گفتوگو با جعفر مدرس صادقی درباره کتاب «بوته بر بوته»
این کارِ دل است، کارِ پیشانی نیست
شیما بهرهمند
«بوته بر بوته»، (آثار معاصران در بوته نقد) مجموعه نقدهای قاسم هاشمینژاد در مطبوعات سالهای پیش را جعفر مدرسصادقی، با سماجت و به واسطه دوستی با او بانی چاپ و انتشارش بود: «قاسم هاشمینژاد با وجود همه قلههایی که در 40سال گذشته فتح کرده است، همان قاسم هاشمینژاد خودمان است، و اگر امروز به خواهش آن دوست سمجی که سالها پیش آن پوشه نقد کتابها را به دست او داد لبیک گفته است و رضایت داده است که در این مجموعه به چاپ برسد، درست به همین دلیل است.» مدرسصادقی میگوید: «اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم دربارهی این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت.» جعفر مدرسصادقی نهتنها بانی انتشار «بوته بر بوته» بوده است، که در گفتوگوی ما با قاسم هاشمینژاد -که تاکنون تن به مصاحبه در مطبوعات نداده- نیز ما را همراهی کرد. و خود نیز درباره نقدهای «بوته بر بوته» و چندوچون انتشار آن با ما به گفتوگو نشسته است.
چه شد که گذارتان به کتابخانهای افتاد که گنجینه روزنامهها و مجلههای تلنبارشده را تبدیل کرده بودند به میکروفیلم و چطور از میان آن گنجینه فقط نقدهای «عیارسنجی کتاب» آیندگان و چند نقد دیگر هاشمینژاد را انتخاب کردید؟
اوّل فقط به دلیل کنجکاوی بود. تازه یکی دو سال بود آقای هاشمینژاد را دیده بودم و فقط یکی دوتا از نوشتههای ایشان را خوانده بودم که یکیش نقد کتاب برگزیده داستانهای ابوالقاسم پاینده بود که در مجله «فرهنگ و زندگی» چاپ شده بود. خیلی دلم میخواست بدانم نویسندهای با یک چنین نگاه تیز و دقیقی که با احدالنّاسی تعارف ندارد در زمان پُرکاری خودش چه جوری مینوشته و چی مینوشته. خیلی غصّه میخوردم که چرا باید در یک زمانی با این مرد بزرگ آشنا شده باشم که دیگر نقد کتاب نمینویسد. به محض اینکه فهمیدم که ایشان یک زمانی صفحه کتاب روزنامه «آیندگان» را اداره میکردند، رفتم به دنبال آن شمارهها و خوشبختانه توی همان کتابخانهای که گفتید، روزنامهها را پیدا کردم. ورق زدن «آیندگان»های سالهای 1348 تا 1351 کار خیلی مفرّح و دلپذیری بود. البته من فقط دنبال صفحههای «عیارسنجی کتاب» دوشنبهها و پنجشنبهها میگشتم و نقد کتابهای آقای هاشمینژاد، اما در حین این جستوجوها و همینطور که روزنامهها را نگاه میکردم، دیدم کیفیت روزنامه در اوّلین سالهایی که درمیآمد چه قدر بهتر بوده از زمانی که من روزنامهخوان شدم و «آیندگان» را هر روز میدیدم. من از سال 1353 با «آیندگان» کار میکردم و برای صفحه ادبی روزنامه، هم ترجمه میکردم و هم یادداشت و معرّفی کتاب و این چیزها مینوشتم. صفحه ادبی بعدا تبدیل شد به یک ضمیمه ادبی که پنجشنبهها به اسم «آیندگان ادبی» و در قطع نصف روزنامه درمیآمد و خیلی هم خاطرخواه داشت. اما بعد، وقتی که «آیندگان»های 1348 تا 1351 را دیدم، دیدم «آیندگان ادبی» ما کجا و آن صفحه کتابی که سال 1348 درمیآمد کجا. به نظرم روزنامه سال به سال اُفت کرده بود و به ما که رسیده بود، دیگر آن روزنامه پیشتاز و روشنفکرانهای که قرار بود باشد نبود و برگ تازهای نداشت رو کند.
