لحظههای تاریخی پس از شکست نهضتهای مردمی، سرخوردگی در برابر تحولات جدید یا مدرنیته و احساس شکست آرمانهای روشنفکرانه هستند. از این جمله است «پروین دختر ساسان» و «مازیار» صادق هدایت، «بیژن و منیژه» علیاصغر رحیمزاده صفوی و «سووشون» سیمین دانشور. دسته دیگر رمانهایی هستند که به شیوههای سوررئالیستی و رئالیسم جادویی نوشته شدهاند و در آنها نوعی گرایش به فرهنگ بومی و بازگشت به اساطیر و احیای آنها در عصر حاضر وجود دارد. مثل «بوفکور» صادق هدایت، «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «گاوخونی» جعفر مدرسصادقی، «پیکر فرهاد» عباس معروفی و «الف دال میم» مهدی حجوانی. گروه دیگر، مدرنیستها هستند که در استفاده از اسطوره رویکردهای متفاوت دارند. یک رویکرد این است که در برابر فقدان قطعیت در عصر جدید و پیچیدگیهای سردرگمکننده عصر حاضر بهدنبال واقعیتی ماندگار و پناهگاهی آرام برای اندیشههای خود هستند و از اینرو به اساطیر گذشتگان رجوع میکنند. رویکرد دیگر، بیان مشکلات دوران معاصر از ورای روایات اساطیری و نزدیککردن اسطوره به زمان و مکان حاضر است. گروهی نیز به اسطورهزدایی و شالودهشکنی از اساطیر دست زدهاند و اسطوره را در مواجهه با دگرگونیهای عصر جدید به سخره گرفتهاند مثل «آرش در قلمرو تردید» از نادر ابراهیمی. از دیگر آثار مدرنیستی که در آنها اسطوره با رویکردهای مختلف حضور دارد میتوان به «سمفونی مردگان» عباس معروفی، «جمشید و جمک» و «مشی و مشیانه» هردو از محمد محمدعلی، «بیژن و منیژه» جعفر مدرسصادقی و «نوشدارو»ی علی موذنی اشاره کرد. جریان دیگری که در آن گرایش به نگارش روایتهای اسطورهای بیش از همه جریانهای دیگر است، جریان پسامدرنیستی است. از منظر پسامدرنیستها اسطوره باید از متن قبلا نوشتهشده برگزیده شود، به شکل دیگری درآید و به طریق کنایهای بازتفسیر شود تا به این وسیله فراموش نشود، اما دلیل دیگر شاید این باشد که باور دارند، واقعیتهای پذیرفتهشده امروز در حقیقت داستانهایی هستند که ما درباره گذشته ساختهایم. رمانهای «قصه تهمینه» محمد محمدعلی، «سالمرگی» اصغر الهی، «یکی از اصحاب کهف» فریده رازی و داستان «مونس مادر اسفندیار» امیرحسن چهلتن در مجموعه «چیزی به فردا نمانده است» نمونههایی است از این دست. همچنین آثاری از رضا براهنی، عباس معروفی، ابوتراب خسروی و محمدرضا کاتب را هم میتوان در همین گروه قرار داد.
درباره اسطوره در ادبیات ایران، علاوه بر مقالهای که قسمتهایی از آن را نقل کردم شما را ارجاع میدهم به مقالهای از سیما طاهر کرد با عنوان پنجرهای به اسطوره در ادبیات که مهرماه 1389 در وبلاگ «به وقت داستان» منتشر شده است.
در مصاحبهتان با شاملو از تاثیر انقلاب بر ادبیات داستانی ایران پرسیدهاید. آن زمان انقلاب تازه اتفاق افتاده بود. الان خود شما این تاثیر را چطور میبینید؟
تاثیر انقلاب بر ادبیات ایران را میتوان از چند جهت بررسی کرد. بزرگترین تاثیر به صحنهکشاندن زنان بود. زنان از ترس اینکه پس نیفتند گامهای بلندی روبهجلو برداشتند. در اولین اقدام متهورانه کلیه داستاننویسان پاورقینویس مرد را عقب راندند و خود جای آنها را گرفتند و به باور و یقین من نوع و سطح کار آنان را ارتقا بخشیدند. پس از دهه اول، خانمها با افکار تازه به میدان آمدند و حجم وسیعی از مطبوعات را در اختیار خود گرفتند و کماکان رو به پیشروی هستند. در این زمینه از این کوتاهتر خوشحالی خودم را نمیتوانم ابراز کنم. در زمینههای دیگر هم به باور من و به رغم ناملایمات اتفاقات خوبی افتاده است. ادبیات عمومیتر از قبل شده است. اینکه هر جوانی فکر کند بالقوه میتواند شاعر و نویسنده شود، هم خوب است و هم بد، ولی خوبیاش بیشتر از بدی آن است. در میدانهای وسیع است که نخبگان جدید سر برمیآورند. نکته دیگر سستشدن خیلی از باورهای قدیمی است. تو وقتی زیر و بالا و پسوپیش یک کالایی را میبینی در انتخاب مجدد آن دست بازتری داری.
انقلاب به عنوان یک درونمایه و عامل تاثیرگذار بر زندگی و سرنوشت شخصیتهای داستان، در بسیاری از آثار خود شما هم حضور دارد.
کارهای من حتی از اولین مجموعه داستانم (1354) و بعد از آن، مجموعه داستان «از ما بهتران» (1356) اغلب از زمان حال شروع میشود و به گذشته میرسد و بازبرمیگردد به زمان حال و این جابهجایی در هر داستانی به صورتی انجام میشود. پس از انقلاب هم این شیوه ادامه پیدا کرد و طبعا انقلاب که حادثه مهمی در حیات سیاسی اجتماعی ایران بود، برای من دستاویز یا محمل خوبی شد که بتوانم به عنوان یک ابزار از آن استفاده کنم و طرحها و اندیشههای خودم را واقعگرایانهتر نشان بدهم. همه این دلبستگیها برمیگردد به نوع نگاه من به ادبیات. من ادبیات را بین عین و ذهن میبینم. در بخش عین قطعا حوادث روز از جمله تاثیر انقلاب بر زندگی مردم حضور دارد. شخصیتهای داستانی من اغلب جزو محرومان هستند و من بیآنکه آشکارا از آنان جانبداری کنم، توانستهام وضعیت آنان را نشان بدهم و قضاوت را بگذارم برعهده خوانندگان و خوشبختانه خوانندگان هم واکنشهای خوبی نشان دادهاند. منتقدان هم اغلب به مسیر فکری من توجه کردهاند. در بخش ذهن هم با انتخاب راویان بیغرض و مرض، شخصیتهای داستانی را آزاد گذاشتهام تا حد شجاعت و امکان خود، خود را بیرون بریزند.
از شاملو درباره تعهد ادبیات پرسیدهاید. شما خودتان آیا برای ادبیات قایل به تعهد هستید و پاسختان اگر آری است، این تعهد از چه نوع و به چه چیز باید باشد؟
شاید در پاسخ قبلی جواب این پرسش شما را داده باشم، ولی برای تاکید بیشتر میتوانم بگویم من متعهدم از وجدان بشری و از حقوق فردی دفاع کنم. من نویسندهای اجتماعینویس هستم. قادر نیستم نسبت به حوادث پیرامونم بیتفاوت باشم. غالبا هم حرفهایم را زدهام و البته همه کتابهایم با تاخیرهای ارشادی روبهرو شدهاند و این دیگر دست من نبوده است. من به سرعت در راستای همان احقاق حقوق فردی و برانگیختن وجدان بشری و توجهدادن به فقدان آن واکنش نشان دادهام. من فکر میکنم این جزو وظایف اصلی هنرمند است. حالا اینکه بیان این حرف ساده گاه به مشکل برمیخورد و گرفتاری پدید میآورد، جزو بداقبالیهای من است مقابل یکی مشابه خودم مثلا در غرب.
نقد آثار داستانی ایرانی را چقدر دنبال میکنید و نقد ادبی را در سالهای اخیر چطور میبینید؟
فکر میکنم در این زمینه هم در آستانه خودشناسی هستیم و به قول شاملو «خود نه از امید رستم نی زغم، وین میان خوش دست و پایی میزنم.» من البته معنای منفی از این شعر نمیگیرم. یکی از مباحثی که جا دارد روی آن تاکید بیشتری شود. تفاوت تحلیل و نقد است که حتیالمقدور جابهجا بهکار نرود.
از نظر من نقاد کسی است که یک دستگاه فکری را مبنای نوشته خود قرار میدهد، مثلا میگوییم نقد فمنیستی، نقد اجتماعی، نقد روانشناسی یا روانشناختی، نقد جامعهشناختی، نقد پستمدرنیستی، نقد مارکسیستی و... بیشتر متنهایی که روی آثار نوشته میشود تحلیل است و تحلیل به بررسی اجزا و عناصر داستان از جمله زاویهدید، مضمون و محتوا و... میپردازد و میگوید اینجا اگر چنین میشد و چنان نمیشد مثلا بهتر بود و من از هر دو این نگاه بهره بردهام یا اگر نه، حداقل به دقت خواندهام. این اواخر چند تحلیل و نقد در مجلههای دانشگاهی دیدهام. از جمله نقدهایی در دانشگاه مشهد درباره آثار فردوسی یا شنیدهام دکتر پاینده یک کتاب سهجلدی درباره آثار ایرانی منتشر کردهاند و بهطور زیربنایی به آثار رئالیستی و ناتورآلیستی و پستمدرنیستی پرداختهاند. پیشتر دکتر رضا براهنی در حوزه نقد آثار ارزشمندی ارایه داد و یا آثار حسن میرعابدینی و... به قول معروف همه اینها را در کنار هم بگذاری هر یک گلی منفرد است که گویی در شورزاری روییده است، ولی من ناامید نیستم. البته بحث مفصلی میطلبد تاثیر نقد روی داستان، یا داستان روی نقد. آیا چنانچه چند منتقد خوب و توانا داشته باشیم آنان قادرند روی داستاننویسی ما تاثیر بگذارند یا چنانچه چند داستان خوب داشته باشیم این داستانها منتقدان را سر شوق میآورند که تحلیلها و نقدهای خوبی بنویسند؟ من آثار منتقدان و تحلیلگرانی را که خود داستاننویس یا شاعر نیستند، راحتتر میخوانم.
اخیرا که تعدادی از آثار شما همزمان و کنار هم تجدید چاپ شده، نوعی تنوع مضمون را در آنها میبینیم. این آیا آگاهانه اتفاق افتاده و پیشاپیش تصمیم میگرفتید که هربار سراغ یک مضمون بروید؟
من جزو نویسندگانی نیستم که با مضامین محدود و شخصیتهای محدود و از یک قشر خاص مینویسند. من دست خودم را باز میگذارم. یکی از علاقههای من کشف شخصیتهای جدید است. شخصیتهایی که خواننده گاه احساس میکند میشناسد و گاه نمیشناسد و یکباره میبیند که حالا شناخته است. این شخصیتها تا میآیند به تیپ تبدیل شوند، رهایشان میکنم و میروم سراغ شخصیتی دیگر. مضامین و شخصیتها برای من زود کهنه و مستعمل میشوند. من فکر میکنم در این دنیا، دنیادنیا شخصیت بکر و دستنخورده است که قادرند به درون داستانهای من بیایند و نیازی نمیبینم آنان را تکرار کنم. مضامین هم به شرح ایضا. دنیادنیا مضمون بکر هست که میتوان با دست و دلبازی رفت طرفشان و نیازی نمیبینم تکرارشان کنم.
بین کارهای خودتان، کدام را بیشتر دوست دارید؟
اجازه بدهید در این خصوص حرفی نزنم. بهمحض آنکه با این سوال شما مواجه شدم، یکباره همهشان جلوام صف کشیدند و سر به زیر نگاهم کردند. البته بعضیهایشان زیرچشمی مرا میپایند که مثلا آنها را معرفی کنم، ولی من قادر نیستم یکی را انتخاب کنم.