آن زمان به چاپ دوباره این نقدها در قالب کتاب هم فکر میکردید؟
همه نقدها را کپی گرفتم و گذاشتم توی یک پوشه و منگنه کردم و وقتی که همه آنها را سر فرصت و کنار هم خواندم، فکر کردم چه خوب بود که این نقدها به همین ترتیب کنار هم چاپ میشد. پوشه را بردم دادم به آقای هاشمینژاد. ایشان اصلا خبر نداشتند که من رفتهام سراغ این روزنامهها. اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم درباره این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت. وقتی که پوشه را بردم دادم دست آقای هاشمینژاد، توی عوالم همان روزهای خودم، انتظار داشتم که ایشان یک آفرینی یا لااقل یک دستت درد نکنهای به من بگویند. اما ابدا. یک ورقی زدند و یک لبخندی هم زدند و پوشه را به من پس دادند. توی همین فاصله به این کوتاهی، خیلی دور شده بود آقای هاشمینژاد از آن عوالم روزنامه و نقدنویسی. خیلی ناامید و سرخورده شده بود از فضایی که وجود داشت و شاید به این نتیجه رسیده بود که گوش شنوایی در کار نیست و دارد وقت خودش را تلف میکند.
در درآمدی که بر «بوته بر بوته» نوشتهاید، این پرسش را مطرح کردید که «چرا در همه این سالها قاسم هاشمینژاد دیگری نداشتهایم و... چرا در همه این سالها نقدنویسی را گاهی با هوچیگری و هتاکی و زیرابزدن، گاهی با مچگیری و تذکر اشتباهات املایی، گاهی با تبلیغ و ترویج یک مرام سیاسی و گاهی با موجسواری و دلجویی از رفقای دور و نزدیک یکی گرفتهایم...» خود شما به این پرسش چه پاسخی دارید؟ به نظر شما نقدهای هاشمینژاد چطور و چرا از این فضایی که ترسیم میکنید فاصله گرفته است؟
نمیدانم واقعا چه اتفاقی افتاد. در این مورد باید تاریخ ادبیات نویسان اظهارنظر کنند. اما آنچه من خودم شاهدش بودم، از وقتی که چشم باز کردم و یک نگاهی به دور و بر خودم انداختم، هر چه بهعنوان نقد کتاب توی روزنامهها و مجلهها میدیدم، همین چیزها بود که توی مقدمه خودم گفتهام. یک نفر که از همه معروفتر بود توی مجله «فردوسیِ» عباس پهلوان توی هر شماره یک چیزی بهعنوان نقد کتاب مینوشت و چون که خودش را هم شاعر میدانست و هم داستاننویس و هم کارشناس شعر و شاعری و قصّهنویسی، با هر شاعر و نویسنده نگونبختی که یک خرده حسابی داشت درازش میکرد و هر ناسزایی که از دهنش درمیآمد به او میگفت و بهترین کارهای ایشان عبارت از این بود که مُچ فلان شاعر معروف را بگیرد که فلان شعر خودش را از روی دست فلان شاعر معروف انگلیسی یا فرانسوی برداشته است و عین متن انگلیسی یا فرانسوی را بگذارد کنار متن فارسی تا به این ترتیب هیچ آبرو و حیثیتی برای طرف باقی نگذاشته باشد. از طرف دیگر، توی مجلههای به قول معروف وزین و سنگینی مثل مجلههای آقای ایرج افشار و «سخن» آقای خانلری، آقایان فاضل و دانشمندی که اوج هنرشان مقدمهنویسی و سخنرانی در سمینارها بود هی به همدیگر نان قرض میدادند و ادای دین میکردند و تک و تعارف تیکهپاره میکردند و اسم این کارها را هم میگذاشتند نقد کتاب. و این اواخر هم با یک پدیدههای نوظهوری طرفیم که همه جا هستند و همه عین هماند و آن چیزی که به اسم «نقد کتاب» به ما تحویل میدهند عبارت است از یک مُشت معلومات و نقل قول که همه را از اینترنت میگیرند (و به این دلیل است که همه عین هم اند)... یک شیوه عبارت از این است که پیش از هر چیزی با اظهار معلومات و کلمات قصاری که از این و آن نقل میکنی خوانندهات را زیر آوار معلومات له کنی و مرعوب کنی و آن وقت یک حُکم در مورد کتاب مورد نظر صادر کنی که ردخور نداشته باشد و خواننده مجبور باشد بپذیرد و شیوه دیگر عبارت از این است که آنقدر کلیبافی کنی و انشا بنویسی و از این شاخ به آن شاخ بپری که اصلا معلوم نباشد که چه میگویی و خلاصه یک جوری بنویسی که هیچچی از توش درنیاید و نه سیخ بسوزد و نه کباب... و ما «منتقدان» زیادی داریم که استادند در این فن: چهل سال است که مینویسند و حرف میزنند و چاپ میکنند و برگزیده و مجموعه درمیآورند و هنوز معلوم نیست چه میگویند. وقتی که اینها را میبینی، میگویی صد رحمت به همان هوچیها و فضلای دهه چهل و پنجاه.