یادم است زمانی روی «وغوغ ساهاب» هدایت کار میکردید. آن کار به کجا رسید و اصلا چرا وغوغ ساهاب؟ به خاطر طنزش؟ برای این میپرسم که در قصههای شما اغلب یک جور طنز و شوخطبعی و رندی وجود دارد... .
من وغوغ ساهاب را طی یک ترم یا دو ترم در کلاسهای موسسه کارنامه مطرح کردم. اتفاقا با استقبال هم روبهرو شد. خانم فریده خرمی داستاننویس و مترجم هم با من همکاری مجدانه کرد. اما جمعوجورکردن نهایی آن مصادف شد با دوری من از وطن. البته آن مجموعه یکبار از طرف نشر کاروان رفت ارشاد و پس فرستاده شد و تا من آمدم خودم را جمع کنم و طور دیگری نگاه کنم مصادف شد با دوری من از وطن. ولی مجموعه هست و چه بسا بروم و با نیروی بیشتری و با این فاصله زمانی پدید آمده یکبار دیگر نگاهش کنم و ببینم چنانچه قابلیت ظهور و بروز دارد لنگپاچه وغوغ ساهاب را بکشم و بیاورمش وسط میدان.
در علاقه من هم به هدایت و طنز از نوع هدایتیاش شکی نیست. به این شیوه طنازی در اغلب آثارم نزدیک شدهام و متاسفانه چندان دیده نشده. شاید هم دیدهشده و منتقدان نخواستهاند به روی من بیاورند.
کارهای نویسندگان جوان را چقدر دنبال میکنید و نظرتان در این باره چیست؟
من به دلیل ارتباط با کلاسها و کارگاهها با تعداد قابلتوجهی از نویسندگان جوان ارتباط دارم. خیلی هم سعی میکنم به آنها نزدیک شوم و آثارشان را بخوانم و خواندهام. خاصیت جوانی نوجویی است. منتها گاهی این نوجوییها همراه عصیان است. عصیان هم چیز بدی نیست. سابقه هم دارد. تاریخ مکتبهای ادبی را ببینید. از 1910 تا 1950 میلادی سراسر عصیان است و از دل همین عصیانها بود که مکتبهایی مثل سوررئالیسم بیرون آمد و همین عصیانها بود که منجر به پیدایش رمان نو و ظهور نویسندگانی مثل آلنروبگری یه و ناتالی ساروت و دیگران شد. همه مکتبهای زودگذر و عصیانگر یک گام و گاهی نیمگام به جلو برداشتند، اما به دلیل نداشتن پایه در گذشته تاریخی و ادبی و نادیدهگرفتن دستاورد گذشتگان، خود را در معرض فراموشی قرار دادند. میخواهم نتیجه بگیرم عصیان چیز بدی نیست. نیما و هدایت هم نسبت به ادبیات گذشته عصیانگر بودند. آنها فرم و محتوا و مضمون گذشته را تحول بخشیدند و نکته مهم اینکه خود نیز با دلیل و منطق فرمهای جدید را جایگزین کردند و به غنای آنچه داشتیم افزودند. جوانها هم در همین راستا حرکت میکنند. من آثار خوبی از آنها خواندهام. شاید به دلیل اندکی دوربودن درست نباشد از بعضیها اسم ببرم و دیگرانی را که در مدت غیبت من ظهور کردهاند از قلم بیندازم. ولی بهشدت امیدوارم و امید بستهام. قطعا آنها که زبان انگلیسی یا فرانسه میدانند و عاشق زبان فارسی هستند و گامبهگام و محکم قدم برمیدارند، شانس بیشتری برای موفقیت دارند.
به کارگاههای داستاننویسی اشاره کردید. آیا با کارگاه رفتن میتوان نویسنده شد؟
کارگاههای داستاننویسی نه کسی را قطعا داستاننویس میکند و نه کسی را از داستاننویسی بازمیدارد. کارگاهها بهنظر من محلی است برای شناسایی فرد و خودشناسی که بسیار مهم است. مهم است که جوانی هرچه زودتر نوع سلیقه و پسند خود را درباره تمام اجزا و عناصر داستان، درباره فلسفه نگارش و هدفی که پیشرو دارد، دریابد و خود را با دیگران محک بزند. این میان البته طفلکیها گاهی دچار بعضی استادان خودمحور هم میشوند و اگر زمینهای نداشته باشند، تحتتاثیر قرار میگیرند و بعید نیست مدتی نیروی اضافه مصرف کنند. به هر رو کارگاهها میتوانند و باید جوانان را از هر جهت پرورش دهند. اول داستاننویسی را آموزش بدهند و با فاصله کم و ضمن آموزش، آنچه باید به آن پرداخت، دادن جرات نگارش بیشتر، و پرورش دل قرار برای نشستن و نوشتن و نوشتن و پرهیز از زود چاپکردن است و البته گاهی هم نویسنده جوان به جان میآید و دیگر کاریش نمیتوان کرد. در کارگاهها به نظر من بحث هماهنگی دست با ذهن جزو اولین آموزشهاست. ذهن همیشه فعالتر و قبراقتر از دست است و دست باید خیلی کار کند تا با پرشهای ذهن هماهنگ شود. خیلی از جوانها افکار و ایدههای خوبی دارند، اما وقتی با قلم و کاغذ سفید روبهرو میشوند، دستشان آنان را یاری نمیکند. برای آموزش دست هیچ راهی وجود ندارد جز نوشتن و نوشتن و پارهکردن تا آن هماهنگی بهوجود آید و آن «آن» پدید آید. یک جملهای داشتم که همیشه در شروع ترم برای هنرجویان میگفتم و هنوز به آن اعتقاد دارم: دست قلب دارد، ذهن هم قلب دارد. هرگاه قلب این دو با هم بطپد، صاحب این هماهنگی زودتر به مقصود میرسد.
و سوال آخرم درباره تجربه مهاجرت است. همان سوالی که شاملو در پاسخش به شما آن جمله معروف را گفت که تیتر مصاحبه شما شد: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» و گفت نمیخواهد چند سالی را که در ایران نبوده جزو عمرش به حساب آورد. احساس شما در این چندسالی که ایران نبودید چه بود و این چندسال را چگونه گذراندید؟
من با نظر دوست عزیز و ارجمندم زندهیاد شاملو موافق نیستم چراکه هرکس تجربه خاص خودش را از زندگی پیشرو دارد. شاملو هم البته نظر خودش را گفت و دستورالعمل صادر نکرد. من از دوری از وطن نفع دیگری بردم و آن نزدیکی بیشتر به جمع خانوادهام بود. شاملو هرگز در چنین شرایطی قرار نداشت. من به پاس 30سال محبت بیدریغ خانواده تصمیم گرفتم سهتاششسال دربست در خدمت آنان باشم. آنجا هم برای دوری از غم و غصه و پرورش احساسهای نوستالژیک و میداندادن به اندوههایی که از زمین و آسمان ونکوور سرازیر میشود برای خودم مشغولیات ادبی درست کردم. در واقع کارگاه داستاننویسی درست کردم که با استقبال ایرانیان علاقهمند روبهرو شد. در تاسیس چند انجمن ادبی نقش موثری داشتم و با حضور در جمعهای کتابخوانی تجربیات خودم را از کتابهایی که خواندم در اختیار آنان گذاشتم. به قول یکی از دوستان بهتر از جان ونکووری، یک ایران کوچک ادبی در ونکوور تاسیس کردم و خودم را از نشستن جلو تلویزیون و نگاهکردن به برنامههای راز بقا و مشتمشت قرصهای ضددپرس محروم ساختم. هرازگاه با مجلههای محلی هم کار کردم. به عبارت دیگر نگویم با جان و دل بلکه با توجه به واقعیتهای موجود با سرنوشت کیهانی خود کنار آمدم تا نوههایم به مرز پیشدبستانی برسند و من هم به سهم خود بخشی از فداکاری آنان را پاسخ بدهم.
سال 1365؛ نویسندهای جوان به نام محمد محمدعلی، مقابل احمد شاملو نشسته و از او میپرسد که ادبیات ما «در کجای جهان ایستاده» است. چندسالی است که گفتوگویی از شاملو در جایی منتشر نشده است. شاملو با محمدعلی از ادبیات ایران میگوید. ساعدی را پیشکسوت مارکز در رئالیسم جادویی میخواند. کلیدر دولتآبادی را میستاید. از کارهای مختلف و متنوعی که در عرصه ادبیات انجام داده سخن میگوید. از ترجمه، از کتاب کوچه و از رمانی اتوبیوگرافیک به نام «میراث» که کسی به بهانه گفتوگو از او ربوده است، و از مهاجرت که جملهاش در اینباره تیتر میشود و گل میکند: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» گفتوگو اما سالها در ارشاد میماند و تنها بخشی از آن در شمارهای از مجله آدینه چاپ میشود. آنچه قرار است در قالب کتاب منتشر شود متن کامل این گفتوگو است همراه با دو گفتوگوی دیگر با مهدی اخوانثالث و محمود دولتآبادی. این کتاب سرانجام با تاخیری ششساله در سال72 منتشر میشود. سال 1393؛ در کتابفروشی کتابسرای تندیس، محمد محمدعلی با کارنامهای پربار و متنوع از رمان و مجموعه داستان و دیگر فعالیتهای ادبی پشتمیزی نشسته است و با
حوصله به سوالهای من که بیشترش درباره مصاحبهاش با احمد شاملو است، پاسخ میدهد. مصاحبهای که نزدیک 30سال از انجام آن میگذرد و میخواهم بدانم در این فاصله 30ساله، پاسخ محمدعلی به برخی از آن پرسشهایی که با شاملو در میان گذاشته، چیست. ادبیات امروز ایران را چطور میبیند و به باور او ادبیات ما اکنون در چه نقطهای ایستاده است. چند سالی در ایران نبوده و حالا که برگشته طبیعی است یکی از پرسشها همان باشد که او دربارهاش از شاملو پرسیده و پاسخ شاملو را تیتر کرده است. پاسخ محمدعلی البته با پاسخ شاملو متفاوت است و تجربهاش از مهاجرت، تجربهای دیگرگونه. این روزها انتشارات کتابسرای تندیس، علاوه بر چاپ کتاب «شاملویی که من میشناختم» که چاپ گفتوگوی محمد محمدعلی با شاملو، به صورت مستقل و همراه با مقدمه و موخرهای از محمدعلی درباره شاملو و حواشی این گفتوگو است، چند کتاب دیگر محمدعلی را نیز تجدید چاپ کرده است، که مجموعه داستانهای «دریغ از رو به رو» و «بازنشستگی»، «مشی و مشیانه»، «جمشید و جمک»، «آدم و حوا» و «از ما بهتران» از این جمله است. گفتوگو با محمد محمدعلی را میخوانید.