بسیاری از اهالی رسانه این روزها بر مساله «بیطرفی» تاکید میکنند، گزارهای که به هیچروی با مفهوم «نقد» نسبتی ندارد. شما در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که هاشمینژاد «هیچ ملاحظهای در کارش نیست. با اینکه ناظر برکنار و بیطرفی است که از بیرون به اثر نگاه میکند، سخت درگیر ماجرا میشود و قضاوت میکند. قضاوتهای صریح و بموقع... » بیطرفیای که شما در کار هاشمینژاد میبینید، با گزاره جاافتاده «منتقد بیطرف» متفاوت است.
«بیطرفی» اگر به معنی «خنثا بودن» و «بلاتکلیفی» باشد همان شگردیست که -گفتم- بسیاری از منتقدان معاصر ما به کار میبرند و به این ترتیب تلاش میکنند که یک چیزی بگویند که هیچچی نگفته باشند و نتیجهاش چیزی نیست به جز سیاهکردن کاغذ و سر کار گذاشتن و سرگردانی خواننده. «بیطرفی» منتقدی مثل آقای هاشمینژاد به این معنی است که او قبل از اینکه برود به سراغ یک اثر، هنوز هیچ تصمیمی در مورد آن نگرفته است. با یک متر و معیار از پیش تعیین شده و با یک تصمیم قبلی به سراغ اثر نمیرود. بلکه با یک نگاه تیز و جستوجوگر، میخواهد ببیند چه ارزشهایی میتواند از دل خود اثر بیرون بکشد. این کار سادهای نیست. پیش از هر چیز، شما باید یک اثری پیدا کنید که قابل این حرفها باشد. یعنی ارزش این جست و جو و تحلیل و «نقد» را داشته باشد. وقتی که یک منتقدی سفارشی کار نمیکند، نمیخواهد با نقدنویسی اسم در کند، نمیخواهد اظهار معلومات کند، نمیخواهد مرام و آرمان خاصی را پیش ببرد و فقط برای دل خودش و به قول خود آقای هاشمینژاد با «عشق» کار میکند، وقتی که میبیند چیزی در میانه نیست که او را سر شوق بیاورد، معلوم است که دست میکشد از نوشتن نقد. (این کار دل است، کار پیشانی نیست.) اما متاسفانه وقتی که قاسم هاشمینژاد و امثالهم میکشند کنار، میدان باز میشود برای آنهایی که به دنبال ارزشها نیستند، فقط سفارشی کار میکنند،دار و دستهاند، همه جا هستند، فقط میخواهند اسم درکنند، فقط میخواهند خودشان را به رُخ بکشند و خیال میکنند که چون دبیر «ادبیات» فلان مجلهاند و در آن واحد سه چهارتا مجله درمیآورند و در همه موارد قلمفرسایی میکنند، هر کاری که دلشان میخواهد میتوانند بکنند و هر حُکمی که دلشان بخواهد میتوانند صادر کنند و دچار این توهّم شدهاند که به این ترتیب دارند سرنوشت ادبیات معاصر را رقم میزنند... در مورد کتابهایی اظهارنظر و اظهارفضل میکنند که اصلا نخواندهاند، درباره آدمهایی حُکم صادر میکنند که اصلا نمیشناسند، حتا به خودشان زحمت نمیدهند که در مورد موضوعی که دارند مینویسند یک دقیقه (حتا به اندازه یک کلیک) تحقیق کنند. اینترنت همه را تنبل کرده. این درست. اما آخه آدم نباید به کاری که میکند یک ذرّه اعتقاد داشته باشد و ایمان داشته باشد؟ عشق طلبتان! که اصلا فکر نمیکنم توی این دوره و زمانه هیچکس بداند و بخواهد بداند و بخواهد به خودش یک زحمتی بدهد و یک تحقیقی بکند که اصلا چیزی به اسم «عشق» که این همه حرفش را میزنند چی بوده است و اصلا یعنی چه. حتا به اندازه یک کلیک.