در نویسندگان و شاعران نسل شما، علاوه بر تمرکز بر کار خود بهعنوان شاعر یا نویسنده، نوعی کنجکاوی نسبت به جریانهای ادبی زمانه وجود دارد و نوعی دغدغه اینکه تکلیف خود را با پیرامون، با چهرههای تثبیتشده و جریانساز ادبیات و به طور کلی هر آنچه پیرامون تولید ادبی و در ارتباط با آن رخ میدهد، روشن کنید. کارنامه بسیاری از نویسندگان و شاعران همدوره یا قدیمیتر از شما را که مرور میکنیم، میبینیم در کنار نوشتن شعر و قصه، به کار ژورنالیستی، نوشتن نقد درباره معاصران و انجام مصاحبه با نویسندگان مطرح نسل پیش از خود و درآوردن نشریات ادبی که بازتابدهنده ادبیات زمانهشان باشد، پرداختهاند. خود شما هم این کار را کردهاید. مثل سردبیری پنجشماره از فصلنامه فرهنگی ادبی «برج» (1359) و «مس» (1366)، انتشار ویژهنامههای شعر و داستان برای مجله آدینه و گفتوگوهایتان با شاملو، اخوان و دولتآبادی. میخواستم بدانم در مورد خود شما ژورنالیسم ادبی و پرداختن به دیگر معاصران، بر اساس چه ضرورتی بوده است؟
در پاسخ به پرسش شما میتوانم در یک جمله بگویم که یک هنرمند بهتر است نسبت به کار خودش و کار دیگران هوشیار و بیدار و بیداردل و در عین حال شجاع باشد. نسبت به حوادث ادبی پیرامونش بیاعتنا نباشد. به سهم خود در شکلگیری حوادث ادبی پیرامونش موثر باشد. چگونه یک هنرمند میتواند به این پرسش پاسخ دهد که در کجای جهان ایستاده است؟ هیچ راهی وجود ندارد جز اینکه هم نگاه درونی داشته باشد و هم نگاه بیرونی. نقطه ضعفها را بداند و نقطه قوتها را هم بشناسد. شناخت پیرامون خود یک وظیفه و تعهد است و حتی میتوانم بگویم یک عمل انسانی است. یک واقعگرایی است. چطور ممکن است یک پزشک اعم از جسمانی یا روحانی نداند فاصلهاش با نزدیکترین داروخانه، نزدیکترین آزمایشگاه، نزدیکترین پاتولوژیست و... چقدر است یا حتی شماره تلفن آنان را نداند یا در دفتر منشی موجود نباشد.
چه ضرورتی باعث شد مصاحبه با شاملو را به شکل مستقل چاپ کنید؟
نخست باید بگویم بازخورد انتشار این مصاحبه بین مخاطبان فارسیزبان در سراسر جهان خیلی فراوان بود هرچند تقریبا پرسشها برای احمد شاملو و محمود دولتآبادی و اخوان ثالث یکسان بود، اما پاسخهای شاملو بیشتر از همه گل کرد و 27سال است جملاتش دهانبهدهان میگردد. «من اینجایی هستم چراغم در این خانه میسوزد» همین پاسخ کوتاه به نظرم پاسخی واقعگرایانه و کافی است. البته من هم محمود دولتآبادی را دوست دارم و هم برای اخوان ثالث احترام قایل بودم، اما حالا شاید بتوان گفت، البته جدا از پرسش شما که من از نوجوانی شیفته شاملو بودم. از کلاس هفتم، هشتم دبیرستان او برای من بزرگ بود هر روز و هر سال بزرگ و بزرگتر شد و در هیچ لحظهای، حتی در روزهایی که من در جُنگ «برج» سال1359 مقالهای به قلم فریدون جنیدی علیه او چاپ کردم و او با بینش کافی به اختلافهای من و خودش دامن نزد و توهین من جوان را به دل نگرفت، تا امروز که نیست و هست. اما از دیگر مسائل حاشیهای میتوانم به پسدادن داوطلبانه مصاحبه اخوان به وراث او نام ببرم. قضیه از این قرار بود که کتاب «سهگفتوگو» را انتشارات قطره پس از هفتسال وقفه در وزارت ارشاد در سال 1372 منتشر کرد. این کتاب ظرف مدت کمی دو چاپ پنجهزارتایی خورد و یکباره بار دیگر وقفه در انتشارش پدید آمد.
پس از دو، سهسال نخست وراث اخوانثالث اجازه استفاده از مصاحبه را خواستند و من با رضا و رغبت پس دادم. باز هم پس از دو، سهسالی دیگر دوست عزیزم محمود دولتآبادی همین مساله را مطرح کردند و من نه با رضا و رغبت اما بههرحال نتوانستم مقابل دولتآبادی مقاومت کنم. سرانجام اینکه مجموعه مصاحبه، با احمد شاملو شروع شد و بار دیگر با احمد شاملو ختم شد.
اکنون که حدود 30سال از آن گفتوگو میگذرد و از این فاصله به آن نگاه میکنید آن را چطور میبینید؟ منظورم این است که اگر میخواستید الان و با نگاه و برداشتهای فعلیتان با شاملو گفتوگو کنید آیا همین سوالهایی را از او میپرسیدید که در این گفتوگو پرسیدهاید؟
تعداد زیادی از آن سوالها به باور من نه برای شاملو که برای هیچ پرسشگر و پاسخگویی کهنه نمیشوند. نمیتوان آنها را بهروزتر کرد بلکه میتوان تعدادی سوال دیگر به آن افزود.
یکی از پرسشهای شما از شاملو درباره ادبیات دهه40 و مقایسه آن با ادبیات روزگاری است که مصاحبه در آن انجام شده. سوالم بهطور ویژهتر درباره ادبیات داستانی است. الان که از مصاحبه با شاملو این همه سال میگذرد و به آنچه آن زمان ادبیات معاصر نامیده میشد، آثار بسیاری افزوده شده، نگاه شما به این ادبیات، در قیاس با گذشته چگونه است. آیا قدمی روبهجلو برداشته شده؟
من ادبیات داستانی سالهای اخیر را باوجود کاستیهایش جریانی روبهرشد و پیشرفت میبینم. البته یک گام به پیش و گاه دو گام به پس داشته است، اما بههررو خود را موظف میدیده است روبهجلو برود. گاه میتوان حدس زد بعضی آثار خود را به کریوکوری و گنگی زدهاند تا حقایق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را نشنوند. من البته با توجه به حوادث غیرادبی که بر ادبیات و شخصیتهای ادبی فرود آمد به آن آثار حق میدهم (البته تا حد مجاز یک هنرمند) ولی اینکه تعداد زیادی از آثار تهی از نشاندادن سمتوسوی وظایف اجتماعی باشند، از نظر من پسندیده نیست. افراط و تفریط در سیاست و اجتماعیات و اقتصادیات در هنر پسندیده نیست. از آن ناپسندتر تهیبودن ادبیات داستانی از همین مقولههاست. کسی منکر بهکارگیری شگردهای مدرنیستی و پستمدرنیستی در آثار نیست، یا پرداختن به زبان و یافتن زبانی تازه و... اما به باور و یقین من غافلشدن از پرداختن به دیگراجزا و عناصر داستان از جمله ایجاد تعلیق و هولو ولا و صحنهپردازیهای درست درام هم کار درستی نیست. گاه احساس میکنم داستاننویس، میانه راه یادش رفته آمده داستانی بگوید. از بس به فرم و شکل میپردازد، مضمون و محتوا را فراموش میکند. فرم و شکل خوب در کنار مضمون و محتوایی روشن و خوب جلوه بیشتری دارد. فرمهای بیانی زیبا در کنار مضمون و محتواهای کمرنگ و بیرنگ، به داستان لطمه میزند و داستاننویسی ما را دو گام به پس میبرد. از خواص ادبیات داستانی بازتابدهندگی حوادث سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است. این ویژگی بازتابدهندگی از خواص بارز ادبیات داستانی است. این سخن به آن معنا نیست که مثلا شعر یا نقاشی یا سینما و دیگرهنرها چهره و منش سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بازتاب نمیدهند، اما ادبیات داستانی به دلایل گوناگون از جمله به این دلیل که یکی از مردمیترین هنرها و حرفههای هنری است، گویی این وظیفه را در خود دارد. البته تئاتر هم از این ویژگی برخوردار است. چون سروکارش با واقعگرایی بیشتر است. این ویژگیها در آثار هر عصر و دورهای دیده میشود و اگر با چشم جامعهشناسی نگاه کنید بر این اساس میتوان حتی هر دهه را از دیگردههها تمییز داد.
از شاملو راجع به رئالیسم جادویی پرسیدهاید و اینکه ما میتوانیم به رئالیسم جادویی بهعنوان یک امکان در ادبیات خودمان نگاه کنیم. این سوال البته زمانی مطرح شده که رئالیسم جادویی تازه در اینجا داشته مورد توجه قرار میگرفته و موجی به وجود میآورده. شما در آن زمان از نویسندگان انتقاد کردهاید که بهجای الگوگرفتن از نویسندگان جهان سوم، سراغ نویسندگان اروپایی و آمریکایی میروند. امروز هم همان نگاه را به رئالیسم جادویی دارید؟
نگاه من به رئالیسم جادویی تغییر نکرده است. سالها پیش از ترجمه «صدسال تنهایی» مارکز توسط زندهیاد فرزانه من آثار غلامحسین ساعدی را، بهخصوص آن آثاری را که بین عین و ذهن در نوسان بود و از فولکلور کشور خودمان نشأت میگرفت دوست داشتم و نمیتوانستم نامی بر نوع آثار ساعدی بگذارم. با انتشار صدسال تنهایی یکباره «ادبیات جادو» گویی که جای خالی یک نام و یک ژانر ادبی را برای من پر کرد. نه برای من بلکه برای عموم این اتفاق افتاد. استقبال از آثار ساعدی پیش از انتشار صدسال تنهایی گواه بر این نیاز درونی و جدایی از ادبیات اروپایی و آمریکایی است. بهتر است ما امکانی پیدا کنیم که بتوانیم ادبیات مستقل خود را به جهان بشناسانیم نه اینکه مقلدهای خوب آنها باشیم. به نظر من اروپاییها در داستاننویسی راهی را تا انتهای ممکن خود رفتهاند و چون سابقه داستاننویسی بیشتری نسبت به شرققصهگو دارند و قابلیت طرح تئوریهای بیشتری به دلایل گوناگون از جمله سابقه شهرنشینی و صنعت و... دارند راه خود را شناختهاند. البته ما هنوز این میان خوش دستوپایی میزنیم. گویی یک کمکاری وجود دارد. مقلد غربیهابودن خیلی آسانتر از ابداع یک شیوه تازه است. حالا چه اسمش ادبیات جادو باشد چه هر نام دیگری که از ریشه و بنیاد برآمده از فولکلور و قصههای عجیبوغریب و «شگفت» هزارویکشبی خودمان باشد. بعضیها فکر میکنند قصههای کهن ما ادبیات جادوست. من البته ادبیات کهن خودمان را ادبیات جادو نمیدانم. ادبیات جادو برپایه رابطه علت و معلولی است و سمتوسوی مبارزه با استعمار دارد حال آنکه ادبیات کهن ما و اغلب حوادث شگفتآور آن وابسته به تقدیر کیهانی است.
بهنظر شما تحتتاثیر رئالیسم جادویی و با استفاده از امکانهای آن، اثر ماندگاری در ایران خلق شده است؟
متاسفانه نه، این اتفاق نیفتاده است و البته دلایلی دارد. در ایران به دلایل گوناگون تا همین اواخر، پرداختن به ادبیات کهن و فولکلور و بهکارگیری آن در ادبیات روز امری واپسگرایانه شمرده میشد. برخی حتی به مقالات علمی و نیمهعلمی که در دانشگاهها درباره ادبیات کهن نوشته میشد نگاه دقیق نمیکردند و این ذوبشدگی در ادبیات روز غربی هنوز هم ادامه دارد. علت هم دارد و آن ناتوانی ماست از درستکردن قالبهای تازه. در صنعت هم ما منتظریم قالبها را از خارج وارد کنند. ارداویرافنامهای در عصر ساسانی (با اندکی پس و پیش) نوشته میشود و ما را به آن جهان دیگر میبرد. خب این یک امکان بوده و هست. نگاه کنید به «کمدی الهی» دانته. غربیها حتی در تقلید از ما جلوتر هستند و بلافاصله قادرند قالب تازهای بسازند. این مهم است. نمیدانم «ادبیات جادو» واژه مناسبی هست یا نه، ولی اگر آن را یک ژانر یا یک شیوه تثبیتشده بدانیم، در کشور ما آثار درخشانی در این ژانر پدید نیامده. میتوان از «اهلغرق» منیرو روانیپور نام برد. روانیپور توانست یکی چند از ویژگیهای این نوع ادبیات را در این اثر خودش بهکار گیرد. از جمله پرداختن به سیاست که برحسب تصادف همان بخش که باید زیربنا و زیرساخت آن، باورهای عوام باشد خوب درنیامد. کموبیش شاید بتوان از داستان «بهار آبی کاتماندو» هم نام برد. من البته مدتها خودم را هم با مجموعه «از ما بهتران» منسوب به ادبیات جادو میدانستم ولی بعدها یا حداقل حالا مردد شدهام.