چه شد که گذارتان به کتابخانهای افتاد که گنجینه روزنامهها و مجلههای تلنبارشده را تبدیل کرده بودند به میکروفیلم و چطور از میان آن گنجینه فقط نقدهای «عیارسنجی کتاب» آیندگان و چند نقد دیگر هاشمینژاد را انتخاب کردید؟
اوّل فقط به دلیل کنجکاوی بود. تازه یکی دو سال بود آقای هاشمینژاد را دیده بودم و فقط یکی دوتا از نوشتههای ایشان را خوانده بودم که یکیش نقد کتاب برگزیده داستانهای ابوالقاسم پاینده بود که در مجله «فرهنگ و زندگی» چاپ شده بود. خیلی دلم میخواست بدانم نویسندهای با یک چنین نگاه تیز و دقیقی که با احدالنّاسی تعارف ندارد در زمان پُرکاری خودش چه جوری مینوشته و چی مینوشته. خیلی غصّه میخوردم که چرا باید در یک زمانی با این مرد بزرگ آشنا شده باشم که دیگر نقد کتاب نمینویسد. به محض اینکه فهمیدم که ایشان یک زمانی صفحه کتاب روزنامه «آیندگان» را اداره میکردند، رفتم به دنبال آن شمارهها و خوشبختانه توی همان کتابخانهای که گفتید، روزنامهها را پیدا کردم. ورق زدن «آیندگان»های سالهای 1348 تا 1351 کار خیلی مفرّح و دلپذیری بود. البته من فقط دنبال صفحههای «عیارسنجی کتاب» دوشنبهها و پنجشنبهها میگشتم و نقد کتابهای آقای هاشمینژاد، اما در حین این جستوجوها و همینطور که روزنامهها را نگاه میکردم، دیدم کیفیت روزنامه در اوّلین سالهایی که درمیآمد چه قدر بهتر بوده از زمانی که من روزنامهخوان شدم و «آیندگان» را هر روز میدیدم. من از سال 1353 با «آیندگان» کار میکردم و برای صفحه ادبی روزنامه، هم ترجمه میکردم و هم یادداشت و معرّفی کتاب و این چیزها مینوشتم. صفحه ادبی بعدا تبدیل شد به یک ضمیمه ادبی که پنجشنبهها به اسم «آیندگان ادبی» و در قطع نصف روزنامه درمیآمد و خیلی هم خاطرخواه داشت. اما بعد، وقتی که «آیندگان»های 1348 تا 1351 را دیدم، دیدم «آیندگان ادبی» ما کجا و آن صفحه کتابی که سال 1348 درمیآمد کجا. به نظرم روزنامه سال به سال اُفت کرده بود و به ما که رسیده بود، دیگر آن روزنامه پیشتاز و روشنفکرانهای که قرار بود باشد نبود و برگ تازهای نداشت رو کند.
آن زمان به چاپ دوباره این نقدها در قالب کتاب هم فکر میکردید؟
همه نقدها را کپی گرفتم و گذاشتم توی یک پوشه و منگنه کردم و وقتی که همه آنها را سر فرصت و کنار هم خواندم، فکر کردم چه خوب بود که این نقدها به همین ترتیب کنار هم چاپ میشد. پوشه را بردم دادم به آقای هاشمینژاد. ایشان اصلا خبر نداشتند که من رفتهام سراغ این روزنامهها. اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم درباره این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت. وقتی که پوشه را بردم دادم دست آقای هاشمینژاد، توی عوالم همان روزهای خودم، انتظار داشتم که ایشان یک آفرینی یا لااقل یک دستت درد نکنهای به من بگویند. اما ابدا. یک ورقی زدند و یک لبخندی هم زدند و پوشه را به من پس دادند. توی همین فاصله به این کوتاهی، خیلی دور شده بود آقای هاشمینژاد از آن عوالم روزنامه و نقدنویسی. خیلی ناامید و سرخورده شده بود از فضایی که وجود داشت و شاید به این نتیجه رسیده بود که گوش شنوایی در کار نیست و دارد وقت خودش را تلف میکند.