بهطورکلی ما اکنون در ادبیات داستانی، در کدام نقطه ایستادهایم و آیا توانستهایم ادبیاتی متکی به ویژگیها و پیشینه فرهنگی خودمان خلق کنیم؟
دارد اتفاقات خوبی میافتد. همین که طی 10، 20سال اخیر تعداد نسبتا قابلتوجهی از آثار نویسندگان ایرانی (اعم از ساکن ایران و خارج) دارد ترجمه میشود و ناشران نسبتا خوبی آنها را چاپ میکنند، نشانه خوبی است که بتوانیم هویت داستاننویسی خود را بهتر بشناسیم و این قدم اول است. متاسفانه ما باوجود تلاشهای فراوان کمتر نتیجه میگیریم و این بلافاصله برمیگردد به همان شناخت خود و یافتن هویت فرهنگی خود. یعنی یافتن هویت ایران شرقی در مقابل هویت اروپای شرقی و غربی. اگر به خودشناسی برسیم قطعا اتفاقات بهتری هم میافتد. من ناامید نیستم. شاید همان آثار ترجمهشده به ما کمک کند دریابیم جهان به ما چطور نگاه میکند تا خودبهخود به شناخت برسیم. البته کار آسانی نیست. برای من به عنوان یک ایرانی و مثلا با پیشینهای دوهزارو500ساله (نگاه کنید به هرودوت و دیگر تاریخنویسان غربی) و زندگی در جهان اسلام و شیفتگی به غرب و انقلاب مشروطه و ایجاد پارلمان غربی و دهها تناقض آشکار و پنهان دیگر، کار یافتن هویت امروزی را بسیار مشکل کرده است.
یکی از ویژگیهای رمانهای شما، استفاده از بنمایههای اساطیری است. جدا از سهگانه روز اول عشق (آدم و حوا- مشی و مشیانه و جمشید و جمک) که در آنها بهطور مشخص و مستقیم به اسطوره پرداختهاید، در رمانهای دیگرتان هم اسطوره به شکلی پنهانتر در لایههای زیرین اثر حضور دارد. به نظرتان ادبیات معاصر ما بهطورکلی چقدر به بنمایههای اساطیری توجه نشان داده است؟
در پاسخ به این سوال، شما را ارجاع میدهم به مقالهای خواندنی از دکتر سعید بزرگ بیگدلی و دکتر سیدعلی قاسمزاده، با عنوان «عمدهترین جریانهای رماننویسی معاصر در انعکاس روایت اسطورهای». این مقاله در سال1389 در شماره اول فصلنامه تخصصی پیکنور چاپ شده و بهتر آن میدانم که در پاسخ به سوال شما چکیدهای از آن مقاله را نقل کنم. در این مقاله جریانهای رماننویسی فارسی در رویآوردن به روایتهای اسطورهای به چند دسته طبقهبندی شده. دسته اول، آثاری هستند که با رویکرد رومانتیک به اسطوره پرداختهاند و بیشتر محصول لحظههای تاریخی پس از شکست نهضتهای مردمی، سرخوردگی در برابر تحولات جدید یا مدرنیته و احساس شکست آرمانهای روشنفکرانه هستند. از این جمله است «پروین دختر ساسان» و «مازیار» صادق هدایت، «بیژن و منیژه» علیاصغر رحیمزاده صفوی و «سووشون» سیمین دانشور. دسته دیگر رمانهایی هستند که به شیوههای سوررئالیستی و رئالیسم جادویی نوشته شدهاند و در آنها نوعی گرایش به فرهنگ بومی و بازگشت به اساطیر و احیای آنها در عصر حاضر وجود دارد. مثل «بوفکور» صادق هدایت، «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «گاوخونی» جعفر مدرسصادقی، «پیکر فرهاد» عباس معروفی و «الف دال میم» مهدی حجوانی. گروه دیگر، مدرنیستها هستند که در استفاده از اسطوره رویکردهای متفاوت دارند. یک رویکرد این است که در برابر فقدان قطعیت در عصر جدید و پیچیدگیهای سردرگمکننده عصر حاضر بهدنبال واقعیتی ماندگار و پناهگاهی آرام برای اندیشههای خود هستند و از اینرو به اساطیر گذشتگان رجوع میکنند. رویکرد دیگر، بیان مشکلات دوران معاصر از ورای روایات اساطیری و نزدیککردن اسطوره به زمان و مکان حاضر است. گروهی نیز به اسطورهزدایی و شالودهشکنی از اساطیر دست زدهاند و اسطوره را در مواجهه با دگرگونیهای عصر جدید به سخره گرفتهاند مثل «آرش در قلمرو تردید» از نادر ابراهیمی. از دیگر آثار مدرنیستی که در آنها اسطوره با رویکردهای مختلف حضور دارد میتوان به «سمفونی مردگان» عباس معروفی، «جمشید و جمک» و «مشی و مشیانه» هردو از محمد محمدعلی، «بیژن و منیژه» جعفر مدرسصادقی و «نوشدارو»ی علی موذنی اشاره کرد. جریان دیگری که در آن گرایش به نگارش روایتهای اسطورهای بیش از همه جریانهای دیگر است، جریان پسامدرنیستی است. از منظر پسامدرنیستها اسطوره باید از متن قبلا نوشتهشده برگزیده شود، به شکل دیگری درآید و به طریق کنایهای بازتفسیر شود تا به این وسیله فراموش نشود، اما دلیل دیگر شاید این باشد که باور دارند، واقعیتهای پذیرفتهشده امروز در حقیقت داستانهایی هستند که ما درباره گذشته ساختهایم. رمانهای «قصه تهمینه» محمد محمدعلی، «سالمرگی» اصغر الهی، «یکی از اصحاب کهف» فریده رازی و داستان «مونس مادر اسفندیار» امیرحسن چهلتن در مجموعه «چیزی به فردا نمانده است» نمونههایی است از این دست. همچنین آثاری از رضا براهنی، عباس معروفی، ابوتراب خسروی و محمدرضا کاتب را هم میتوان در همین گروه قرار داد.
درباره اسطوره در ادبیات ایران، علاوه بر مقالهای که قسمتهایی از آن را نقل کردم شما را ارجاع میدهم به مقالهای از سیما طاهر کرد با عنوان پنجرهای به اسطوره در ادبیات که مهرماه 1389 در وبلاگ «به وقت داستان» منتشر شده است.
در مصاحبهتان با شاملو از تاثیر انقلاب بر ادبیات داستانی ایران پرسیدهاید. آن زمان انقلاب تازه اتفاق افتاده بود. الان خود شما این تاثیر را چطور میبینید؟
تاثیر انقلاب بر ادبیات ایران را میتوان از چند جهت بررسی کرد. بزرگترین تاثیر به صحنهکشاندن زنان بود. زنان از ترس اینکه پس نیفتند گامهای بلندی روبهجلو برداشتند. در اولین اقدام متهورانه کلیه داستاننویسان پاورقینویس مرد را عقب راندند و خود جای آنها را گرفتند و به باور و یقین من نوع و سطح کار آنان را ارتقا بخشیدند. پس از دهه اول، خانمها با افکار تازه به میدان آمدند و حجم وسیعی از مطبوعات را در اختیار خود گرفتند و کماکان رو به پیشروی هستند. در این زمینه از این کوتاهتر خوشحالی خودم را نمیتوانم ابراز کنم. در زمینههای دیگر هم به باور من و به رغم ناملایمات اتفاقات خوبی افتاده است. ادبیات عمومیتر از قبل شده است. اینکه هر جوانی فکر کند بالقوه میتواند شاعر و نویسنده شود، هم خوب است و هم بد، ولی خوبیاش بیشتر از بدی آن است. در میدانهای وسیع است که نخبگان جدید سر برمیآورند. نکته دیگر سستشدن خیلی از باورهای قدیمی است. تو وقتی زیر و بالا و پسوپیش یک کالایی را میبینی در انتخاب مجدد آن دست بازتری داری.
انقلاب به عنوان یک درونمایه و عامل تاثیرگذار بر زندگی و سرنوشت شخصیتهای داستان، در بسیاری از آثار خود شما هم حضور دارد.
کارهای من حتی از اولین مجموعه داستانم (1354) و بعد از آن، مجموعه داستان «از ما بهتران» (1356) اغلب از زمان حال شروع میشود و به گذشته میرسد و بازبرمیگردد به زمان حال و این جابهجایی در هر داستانی به صورتی انجام میشود. پس از انقلاب هم این شیوه ادامه پیدا کرد و طبعا انقلاب که حادثه مهمی در حیات سیاسی اجتماعی ایران بود، برای من دستاویز یا محمل خوبی شد که بتوانم به عنوان یک ابزار از آن استفاده کنم و طرحها و اندیشههای خودم را واقعگرایانهتر نشان بدهم. همه این دلبستگیها برمیگردد به نوع نگاه من به ادبیات. من ادبیات را بین عین و ذهن میبینم. در بخش عین قطعا حوادث روز از جمله تاثیر انقلاب بر زندگی مردم حضور دارد. شخصیتهای داستانی من اغلب جزو محرومان هستند و من بیآنکه آشکارا از آنان جانبداری کنم، توانستهام وضعیت آنان را نشان بدهم و قضاوت را بگذارم برعهده خوانندگان و خوشبختانه خوانندگان هم واکنشهای خوبی نشان دادهاند. منتقدان هم اغلب به مسیر فکری من توجه کردهاند. در بخش ذهن هم با انتخاب راویان بیغرض و مرض، شخصیتهای داستانی را آزاد گذاشتهام تا حد شجاعت و امکان خود، خود را بیرون بریزند.
از شاملو درباره تعهد ادبیات پرسیدهاید. شما خودتان آیا برای ادبیات قایل به تعهد هستید و پاسختان اگر آری است، این تعهد از چه نوع و به چه چیز باید باشد؟
شاید در پاسخ قبلی جواب این پرسش شما را داده باشم، ولی برای تاکید بیشتر میتوانم بگویم من متعهدم از وجدان بشری و از حقوق فردی دفاع کنم. من نویسندهای اجتماعینویس هستم. قادر نیستم نسبت به حوادث پیرامونم بیتفاوت باشم. غالبا هم حرفهایم را زدهام و البته همه کتابهایم با تاخیرهای ارشادی روبهرو شدهاند و این دیگر دست من نبوده است. من به سرعت در راستای همان احقاق حقوق فردی و برانگیختن وجدان بشری و توجهدادن به فقدان آن واکنش نشان دادهام. من فکر میکنم این جزو وظایف اصلی هنرمند است. حالا اینکه بیان این حرف ساده گاه به مشکل برمیخورد و گرفتاری پدید میآورد، جزو بداقبالیهای من است مقابل یکی مشابه خودم مثلا در غرب.
نقد آثار داستانی ایرانی را چقدر دنبال میکنید و نقد ادبی را در سالهای اخیر چطور میبینید؟
فکر میکنم در این زمینه هم در آستانه خودشناسی هستیم و به قول شاملو «خود نه از امید رستم نی زغم، وین میان خوش دست و پایی میزنم.» من البته معنای منفی از این شعر نمیگیرم. یکی از مباحثی که جا دارد روی آن تاکید بیشتری شود. تفاوت تحلیل و نقد است که حتیالمقدور جابهجا بهکار نرود.
از نظر من نقاد کسی است که یک دستگاه فکری را مبنای نوشته خود قرار میدهد، مثلا میگوییم نقد فمنیستی، نقد اجتماعی، نقد روانشناسی یا روانشناختی، نقد جامعهشناختی، نقد پستمدرنیستی، نقد مارکسیستی و... بیشتر متنهایی که روی آثار نوشته میشود تحلیل است و تحلیل به بررسی اجزا و عناصر داستان از جمله زاویهدید، مضمون و محتوا و... میپردازد و میگوید اینجا اگر چنین میشد و چنان نمیشد مثلا بهتر بود و من از هر دو این نگاه بهره بردهام یا اگر نه، حداقل به دقت خواندهام. این اواخر چند تحلیل و نقد در مجلههای دانشگاهی دیدهام. از جمله نقدهایی در دانشگاه مشهد درباره آثار فردوسی یا شنیدهام دکتر پاینده یک کتاب سهجلدی درباره آثار ایرانی منتشر کردهاند و بهطور زیربنایی به آثار رئالیستی و ناتورآلیستی و پستمدرنیستی پرداختهاند. پیشتر دکتر رضا براهنی در حوزه نقد آثار ارزشمندی ارایه داد و یا آثار حسن میرعابدینی و... به قول معروف همه اینها را در کنار هم بگذاری هر یک گلی منفرد است که گویی در شورزاری روییده است، ولی من ناامید نیستم. البته بحث مفصلی میطلبد تاثیر نقد روی داستان، یا داستان روی نقد. آیا چنانچه چند منتقد خوب و توانا داشته باشیم آنان قادرند روی داستاننویسی ما تاثیر بگذارند یا چنانچه چند داستان خوب داشته باشیم این داستانها منتقدان را سر شوق میآورند که تحلیلها و نقدهای خوبی بنویسند؟ من آثار منتقدان و تحلیلگرانی را که خود داستاننویس یا شاعر نیستند، راحتتر میخوانم.
اخیرا که تعدادی از آثار شما همزمان و کنار هم تجدید چاپ شده، نوعی تنوع مضمون را در آنها میبینیم. این آیا آگاهانه اتفاق افتاده و پیشاپیش تصمیم میگرفتید که هربار سراغ یک مضمون بروید؟
من جزو نویسندگانی نیستم که با مضامین محدود و شخصیتهای محدود و از یک قشر خاص مینویسند. من دست خودم را باز میگذارم. یکی از علاقههای من کشف شخصیتهای جدید است. شخصیتهایی که خواننده گاه احساس میکند میشناسد و گاه نمیشناسد و یکباره میبیند که حالا شناخته است. این شخصیتها تا میآیند به تیپ تبدیل شوند، رهایشان میکنم و میروم سراغ شخصیتی دیگر. مضامین و شخصیتها برای من زود کهنه و مستعمل میشوند. من فکر میکنم در این دنیا، دنیادنیا شخصیت بکر و دستنخورده است که قادرند به درون داستانهای من بیایند و نیازی نمیبینم آنان را تکرار کنم. مضامین هم به شرح ایضا. دنیادنیا مضمون بکر هست که میتوان با دست و دلبازی رفت طرفشان و نیازی نمیبینم تکرارشان کنم.
بین کارهای خودتان، کدام را بیشتر دوست دارید؟
اجازه بدهید در این خصوص حرفی نزنم. بهمحض آنکه با این سوال شما مواجه شدم، یکباره همهشان جلوام صف کشیدند و سر به زیر نگاهم کردند. البته بعضیهایشان زیرچشمی مرا میپایند که مثلا آنها را معرفی کنم، ولی من قادر نیستم یکی را انتخاب کنم.
یادم است زمانی روی «وغوغ ساهاب» هدایت کار میکردید. آن کار به کجا رسید و اصلا چرا وغوغ ساهاب؟ به خاطر طنزش؟ برای این میپرسم که در قصههای شما اغلب یک جور طنز و شوخطبعی و رندی وجود دارد... .
من وغوغ ساهاب را طی یک ترم یا دو ترم در کلاسهای موسسه کارنامه مطرح کردم. اتفاقا با استقبال هم روبهرو شد. خانم فریده خرمی داستاننویس و مترجم هم با من همکاری مجدانه کرد. اما جمعوجورکردن نهایی آن مصادف شد با دوری من از وطن. البته آن مجموعه یکبار از طرف نشر کاروان رفت ارشاد و پس فرستاده شد و تا من آمدم خودم را جمع کنم و طور دیگری نگاه کنم مصادف شد با دوری من از وطن. ولی مجموعه هست و چه بسا بروم و با نیروی بیشتری و با این فاصله زمانی پدید آمده یکبار دیگر نگاهش کنم و ببینم چنانچه قابلیت ظهور و بروز دارد لنگپاچه وغوغ ساهاب را بکشم و بیاورمش وسط میدان.
در علاقه من هم به هدایت و طنز از نوع هدایتیاش شکی نیست. به این شیوه طنازی در اغلب آثارم نزدیک شدهام و متاسفانه چندان دیده نشده. شاید هم دیدهشده و منتقدان نخواستهاند به روی من بیاورند.
کارهای نویسندگان جوان را چقدر دنبال میکنید و نظرتان در این باره چیست؟
من به دلیل ارتباط با کلاسها و کارگاهها با تعداد قابلتوجهی از نویسندگان جوان ارتباط دارم. خیلی هم سعی میکنم به آنها نزدیک شوم و آثارشان را بخوانم و خواندهام. خاصیت جوانی نوجویی است. منتها گاهی این نوجوییها همراه عصیان است. عصیان هم چیز بدی نیست. سابقه هم دارد. تاریخ مکتبهای ادبی را ببینید. از 1910 تا 1950 میلادی سراسر عصیان است و از دل همین عصیانها بود که مکتبهایی مثل سوررئالیسم بیرون آمد و همین عصیانها بود که منجر به پیدایش رمان نو و ظهور نویسندگانی مثل آلنروبگری یه و ناتالی ساروت و دیگران شد. همه مکتبهای زودگذر و عصیانگر یک گام و گاهی نیمگام به جلو برداشتند، اما به دلیل نداشتن پایه در گذشته تاریخی و ادبی و نادیدهگرفتن دستاورد گذشتگان، خود را در معرض فراموشی قرار دادند. میخواهم نتیجه بگیرم عصیان چیز بدی نیست. نیما و هدایت هم نسبت به ادبیات گذشته عصیانگر بودند. آنها فرم و محتوا و مضمون گذشته را تحول بخشیدند و نکته مهم اینکه خود نیز با دلیل و منطق فرمهای جدید را جایگزین کردند و به غنای آنچه داشتیم افزودند. جوانها هم در همین راستا حرکت میکنند. من آثار خوبی از آنها خواندهام. شاید به دلیل اندکی دوربودن درست نباشد از بعضیها اسم ببرم و دیگرانی را که در مدت غیبت من ظهور کردهاند از قلم بیندازم. ولی بهشدت امیدوارم و امید بستهام. قطعا آنها که زبان انگلیسی یا فرانسه میدانند و عاشق زبان فارسی هستند و گامبهگام و محکم قدم برمیدارند، شانس بیشتری برای موفقیت دارند.
به کارگاههای داستاننویسی اشاره کردید. آیا با کارگاه رفتن میتوان نویسنده شد؟
کارگاههای داستاننویسی نه کسی را قطعا داستاننویس میکند و نه کسی را از داستاننویسی بازمیدارد. کارگاهها بهنظر من محلی است برای شناسایی فرد و خودشناسی که بسیار مهم است. مهم است که جوانی هرچه زودتر نوع سلیقه و پسند خود را درباره تمام اجزا و عناصر داستان، درباره فلسفه نگارش و هدفی که پیشرو دارد، دریابد و خود را با دیگران محک بزند. این میان البته طفلکیها گاهی دچار بعضی استادان خودمحور هم میشوند و اگر زمینهای نداشته باشند، تحتتاثیر قرار میگیرند و بعید نیست مدتی نیروی اضافه مصرف کنند. به هر رو کارگاهها میتوانند و باید جوانان را از هر جهت پرورش دهند. اول داستاننویسی را آموزش بدهند و با فاصله کم و ضمن آموزش، آنچه باید به آن پرداخت، دادن جرات نگارش بیشتر، و پرورش دل قرار برای نشستن و نوشتن و نوشتن و پرهیز از زود چاپکردن است و البته گاهی هم نویسنده جوان به جان میآید و دیگر کاریش نمیتوان کرد. در کارگاهها به نظر من بحث هماهنگی دست با ذهن جزو اولین آموزشهاست. ذهن همیشه فعالتر و قبراقتر از دست است و دست باید خیلی کار کند تا با پرشهای ذهن هماهنگ شود. خیلی از جوانها افکار و ایدههای خوبی دارند، اما وقتی با قلم و کاغذ سفید روبهرو میشوند، دستشان آنان را یاری نمیکند. برای آموزش دست هیچ راهی وجود ندارد جز نوشتن و نوشتن و پارهکردن تا آن هماهنگی بهوجود آید و آن «آن» پدید آید. یک جملهای داشتم که همیشه در شروع ترم برای هنرجویان میگفتم و هنوز به آن اعتقاد دارم: دست قلب دارد، ذهن هم قلب دارد. هرگاه قلب این دو با هم بطپد، صاحب این هماهنگی زودتر به مقصود میرسد.
و سوال آخرم درباره تجربه مهاجرت است. همان سوالی که شاملو در پاسخش به شما آن جمله معروف را گفت که تیتر مصاحبه شما شد: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» و گفت نمیخواهد چند سالی را که در ایران نبوده جزو عمرش به حساب آورد. احساس شما در این چندسالی که ایران نبودید چه بود و این چندسال را چگونه گذراندید؟
من با نظر دوست عزیز و ارجمندم زندهیاد شاملو موافق نیستم چراکه هرکس تجربه خاص خودش را از زندگی پیشرو دارد. شاملو هم البته نظر خودش را گفت و دستورالعمل صادر نکرد. من از دوری از وطن نفع دیگری بردم و آن نزدیکی بیشتر به جمع خانوادهام بود. شاملو هرگز در چنین شرایطی قرار نداشت. من به پاس 30سال محبت بیدریغ خانواده تصمیم گرفتم سهتاششسال دربست در خدمت آنان باشم. آنجا هم برای دوری از غم و غصه و پرورش احساسهای نوستالژیک و میداندادن به اندوههایی که از زمین و آسمان ونکوور سرازیر میشود برای خودم مشغولیات ادبی درست کردم. در واقع کارگاه داستاننویسی درست کردم که با استقبال ایرانیان علاقهمند روبهرو شد. در تاسیس چند انجمن ادبی نقش موثری داشتم و با حضور در جمعهای کتابخوانی تجربیات خودم را از کتابهایی که خواندم در اختیار آنان گذاشتم. به قول یکی از دوستان بهتر از جان ونکووری، یک ایران کوچک ادبی در ونکوور تاسیس کردم و خودم را از نشستن جلو تلویزیون و نگاهکردن به برنامههای راز بقا و مشتمشت قرصهای ضددپرس محروم ساختم. هرازگاه با مجلههای محلی هم کار کردم. به عبارت دیگر نگویم با جان و دل بلکه با توجه به واقعیتهای موجود با سرنوشت کیهانی خود کنار آمدم تا نوههایم به مرز پیشدبستانی برسند و من هم به سهم خود بخشی از فداکاری آنان را پاسخ بدهم.