در درآمدی که بر «بوته بر بوته» نوشتهاید، این پرسش را مطرح کردید که «چرا در همه این سالها قاسم هاشمینژاد دیگری نداشتهایم و... چرا در همه این سالها نقدنویسی را گاهی با هوچیگری و هتاکی و زیرابزدن، گاهی با مچگیری و تذکر اشتباهات املایی، گاهی با تبلیغ و ترویج یک مرام سیاسی و گاهی با موجسواری و دلجویی از رفقای دور و نزدیک یکی گرفتهایم...» خود شما به این پرسش چه پاسخی دارید؟ به نظر شما نقدهای هاشمینژاد چطور و چرا از این فضایی که ترسیم میکنید فاصله گرفته است؟
نمیدانم واقعا چه اتفاقی افتاد. در این مورد باید تاریخ ادبیات نویسان اظهارنظر کنند. اما آنچه من خودم شاهدش بودم، از وقتی که چشم باز کردم و یک نگاهی به دور و بر خودم انداختم، هر چه بهعنوان نقد کتاب توی روزنامهها و مجلهها میدیدم، همین چیزها بود که توی مقدمه خودم گفتهام. یک نفر که از همه معروفتر بود توی مجله «فردوسیِ» عباس پهلوان توی هر شماره یک چیزی بهعنوان نقد کتاب مینوشت و چون که خودش را هم شاعر میدانست و هم داستاننویس و هم کارشناس شعر و شاعری و قصّهنویسی، با هر شاعر و نویسنده نگونبختی که یک خرده حسابی داشت درازش میکرد و هر ناسزایی که از دهنش درمیآمد به او میگفت و بهترین کارهای ایشان عبارت از این بود که مُچ فلان شاعر معروف را بگیرد که فلان شعر خودش را از روی دست فلان شاعر معروف انگلیسی یا فرانسوی برداشته است و عین متن انگلیسی یا فرانسوی را بگذارد کنار متن فارسی تا به این ترتیب هیچ آبرو و حیثیتی برای طرف باقی نگذاشته باشد. از طرف دیگر، توی مجلههای به قول معروف وزین و سنگینی مثل مجلههای آقای ایرج افشار و «سخن» آقای خانلری، آقایان فاضل و دانشمندی که اوج هنرشان مقدمهنویسی و سخنرانی در سمینارها بود هی به همدیگر نان قرض میدادند و ادای دین میکردند و تک و تعارف تیکهپاره میکردند و اسم این کارها را هم میگذاشتند نقد کتاب. و این اواخر هم با یک پدیدههای نوظهوری طرفیم که همه جا هستند و همه عین هماند و آن چیزی که به اسم «نقد کتاب» به ما تحویل میدهند عبارت است از یک مُشت معلومات و نقل قول که همه را از اینترنت میگیرند (و به این دلیل است که همه عین هم اند)... یک شیوه عبارت از این است که پیش از هر چیزی با اظهار معلومات و کلمات قصاری که از این و آن نقل میکنی خوانندهات را زیر آوار معلومات له کنی و مرعوب کنی و آن وقت یک حُکم در مورد کتاب مورد نظر صادر کنی که ردخور نداشته باشد و خواننده مجبور باشد بپذیرد و شیوه دیگر عبارت از این است که آنقدر کلیبافی کنی و انشا بنویسی و از این شاخ به آن شاخ بپری که اصلا معلوم نباشد که چه میگویی و خلاصه یک جوری بنویسی که هیچچی از توش درنیاید و نه سیخ بسوزد و نه کباب... و ما «منتقدان» زیادی داریم که استادند در این فن: چهل سال است که مینویسند و حرف میزنند و چاپ میکنند و برگزیده و مجموعه درمیآورند و هنوز معلوم نیست چه میگویند. وقتی که اینها را میبینی، میگویی صد رحمت به همان هوچیها و فضلای دهه چهل و پنجاه.
بسیاری از اهالی رسانه این روزها بر مساله «بیطرفی» تاکید میکنند، گزارهای که به هیچروی با مفهوم «نقد» نسبتی ندارد. شما در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که هاشمینژاد «هیچ ملاحظهای در کارش نیست. با اینکه ناظر برکنار و بیطرفی است که از بیرون به اثر نگاه میکند، سخت درگیر ماجرا میشود و قضاوت میکند. قضاوتهای صریح و بموقع... » بیطرفیای که شما در کار هاشمینژاد میبینید، با گزاره جاافتاده «منتقد بیطرف» متفاوت است.
«بیطرفی» اگر به معنی «خنثا بودن» و «بلاتکلیفی» باشد همان شگردیست که -گفتم- بسیاری از منتقدان معاصر ما به کار میبرند و به این ترتیب تلاش میکنند که یک چیزی بگویند که هیچچی نگفته باشند و نتیجهاش چیزی نیست به جز سیاهکردن کاغذ و سر کار گذاشتن و سرگردانی خواننده. «بیطرفی» منتقدی مثل آقای هاشمینژاد به این معنی است که او قبل از اینکه برود به سراغ یک اثر، هنوز هیچ تصمیمی در مورد آن نگرفته است. با یک متر و معیار از پیش تعیین شده و با یک تصمیم قبلی به سراغ اثر نمیرود. بلکه با یک نگاه تیز و جستوجوگر، میخواهد ببیند چه ارزشهایی میتواند از دل خود اثر بیرون بکشد. این کار سادهای نیست. پیش از هر چیز، شما باید یک اثری پیدا کنید که قابل این حرفها باشد. یعنی ارزش این جست و جو و تحلیل و «نقد» را داشته باشد. وقتی که یک منتقدی سفارشی کار نمیکند، نمیخواهد با نقدنویسی اسم در کند، نمیخواهد اظهار معلومات کند، نمیخواهد مرام و آرمان خاصی را پیش ببرد و فقط برای دل خودش و به قول خود آقای هاشمینژاد با «عشق» کار میکند، وقتی که میبیند چیزی در میانه نیست که او را سر شوق بیاورد، معلوم است که دست میکشد از نوشتن نقد. (این کار دل است، کار پیشانی نیست.) اما متاسفانه وقتی که قاسم هاشمینژاد و امثالهم میکشند کنار، میدان باز میشود برای آنهایی که به دنبال ارزشها نیستند، فقط سفارشی کار میکنند،دار و دستهاند، همه جا هستند، فقط میخواهند اسم درکنند، فقط میخواهند خودشان را به رُخ بکشند و خیال میکنند که چون دبیر «ادبیات» فلان مجلهاند و در آن واحد سه چهارتا مجله درمیآورند و در همه موارد قلمفرسایی میکنند، هر کاری که دلشان میخواهد میتوانند بکنند و هر حُکمی که دلشان بخواهد میتوانند صادر کنند و دچار این توهّم شدهاند که به این ترتیب دارند سرنوشت ادبیات معاصر را رقم میزنند... در مورد کتابهایی اظهارنظر و اظهارفضل میکنند که اصلا نخواندهاند، درباره آدمهایی حُکم صادر میکنند که اصلا نمیشناسند، حتا به خودشان زحمت نمیدهند که در مورد موضوعی که دارند مینویسند یک دقیقه (حتا به اندازه یک کلیک) تحقیق کنند. اینترنت همه را تنبل کرده. این درست. اما آخه آدم نباید به کاری که میکند یک ذرّه اعتقاد داشته باشد و ایمان داشته باشد؟ عشق طلبتان! که اصلا فکر نمیکنم توی این دوره و زمانه هیچکس بداند و بخواهد بداند و بخواهد به خودش یک زحمتی بدهد و یک تحقیقی بکند که اصلا چیزی به اسم «عشق» که این همه حرفش را میزنند چی بوده است و اصلا یعنی چه. حتا به اندازه یک کلیک.
«بوته بر بوته»، (آثار معاصران در بوته نقد) مجموعه نقدهای قاسم هاشمینژاد در مطبوعات سالهای پیش را جعفر مدرسصادقی، با سماجت و به واسطه دوستی با او بانی چاپ و انتشارش بود: «قاسم هاشمینژاد با وجود همه قلههایی که در 40سال گذشته فتح کرده است، همان قاسم هاشمینژاد خودمان است، و اگر امروز به خواهش آن دوست سمجی که سالها پیش آن پوشه نقد کتابها را به دست او داد لبیک گفته است و رضایت داده است که در این مجموعه به چاپ برسد، درست به همین دلیل است.» مدرسصادقی میگوید: «اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم دربارهی این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت.» جعفر مدرسصادقی نهتنها بانی انتشار «بوته بر بوته» بوده است، که در گفتوگوی ما با قاسم هاشمینژاد -که تاکنون تن به مصاحبه در مطبوعات نداده- نیز ما را همراهی کرد. و خود نیز درباره نقدهای «بوته بر بوته» و چندوچون انتشار آن با ما به گفتوگو نشسته است.