در نویسندگان و شاعران نسل شما، علاوه بر تمرکز بر کار خود بهعنوان شاعر یا نویسنده، نوعی کنجکاوی نسبت به جریانهای ادبی زمانه وجود دارد و نوعی دغدغه اینکه تکلیف خود را با پیرامون، با چهرههای تثبیتشده و جریانساز ادبیات و به طور کلی هر آنچه پیرامون تولید ادبی و در ارتباط با آن رخ میدهد، روشن کنید. کارنامه بسیاری از نویسندگان و شاعران همدوره یا قدیمیتر از شما را که مرور میکنیم، میبینیم در کنار نوشتن شعر و قصه، به کار ژورنالیستی، نوشتن نقد درباره معاصران و انجام مصاحبه با نویسندگان مطرح نسل پیش از خود و درآوردن نشریات ادبی که بازتابدهنده ادبیات زمانهشان باشد، پرداختهاند. خود شما هم این کار را کردهاید. مثل سردبیری پنجشماره از فصلنامه فرهنگی ادبی «برج» (1359) و «مس» (1366)، انتشار ویژهنامههای شعر و داستان برای مجله آدینه و گفتوگوهایتان با شاملو، اخوان و دولتآبادی. میخواستم بدانم در مورد خود شما ژورنالیسم ادبی و پرداختن به دیگر معاصران، بر اساس چه ضرورتی بوده است؟
در پاسخ به پرسش شما میتوانم در یک جمله بگویم که یک هنرمند بهتر است نسبت به کار خودش و کار دیگران هوشیار و بیدار و بیداردل و در عین حال شجاع باشد. نسبت به حوادث ادبی پیرامونش بیاعتنا نباشد. به سهم خود در شکلگیری حوادث ادبی پیرامونش موثر باشد. چگونه یک هنرمند میتواند به این پرسش پاسخ دهد که در کجای جهان ایستاده است؟ هیچ راهی وجود ندارد جز اینکه هم نگاه درونی داشته باشد و هم نگاه بیرونی. نقطه ضعفها را بداند و نقطه قوتها را هم بشناسد. شناخت پیرامون خود یک وظیفه و تعهد است و حتی میتوانم بگویم یک عمل انسانی است. یک واقعگرایی است. چطور ممکن است یک پزشک اعم از جسمانی یا روحانی نداند فاصلهاش با نزدیکترین داروخانه، نزدیکترین آزمایشگاه، نزدیکترین پاتولوژیست و... چقدر است یا حتی شماره تلفن آنان را نداند یا در دفتر منشی موجود نباشد.
چه ضرورتی باعث شد مصاحبه با شاملو را به شکل مستقل چاپ کنید؟
نخست باید بگویم بازخورد انتشار این مصاحبه بین مخاطبان فارسیزبان در سراسر جهان خیلی فراوان بود هرچند تقریبا پرسشها برای احمد شاملو و محمود دولتآبادی و اخوان ثالث یکسان بود، اما پاسخهای شاملو بیشتر از همه گل کرد و 27سال است جملاتش دهانبهدهان میگردد. «من اینجایی هستم چراغم در این خانه میسوزد» همین پاسخ کوتاه به نظرم پاسخی واقعگرایانه و کافی است. البته من هم محمود دولتآبادی را دوست دارم و هم برای اخوان ثالث احترام قایل بودم، اما حالا شاید بتوان گفت، البته جدا از پرسش شما که من از نوجوانی شیفته شاملو بودم. از کلاس هفتم، هشتم دبیرستان او برای من بزرگ بود هر روز و هر سال بزرگ و بزرگتر شد و در هیچ لحظهای، حتی در روزهایی که من در جُنگ «برج» سال1359 مقالهای به قلم فریدون جنیدی علیه او چاپ کردم و او با بینش کافی به اختلافهای من و خودش دامن نزد و توهین من جوان را به دل نگرفت، تا امروز که نیست و هست. اما از دیگر مسائل حاشیهای میتوانم به پسدادن داوطلبانه مصاحبه اخوان به وراث او نام ببرم. قضیه از این قرار بود که کتاب «سهگفتوگو» را انتشارات قطره پس از هفتسال وقفه در وزارت ارشاد در سال 1372 منتشر کرد. این کتاب ظرف مدت کمی دو چاپ پنجهزارتایی خورد و یکباره بار دیگر وقفه در انتشارش پدید آمد.
پس از دو، سهسال نخست وراث اخوانثالث اجازه استفاده از مصاحبه را خواستند و من با رضا و رغبت پس دادم. باز هم پس از دو، سهسالی دیگر دوست عزیزم محمود دولتآبادی همین مساله را مطرح کردند و من نه با رضا و رغبت اما بههرحال نتوانستم مقابل دولتآبادی مقاومت کنم. سرانجام اینکه مجموعه مصاحبه، با احمد شاملو شروع شد و بار دیگر با احمد شاملو ختم شد.
اکنون که حدود 30سال از آن گفتوگو میگذرد و از این فاصله به آن نگاه میکنید آن را چطور میبینید؟ منظورم این است که اگر میخواستید الان و با نگاه و برداشتهای فعلیتان با شاملو گفتوگو کنید آیا همین سوالهایی را از او میپرسیدید که در این گفتوگو پرسیدهاید؟
تعداد زیادی از آن سوالها به باور من نه برای شاملو که برای هیچ پرسشگر و پاسخگویی کهنه نمیشوند. نمیتوان آنها را بهروزتر کرد بلکه میتوان تعدادی سوال دیگر به آن افزود.
یکی از پرسشهای شما از شاملو درباره ادبیات دهه40 و مقایسه آن با ادبیات روزگاری است که مصاحبه در آن انجام شده. سوالم بهطور ویژهتر درباره ادبیات داستانی است. الان که از مصاحبه با شاملو این همه سال میگذرد و به آنچه آن زمان ادبیات معاصر نامیده میشد، آثار بسیاری افزوده شده، نگاه شما به این ادبیات، در قیاس با گذشته چگونه است. آیا قدمی روبهجلو برداشته شده؟
من ادبیات داستانی سالهای اخیر را باوجود کاستیهایش جریانی روبهرشد و پیشرفت میبینم. البته یک گام به پیش و گاه دو گام به پس داشته است، اما بههررو خود را موظف میدیده است روبهجلو برود. گاه میتوان حدس زد بعضی آثار خود را به کریوکوری و گنگی زدهاند تا حقایق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را نشنوند. من البته با توجه به حوادث غیرادبی که بر ادبیات و شخصیتهای ادبی فرود آمد به آن آثار حق میدهم (البته تا حد مجاز یک هنرمند) ولی اینکه تعداد زیادی از آثار تهی از نشاندادن سمتوسوی وظایف اجتماعی باشند، از نظر من پسندیده نیست. افراط و تفریط در سیاست و اجتماعیات و اقتصادیات در هنر پسندیده نیست. از آن ناپسندتر تهیبودن ادبیات داستانی از همین مقولههاست. کسی منکر بهکارگیری شگردهای مدرنیستی و پستمدرنیستی در آثار نیست، یا پرداختن به زبان و یافتن زبانی تازه و... اما به باور و یقین من غافلشدن از پرداختن به دیگراجزا و عناصر داستان از جمله ایجاد تعلیق و هولو ولا و صحنهپردازیهای درست درام هم کار درستی نیست. گاه احساس میکنم داستاننویس، میانه راه یادش رفته آمده داستانی بگوید. از بس به فرم و شکل میپردازد، مضمون و محتوا را فراموش میکند. فرم و شکل خوب در کنار مضمون و محتوایی روشن و خوب جلوه بیشتری دارد. فرمهای بیانی زیبا در کنار مضمون و محتواهای کمرنگ و بیرنگ، به داستان لطمه میزند و داستاننویسی ما را دو گام به پس میبرد. از خواص ادبیات داستانی بازتابدهندگی حوادث سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است. این ویژگی بازتابدهندگی از خواص بارز ادبیات داستانی است. این سخن به آن معنا نیست که مثلا شعر یا نقاشی یا سینما و دیگرهنرها چهره و منش سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را بازتاب نمیدهند، اما ادبیات داستانی به دلایل گوناگون از جمله به این دلیل که یکی از مردمیترین هنرها و حرفههای هنری است، گویی این وظیفه را در خود دارد. البته تئاتر هم از این ویژگی برخوردار است. چون سروکارش با واقعگرایی بیشتر است. این ویژگیها در آثار هر عصر و دورهای دیده میشود و اگر با چشم جامعهشناسی نگاه کنید بر این اساس میتوان حتی هر دهه را از دیگردههها تمییز داد.
از شاملو راجع به رئالیسم جادویی پرسیدهاید و اینکه ما میتوانیم به رئالیسم جادویی بهعنوان یک امکان در ادبیات خودمان نگاه کنیم. این سوال البته زمانی مطرح شده که رئالیسم جادویی تازه در اینجا داشته مورد توجه قرار میگرفته و موجی به وجود میآورده. شما در آن زمان از نویسندگان انتقاد کردهاید که بهجای الگوگرفتن از نویسندگان جهان سوم، سراغ نویسندگان اروپایی و آمریکایی میروند. امروز هم همان نگاه را به رئالیسم جادویی دارید؟
نگاه من به رئالیسم جادویی تغییر نکرده است. سالها پیش از ترجمه «صدسال تنهایی» مارکز توسط زندهیاد فرزانه من آثار غلامحسین ساعدی را، بهخصوص آن آثاری را که بین عین و ذهن در نوسان بود و از فولکلور کشور خودمان نشأت میگرفت دوست داشتم و نمیتوانستم نامی بر نوع آثار ساعدی بگذارم. با انتشار صدسال تنهایی یکباره «ادبیات جادو» گویی که جای خالی یک نام و یک ژانر ادبی را برای من پر کرد. نه برای من بلکه برای عموم این اتفاق افتاد. استقبال از آثار ساعدی پیش از انتشار صدسال تنهایی گواه بر این نیاز درونی و جدایی از ادبیات اروپایی و آمریکایی است. بهتر است ما امکانی پیدا کنیم که بتوانیم ادبیات مستقل خود را به جهان بشناسانیم نه اینکه مقلدهای خوب آنها باشیم. به نظر من اروپاییها در داستاننویسی راهی را تا انتهای ممکن خود رفتهاند و چون سابقه داستاننویسی بیشتری نسبت به شرققصهگو دارند و قابلیت طرح تئوریهای بیشتری به دلایل گوناگون از جمله سابقه شهرنشینی و صنعت و... دارند راه خود را شناختهاند. البته ما هنوز این میان خوش دستوپایی میزنیم. گویی یک کمکاری وجود دارد. مقلد غربیهابودن خیلی آسانتر از ابداع یک شیوه تازه است. حالا چه اسمش ادبیات جادو باشد چه هر نام دیگری که از ریشه و بنیاد برآمده از فولکلور و قصههای عجیبوغریب و «شگفت» هزارویکشبی خودمان باشد. بعضیها فکر میکنند قصههای کهن ما ادبیات جادوست. من البته ادبیات کهن خودمان را ادبیات جادو نمیدانم. ادبیات جادو برپایه رابطه علت و معلولی است و سمتوسوی مبارزه با استعمار دارد حال آنکه ادبیات کهن ما و اغلب حوادث شگفتآور آن وابسته به تقدیر کیهانی است.
بهنظر شما تحتتاثیر رئالیسم جادویی و با استفاده از امکانهای آن، اثر ماندگاری در ایران خلق شده است؟
متاسفانه نه، این اتفاق نیفتاده است و البته دلایلی دارد. در ایران به دلایل گوناگون تا همین اواخر، پرداختن به ادبیات کهن و فولکلور و بهکارگیری آن در ادبیات روز امری واپسگرایانه شمرده میشد. برخی حتی به مقالات علمی و نیمهعلمی که در دانشگاهها درباره ادبیات کهن نوشته میشد نگاه دقیق نمیکردند و این ذوبشدگی در ادبیات روز غربی هنوز هم ادامه دارد. علت هم دارد و آن ناتوانی ماست از درستکردن قالبهای تازه. در صنعت هم ما منتظریم قالبها را از خارج وارد کنند. ارداویرافنامهای در عصر ساسانی (با اندکی پس و پیش) نوشته میشود و ما را به آن جهان دیگر میبرد. خب این یک امکان بوده و هست. نگاه کنید به «کمدی الهی» دانته. غربیها حتی در تقلید از ما جلوتر هستند و بلافاصله قادرند قالب تازهای بسازند. این مهم است. نمیدانم «ادبیات جادو» واژه مناسبی هست یا نه، ولی اگر آن را یک ژانر یا یک شیوه تثبیتشده بدانیم، در کشور ما آثار درخشانی در این ژانر پدید نیامده. میتوان از «اهلغرق» منیرو روانیپور نام برد. روانیپور توانست یکی چند از ویژگیهای این نوع ادبیات را در این اثر خودش بهکار گیرد. از جمله پرداختن به سیاست که برحسب تصادف همان بخش که باید زیربنا و زیرساخت آن، باورهای عوام باشد خوب درنیامد. کموبیش شاید بتوان از داستان «بهار آبی کاتماندو» هم نام برد. من البته مدتها خودم را هم با مجموعه «از ما بهتران» منسوب به ادبیات جادو میدانستم ولی بعدها یا حداقل حالا مردد شدهام.