چه شد که گذارتان به کتابخانهای افتاد که گنجینه روزنامهها و مجلههای تلنبارشده را تبدیل کرده بودند به میکروفیلم و چطور از میان آن گنجینه فقط نقدهای «عیارسنجی کتاب» آیندگان و چند نقد دیگر هاشمینژاد را انتخاب کردید؟
اوّل فقط به دلیل کنجکاوی بود. تازه یکی دو سال بود آقای هاشمینژاد را دیده بودم و فقط یکی دوتا از نوشتههای ایشان را خوانده بودم که یکیش نقد کتاب برگزیده داستانهای ابوالقاسم پاینده بود که در مجله «فرهنگ و زندگی» چاپ شده بود. خیلی دلم میخواست بدانم نویسندهای با یک چنین نگاه تیز و دقیقی که با احدالنّاسی تعارف ندارد در زمان پُرکاری خودش چه جوری مینوشته و چی مینوشته. خیلی غصّه میخوردم که چرا باید در یک زمانی با این مرد بزرگ آشنا شده باشم که دیگر نقد کتاب نمینویسد. به محض اینکه فهمیدم که ایشان یک زمانی صفحه کتاب روزنامه «آیندگان» را اداره میکردند، رفتم به دنبال آن شمارهها و خوشبختانه توی همان کتابخانهای که گفتید، روزنامهها را پیدا کردم. ورق زدن «آیندگان»های سالهای 1348 تا 1351 کار خیلی مفرّح و دلپذیری بود. البته من فقط دنبال صفحههای «عیارسنجی کتاب» دوشنبهها و پنجشنبهها میگشتم و نقد کتابهای آقای هاشمینژاد، اما در حین این جستوجوها و همینطور که روزنامهها را نگاه میکردم، دیدم کیفیت روزنامه در اوّلین سالهایی که درمیآمد چه قدر بهتر بوده از زمانی که من روزنامهخوان شدم و «آیندگان» را هر روز میدیدم. من از سال 1353 با «آیندگان» کار میکردم و برای صفحه ادبی روزنامه، هم ترجمه میکردم و هم یادداشت و معرّفی کتاب و این چیزها مینوشتم. صفحه ادبی بعدا تبدیل شد به یک ضمیمه ادبی که پنجشنبهها به اسم «آیندگان ادبی» و در قطع نصف روزنامه درمیآمد و خیلی هم خاطرخواه داشت. اما بعد، وقتی که «آیندگان»های 1348 تا 1351 را دیدم، دیدم «آیندگان ادبی» ما کجا و آن صفحه کتابی که سال 1348 درمیآمد کجا. به نظرم روزنامه سال به سال اُفت کرده بود و به ما که رسیده بود، دیگر آن روزنامه پیشتاز و روشنفکرانهای که قرار بود باشد نبود و برگ تازهای نداشت رو کند.
آن زمان به چاپ دوباره این نقدها در قالب کتاب هم فکر میکردید؟
همه نقدها را کپی گرفتم و گذاشتم توی یک پوشه و منگنه کردم و وقتی که همه آنها را سر فرصت و کنار هم خواندم، فکر کردم چه خوب بود که این نقدها به همین ترتیب کنار هم چاپ میشد. پوشه را بردم دادم به آقای هاشمینژاد. ایشان اصلا خبر نداشتند که من رفتهام سراغ این روزنامهها. اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم درباره این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت. وقتی که پوشه را بردم دادم دست آقای هاشمینژاد، توی عوالم همان روزهای خودم، انتظار داشتم که ایشان یک آفرینی یا لااقل یک دستت درد نکنهای به من بگویند. اما ابدا. یک ورقی زدند و یک لبخندی هم زدند و پوشه را به من پس دادند. توی همین فاصله به این کوتاهی، خیلی دور شده بود آقای هاشمینژاد از آن عوالم روزنامه و نقدنویسی. خیلی ناامید و سرخورده شده بود از فضایی که وجود داشت و شاید به این نتیجه رسیده بود که گوش شنوایی در کار نیست و دارد وقت خودش را تلف میکند.