بهطورکلی ما اکنون در ادبیات داستانی، در کدام نقطه ایستادهایم و آیا توانستهایم ادبیاتی متکی به ویژگیها و پیشینه فرهنگی خودمان خلق کنیم؟
دارد اتفاقات خوبی میافتد. همین که طی 10، 20سال اخیر تعداد نسبتا قابلتوجهی از آثار نویسندگان ایرانی (اعم از ساکن ایران و خارج) دارد ترجمه میشود و ناشران نسبتا خوبی آنها را چاپ میکنند، نشانه خوبی است که بتوانیم هویت داستاننویسی خود را بهتر بشناسیم و این قدم اول است. متاسفانه ما باوجود تلاشهای فراوان کمتر نتیجه میگیریم و این بلافاصله برمیگردد به همان شناخت خود و یافتن هویت فرهنگی خود. یعنی یافتن هویت ایران شرقی در مقابل هویت اروپای شرقی و غربی. اگر به خودشناسی برسیم قطعا اتفاقات بهتری هم میافتد. من ناامید نیستم. شاید همان آثار ترجمهشده به ما کمک کند دریابیم جهان به ما چطور نگاه میکند تا خودبهخود به شناخت برسیم. البته کار آسانی نیست. برای من به عنوان یک ایرانی و مثلا با پیشینهای دوهزارو500ساله (نگاه کنید به هرودوت و دیگر تاریخنویسان غربی) و زندگی در جهان اسلام و شیفتگی به غرب و انقلاب مشروطه و ایجاد پارلمان غربی و دهها تناقض آشکار و پنهان دیگر، کار یافتن هویت امروزی را بسیار مشکل کرده است.
یکی از ویژگیهای رمانهای شما، استفاده از بنمایههای اساطیری است. جدا از سهگانه روز اول عشق (آدم و حوا- مشی و مشیانه و جمشید و جمک) که در آنها بهطور مشخص و مستقیم به اسطوره پرداختهاید، در رمانهای دیگرتان هم اسطوره به شکلی پنهانتر در لایههای زیرین اثر حضور دارد. به نظرتان ادبیات معاصر ما بهطورکلی چقدر به بنمایههای اساطیری توجه نشان داده است؟
در پاسخ به این سوال، شما را ارجاع میدهم به مقالهای خواندنی از دکتر سعید بزرگ بیگدلی و دکتر سیدعلی قاسمزاده، با عنوان «عمدهترین جریانهای رماننویسی معاصر در انعکاس روایت اسطورهای». این مقاله در سال1389 در شماره اول فصلنامه تخصصی پیکنور چاپ شده و بهتر آن میدانم که در پاسخ به سوال شما چکیدهای از آن مقاله را نقل کنم. در این مقاله جریانهای رماننویسی فارسی در رویآوردن به روایتهای اسطورهای به چند دسته طبقهبندی شده. دسته اول، آثاری هستند که با رویکرد رومانتیک به اسطوره پرداختهاند و بیشتر محصول لحظههای تاریخی پس از شکست نهضتهای مردمی، سرخوردگی در برابر تحولات جدید یا مدرنیته و احساس شکست آرمانهای روشنفکرانه هستند. از این جمله است «پروین دختر ساسان» و «مازیار» صادق هدایت، «بیژن و منیژه» علیاصغر رحیمزاده صفوی و «سووشون» سیمین دانشور. دسته دیگر رمانهایی هستند که به شیوههای سوررئالیستی و رئالیسم جادویی نوشته شدهاند و در آنها نوعی گرایش به فرهنگ بومی و بازگشت به اساطیر و احیای آنها در عصر حاضر وجود دارد. مثل «بوفکور» صادق هدایت، «یکلیا و تنهایی او» از تقی مدرسی، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «گاوخونی» جعفر مدرسصادقی، «پیکر فرهاد» عباس معروفی و «الف دال میم» مهدی حجوانی. گروه دیگر، مدرنیستها هستند که در استفاده از اسطوره رویکردهای متفاوت دارند. یک رویکرد این است که در برابر فقدان قطعیت در عصر جدید و پیچیدگیهای سردرگمکننده عصر حاضر بهدنبال واقعیتی ماندگار و پناهگاهی آرام برای اندیشههای خود هستند و از اینرو به اساطیر گذشتگان رجوع میکنند. رویکرد دیگر، بیان مشکلات دوران معاصر از ورای روایات اساطیری و نزدیککردن اسطوره به زمان و مکان حاضر است. گروهی نیز به اسطورهزدایی و شالودهشکنی از اساطیر دست زدهاند و اسطوره را در مواجهه با دگرگونیهای عصر جدید به سخره گرفتهاند مثل «آرش در قلمرو تردید» از نادر ابراهیمی. از دیگر آثار مدرنیستی که در آنها اسطوره با رویکردهای مختلف حضور دارد میتوان به «سمفونی مردگان» عباس معروفی، «جمشید و جمک» و «مشی و مشیانه» هردو از محمد محمدعلی، «بیژن و منیژه» جعفر مدرسصادقی و «نوشدارو»ی علی موذنی اشاره کرد. جریان دیگری که در آن گرایش به نگارش روایتهای اسطورهای بیش از همه جریانهای دیگر است، جریان پسامدرنیستی است. از منظر پسامدرنیستها اسطوره باید از متن قبلا نوشتهشده برگزیده شود، به شکل دیگری درآید و به طریق کنایهای بازتفسیر شود تا به این وسیله فراموش نشود، اما دلیل دیگر شاید این باشد که باور دارند، واقعیتهای پذیرفتهشده امروز در حقیقت داستانهایی هستند که ما درباره گذشته ساختهایم. رمانهای «قصه تهمینه» محمد محمدعلی، «سالمرگی» اصغر الهی، «یکی از اصحاب کهف» فریده رازی و داستان «مونس مادر اسفندیار» امیرحسن چهلتن در مجموعه «چیزی به فردا نمانده است» نمونههایی است از این دست. همچنین آثاری از رضا براهنی، عباس معروفی، ابوتراب خسروی و محمدرضا کاتب را هم میتوان در همین گروه قرار داد.
درباره اسطوره در ادبیات ایران، علاوه بر مقالهای که قسمتهایی از آن را نقل کردم شما را ارجاع میدهم به مقالهای از سیما طاهر کرد با عنوان پنجرهای به اسطوره در ادبیات که مهرماه 1389 در وبلاگ «به وقت داستان» منتشر شده است.
در مصاحبهتان با شاملو از تاثیر انقلاب بر ادبیات داستانی ایران پرسیدهاید. آن زمان انقلاب تازه اتفاق افتاده بود. الان خود شما این تاثیر را چطور میبینید؟
تاثیر انقلاب بر ادبیات ایران را میتوان از چند جهت بررسی کرد. بزرگترین تاثیر به صحنهکشاندن زنان بود. زنان از ترس اینکه پس نیفتند گامهای بلندی روبهجلو برداشتند. در اولین اقدام متهورانه کلیه داستاننویسان پاورقینویس مرد را عقب راندند و خود جای آنها را گرفتند و به باور و یقین من نوع و سطح کار آنان را ارتقا بخشیدند. پس از دهه اول، خانمها با افکار تازه به میدان آمدند و حجم وسیعی از مطبوعات را در اختیار خود گرفتند و کماکان رو به پیشروی هستند. در این زمینه از این کوتاهتر خوشحالی خودم را نمیتوانم ابراز کنم. در زمینههای دیگر هم به باور من و به رغم ناملایمات اتفاقات خوبی افتاده است. ادبیات عمومیتر از قبل شده است. اینکه هر جوانی فکر کند بالقوه میتواند شاعر و نویسنده شود، هم خوب است و هم بد، ولی خوبیاش بیشتر از بدی آن است. در میدانهای وسیع است که نخبگان جدید سر برمیآورند. نکته دیگر سستشدن خیلی از باورهای قدیمی است. تو وقتی زیر و بالا و پسوپیش یک کالایی را میبینی در انتخاب مجدد آن دست بازتری داری.
انقلاب به عنوان یک درونمایه و عامل تاثیرگذار بر زندگی و سرنوشت شخصیتهای داستان، در بسیاری از آثار خود شما هم حضور دارد.
کارهای من حتی از اولین مجموعه داستانم (1354) و بعد از آن، مجموعه داستان «از ما بهتران» (1356) اغلب از زمان حال شروع میشود و به گذشته میرسد و بازبرمیگردد به زمان حال و این جابهجایی در هر داستانی به صورتی انجام میشود. پس از انقلاب هم این شیوه ادامه پیدا کرد و طبعا انقلاب که حادثه مهمی در حیات سیاسی اجتماعی ایران بود، برای من دستاویز یا محمل خوبی شد که بتوانم به عنوان یک ابزار از آن استفاده کنم و طرحها و اندیشههای خودم را واقعگرایانهتر نشان بدهم. همه این دلبستگیها برمیگردد به نوع نگاه من به ادبیات. من ادبیات را بین عین و ذهن میبینم. در بخش عین قطعا حوادث روز از جمله تاثیر انقلاب بر زندگی مردم حضور دارد. شخصیتهای داستانی من اغلب جزو محرومان هستند و من بیآنکه آشکارا از آنان جانبداری کنم، توانستهام وضعیت آنان را نشان بدهم و قضاوت را بگذارم برعهده خوانندگان و خوشبختانه خوانندگان هم واکنشهای خوبی نشان دادهاند. منتقدان هم اغلب به مسیر فکری من توجه کردهاند. در بخش ذهن هم با انتخاب راویان بیغرض و مرض، شخصیتهای داستانی را آزاد گذاشتهام تا حد شجاعت و امکان خود، خود را بیرون بریزند.
از شاملو درباره تعهد ادبیات پرسیدهاید. شما خودتان آیا برای ادبیات قایل به تعهد هستید و پاسختان اگر آری است، این تعهد از چه نوع و به چه چیز باید باشد؟
شاید در پاسخ قبلی جواب این پرسش شما را داده باشم، ولی برای تاکید بیشتر میتوانم بگویم من متعهدم از وجدان بشری و از حقوق فردی دفاع کنم. من نویسندهای اجتماعینویس هستم. قادر نیستم نسبت به حوادث پیرامونم بیتفاوت باشم. غالبا هم حرفهایم را زدهام و البته همه کتابهایم با تاخیرهای ارشادی روبهرو شدهاند و این دیگر دست من نبوده است. من به سرعت در راستای همان احقاق حقوق فردی و برانگیختن وجدان بشری و توجهدادن به فقدان آن واکنش نشان دادهام. من فکر میکنم این جزو وظایف اصلی هنرمند است. حالا اینکه بیان این حرف ساده گاه به مشکل برمیخورد و گرفتاری پدید میآورد، جزو بداقبالیهای من است مقابل یکی مشابه خودم مثلا در غرب.
نقد آثار داستانی ایرانی را چقدر دنبال میکنید و نقد ادبی را در سالهای اخیر چطور میبینید؟
فکر میکنم در این زمینه هم در آستانه خودشناسی هستیم و به قول شاملو «خود نه از امید رستم نی زغم، وین میان خوش دست و پایی میزنم.» من البته معنای منفی از این شعر نمیگیرم. یکی از مباحثی که جا دارد روی آن تاکید بیشتری شود. تفاوت تحلیل و نقد است که حتیالمقدور جابهجا بهکار نرود.
از نظر من نقاد کسی است که یک دستگاه فکری را مبنای نوشته خود قرار میدهد، مثلا میگوییم نقد فمنیستی، نقد اجتماعی، نقد روانشناسی یا روانشناختی، نقد جامعهشناختی، نقد پستمدرنیستی، نقد مارکسیستی و... بیشتر متنهایی که روی آثار نوشته میشود تحلیل است و تحلیل به بررسی اجزا و عناصر داستان از جمله زاویهدید، مضمون و محتوا و... میپردازد و میگوید اینجا اگر چنین میشد و چنان نمیشد مثلا بهتر بود و من از هر دو این نگاه بهره بردهام یا اگر نه، حداقل به دقت خواندهام. این اواخر چند تحلیل و نقد در مجلههای دانشگاهی دیدهام. از جمله نقدهایی در دانشگاه مشهد درباره آثار فردوسی یا شنیدهام دکتر پاینده یک کتاب سهجلدی درباره آثار ایرانی منتشر کردهاند و بهطور زیربنایی به آثار رئالیستی و ناتورآلیستی و پستمدرنیستی پرداختهاند. پیشتر دکتر رضا براهنی در حوزه نقد آثار ارزشمندی ارایه داد و یا آثار حسن میرعابدینی و... به قول معروف همه اینها را در کنار هم بگذاری هر یک گلی منفرد است که گویی در شورزاری روییده است، ولی من ناامید نیستم. البته بحث مفصلی میطلبد تاثیر نقد روی داستان، یا داستان روی نقد. آیا چنانچه چند منتقد خوب و توانا داشته باشیم آنان قادرند روی داستاننویسی ما تاثیر بگذارند یا چنانچه چند داستان خوب داشته باشیم این داستانها منتقدان را سر شوق میآورند که تحلیلها و نقدهای خوبی بنویسند؟ من آثار منتقدان و تحلیلگرانی را که خود داستاننویس یا شاعر نیستند، راحتتر میخوانم.
اخیرا که تعدادی از آثار شما همزمان و کنار هم تجدید چاپ شده، نوعی تنوع مضمون را در آنها میبینیم. این آیا آگاهانه اتفاق افتاده و پیشاپیش تصمیم میگرفتید که هربار سراغ یک مضمون بروید؟
من جزو نویسندگانی نیستم که با مضامین محدود و شخصیتهای محدود و از یک قشر خاص مینویسند. من دست خودم را باز میگذارم. یکی از علاقههای من کشف شخصیتهای جدید است. شخصیتهایی که خواننده گاه احساس میکند میشناسد و گاه نمیشناسد و یکباره میبیند که حالا شناخته است. این شخصیتها تا میآیند به تیپ تبدیل شوند، رهایشان میکنم و میروم سراغ شخصیتی دیگر. مضامین و شخصیتها برای من زود کهنه و مستعمل میشوند. من فکر میکنم در این دنیا، دنیادنیا شخصیت بکر و دستنخورده است که قادرند به درون داستانهای من بیایند و نیازی نمیبینم آنان را تکرار کنم. مضامین هم به شرح ایضا. دنیادنیا مضمون بکر هست که میتوان با دست و دلبازی رفت طرفشان و نیازی نمیبینم تکرارشان کنم.
بین کارهای خودتان، کدام را بیشتر دوست دارید؟
اجازه بدهید در این خصوص حرفی نزنم. بهمحض آنکه با این سوال شما مواجه شدم، یکباره همهشان جلوام صف کشیدند و سر به زیر نگاهم کردند. البته بعضیهایشان زیرچشمی مرا میپایند که مثلا آنها را معرفی کنم، ولی من قادر نیستم یکی را انتخاب کنم.
یادم است زمانی روی «وغوغ ساهاب» هدایت کار میکردید. آن کار به کجا رسید و اصلا چرا وغوغ ساهاب؟ به خاطر طنزش؟ برای این میپرسم که در قصههای شما اغلب یک جور طنز و شوخطبعی و رندی وجود دارد... .
من وغوغ ساهاب را طی یک ترم یا دو ترم در کلاسهای موسسه کارنامه مطرح کردم. اتفاقا با استقبال هم روبهرو شد. خانم فریده خرمی داستاننویس و مترجم هم با من همکاری مجدانه کرد. اما جمعوجورکردن نهایی آن مصادف شد با دوری من از وطن. البته آن مجموعه یکبار از طرف نشر کاروان رفت ارشاد و پس فرستاده شد و تا من آمدم خودم را جمع کنم و طور دیگری نگاه کنم مصادف شد با دوری من از وطن. ولی مجموعه هست و چه بسا بروم و با نیروی بیشتری و با این فاصله زمانی پدید آمده یکبار دیگر نگاهش کنم و ببینم چنانچه قابلیت ظهور و بروز دارد لنگپاچه وغوغ ساهاب را بکشم و بیاورمش وسط میدان.
در علاقه من هم به هدایت و طنز از نوع هدایتیاش شکی نیست. به این شیوه طنازی در اغلب آثارم نزدیک شدهام و متاسفانه چندان دیده نشده. شاید هم دیدهشده و منتقدان نخواستهاند به روی من بیاورند.
کارهای نویسندگان جوان را چقدر دنبال میکنید و نظرتان در این باره چیست؟
من به دلیل ارتباط با کلاسها و کارگاهها با تعداد قابلتوجهی از نویسندگان جوان ارتباط دارم. خیلی هم سعی میکنم به آنها نزدیک شوم و آثارشان را بخوانم و خواندهام. خاصیت جوانی نوجویی است. منتها گاهی این نوجوییها همراه عصیان است. عصیان هم چیز بدی نیست. سابقه هم دارد. تاریخ مکتبهای ادبی را ببینید. از 1910 تا 1950 میلادی سراسر عصیان است و از دل همین عصیانها بود که مکتبهایی مثل سوررئالیسم بیرون آمد و همین عصیانها بود که منجر به پیدایش رمان نو و ظهور نویسندگانی مثل آلنروبگری یه و ناتالی ساروت و دیگران شد. همه مکتبهای زودگذر و عصیانگر یک گام و گاهی نیمگام به جلو برداشتند، اما به دلیل نداشتن پایه در گذشته تاریخی و ادبی و نادیدهگرفتن دستاورد گذشتگان، خود را در معرض فراموشی قرار دادند. میخواهم نتیجه بگیرم عصیان چیز بدی نیست. نیما و هدایت هم نسبت به ادبیات گذشته عصیانگر بودند. آنها فرم و محتوا و مضمون گذشته را تحول بخشیدند و نکته مهم اینکه خود نیز با دلیل و منطق فرمهای جدید را جایگزین کردند و به غنای آنچه داشتیم افزودند. جوانها هم در همین راستا حرکت میکنند. من آثار خوبی از آنها خواندهام. شاید به دلیل اندکی دوربودن درست نباشد از بعضیها اسم ببرم و دیگرانی را که در مدت غیبت من ظهور کردهاند از قلم بیندازم. ولی بهشدت امیدوارم و امید بستهام. قطعا آنها که زبان انگلیسی یا فرانسه میدانند و عاشق زبان فارسی هستند و گامبهگام و محکم قدم برمیدارند، شانس بیشتری برای موفقیت دارند.
به کارگاههای داستاننویسی اشاره کردید. آیا با کارگاه رفتن میتوان نویسنده شد؟
کارگاههای داستاننویسی نه کسی را قطعا داستاننویس میکند و نه کسی را از داستاننویسی بازمیدارد. کارگاهها بهنظر من محلی است برای شناسایی فرد و خودشناسی که بسیار مهم است. مهم است که جوانی هرچه زودتر نوع سلیقه و پسند خود را درباره تمام اجزا و عناصر داستان، درباره فلسفه نگارش و هدفی که پیشرو دارد، دریابد و خود را با دیگران محک بزند. این میان البته طفلکیها گاهی دچار بعضی استادان خودمحور هم میشوند و اگر زمینهای نداشته باشند، تحتتاثیر قرار میگیرند و بعید نیست مدتی نیروی اضافه مصرف کنند. به هر رو کارگاهها میتوانند و باید جوانان را از هر جهت پرورش دهند. اول داستاننویسی را آموزش بدهند و با فاصله کم و ضمن آموزش، آنچه باید به آن پرداخت، دادن جرات نگارش بیشتر، و پرورش دل قرار برای نشستن و نوشتن و نوشتن و پرهیز از زود چاپکردن است و البته گاهی هم نویسنده جوان به جان میآید و دیگر کاریش نمیتوان کرد. در کارگاهها به نظر من بحث هماهنگی دست با ذهن جزو اولین آموزشهاست. ذهن همیشه فعالتر و قبراقتر از دست است و دست باید خیلی کار کند تا با پرشهای ذهن هماهنگ شود. خیلی از جوانها افکار و ایدههای خوبی دارند، اما وقتی با قلم و کاغذ سفید روبهرو میشوند، دستشان آنان را یاری نمیکند. برای آموزش دست هیچ راهی وجود ندارد جز نوشتن و نوشتن و پارهکردن تا آن هماهنگی بهوجود آید و آن «آن» پدید آید. یک جملهای داشتم که همیشه در شروع ترم برای هنرجویان میگفتم و هنوز به آن اعتقاد دارم: دست قلب دارد، ذهن هم قلب دارد. هرگاه قلب این دو با هم بطپد، صاحب این هماهنگی زودتر به مقصود میرسد.
و سوال آخرم درباره تجربه مهاجرت است. همان سوالی که شاملو در پاسخش به شما آن جمله معروف را گفت که تیتر مصاحبه شما شد: «من اینجایی هستم، چراغم در این خانه میسوزد» و گفت نمیخواهد چند سالی را که در ایران نبوده جزو عمرش به حساب آورد. احساس شما در این چندسالی که ایران نبودید چه بود و این چندسال را چگونه گذراندید؟
من با نظر دوست عزیز و ارجمندم زندهیاد شاملو موافق نیستم چراکه هرکس تجربه خاص خودش را از زندگی پیشرو دارد. شاملو هم البته نظر خودش را گفت و دستورالعمل صادر نکرد. من از دوری از وطن نفع دیگری بردم و آن نزدیکی بیشتر به جمع خانوادهام بود. شاملو هرگز در چنین شرایطی قرار نداشت. من به پاس 30سال محبت بیدریغ خانواده تصمیم گرفتم سهتاششسال دربست در خدمت آنان باشم. آنجا هم برای دوری از غم و غصه و پرورش احساسهای نوستالژیک و میداندادن به اندوههایی که از زمین و آسمان ونکوور سرازیر میشود برای خودم مشغولیات ادبی درست کردم. در واقع کارگاه داستاننویسی درست کردم که با استقبال ایرانیان علاقهمند روبهرو شد. در تاسیس چند انجمن ادبی نقش موثری داشتم و با حضور در جمعهای کتابخوانی تجربیات خودم را از کتابهایی که خواندم در اختیار آنان گذاشتم. به قول یکی از دوستان بهتر از جان ونکووری، یک ایران کوچک ادبی در ونکوور تاسیس کردم و خودم را از نشستن جلو تلویزیون و نگاهکردن به برنامههای راز بقا و مشتمشت قرصهای ضددپرس محروم ساختم. هرازگاه با مجلههای محلی هم کار کردم. به عبارت دیگر نگویم با جان و دل بلکه با توجه به واقعیتهای موجود با سرنوشت کیهانی خود کنار آمدم تا نوههایم به مرز پیشدبستانی برسند و من هم به سهم خود بخشی از فداکاری آنان را پاسخ بدهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.