در درآمدی که بر «بوته بر بوته» نوشتهاید، این پرسش را مطرح کردید که «چرا در همه این سالها قاسم هاشمینژاد دیگری نداشتهایم و... چرا در همه این سالها نقدنویسی را گاهی با هوچیگری و هتاکی و زیرابزدن، گاهی با مچگیری و تذکر اشتباهات املایی، گاهی با تبلیغ و ترویج یک مرام سیاسی و گاهی با موجسواری و دلجویی از رفقای دور و نزدیک یکی گرفتهایم...» خود شما به این پرسش چه پاسخی دارید؟ به نظر شما نقدهای هاشمینژاد چطور و چرا از این فضایی که ترسیم میکنید فاصله گرفته است؟
نمیدانم واقعا چه اتفاقی افتاد. در این مورد باید تاریخ ادبیات نویسان اظهارنظر کنند. اما آنچه من خودم شاهدش بودم، از وقتی که چشم باز کردم و یک نگاهی به دور و بر خودم انداختم، هر چه بهعنوان نقد کتاب توی روزنامهها و مجلهها میدیدم، همین چیزها بود که توی مقدمه خودم گفتهام. یک نفر که از همه معروفتر بود توی مجله «فردوسیِ» عباس پهلوان توی هر شماره یک چیزی بهعنوان نقد کتاب مینوشت و چون که خودش را هم شاعر میدانست و هم داستاننویس و هم کارشناس شعر و شاعری و قصّهنویسی، با هر شاعر و نویسنده نگونبختی که یک خرده حسابی داشت درازش میکرد و هر ناسزایی که از دهنش درمیآمد به او میگفت و بهترین کارهای ایشان عبارت از این بود که مُچ فلان شاعر معروف را بگیرد که فلان شعر خودش را از روی دست فلان شاعر معروف انگلیسی یا فرانسوی برداشته است و عین متن انگلیسی یا فرانسوی را بگذارد کنار متن فارسی تا به این ترتیب هیچ آبرو و حیثیتی برای طرف باقی نگذاشته باشد. از طرف دیگر، توی مجلههای به قول معروف وزین و سنگینی مثل مجلههای آقای ایرج افشار و «سخن» آقای خانلری، آقایان فاضل و دانشمندی که اوج هنرشان مقدمهنویسی و سخنرانی در سمینارها بود هی به همدیگر نان قرض میدادند و ادای دین میکردند و تک و تعارف تیکهپاره میکردند و اسم این کارها را هم میگذاشتند نقد کتاب. و این اواخر هم با یک پدیدههای نوظهوری طرفیم که همه جا هستند و همه عین هماند و آن چیزی که به اسم «نقد کتاب» به ما تحویل میدهند عبارت است از یک مُشت معلومات و نقل قول که همه را از اینترنت میگیرند (و به این دلیل است که همه عین هم اند)... یک شیوه عبارت از این است که پیش از هر چیزی با اظهار معلومات و کلمات قصاری که از این و آن نقل میکنی خوانندهات را زیر آوار معلومات له کنی و مرعوب کنی و آن وقت یک حُکم در مورد کتاب مورد نظر صادر کنی که ردخور نداشته باشد و خواننده مجبور باشد بپذیرد و شیوه دیگر عبارت از این است که آنقدر کلیبافی کنی و انشا بنویسی و از این شاخ به آن شاخ بپری که اصلا معلوم نباشد که چه میگویی و خلاصه یک جوری بنویسی که هیچچی از توش درنیاید و نه سیخ بسوزد و نه کباب... و ما «منتقدان» زیادی داریم که استادند در این فن: چهل سال است که مینویسند و حرف میزنند و چاپ میکنند و برگزیده و مجموعه درمیآورند و هنوز معلوم نیست چه میگویند. وقتی که اینها را میبینی، میگویی صد رحمت به همان هوچیها و فضلای دهه چهل و پنجاه.
بسیاری از اهالی رسانه این روزها بر مساله «بیطرفی» تاکید میکنند، گزارهای که به هیچروی با مفهوم «نقد» نسبتی ندارد. شما در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که هاشمینژاد «هیچ ملاحظهای در کارش نیست. با اینکه ناظر برکنار و بیطرفی است که از بیرون به اثر نگاه میکند، سخت درگیر ماجرا میشود و قضاوت میکند. قضاوتهای صریح و بموقع... » بیطرفیای که شما در کار هاشمینژاد میبینید، با گزاره جاافتاده «منتقد بیطرف» متفاوت است.
«بیطرفی» اگر به معنی «خنثا بودن» و «بلاتکلیفی» باشد همان شگردیست که -گفتم- بسیاری از منتقدان معاصر ما به کار میبرند و به این ترتیب تلاش میکنند که یک چیزی بگویند که هیچچی نگفته باشند و نتیجهاش چیزی نیست به جز سیاهکردن کاغذ و سر کار گذاشتن و سرگردانی خواننده. «بیطرفی» منتقدی مثل آقای هاشمینژاد به این معنی است که او قبل از اینکه برود به سراغ یک اثر، هنوز هیچ تصمیمی در مورد آن نگرفته است. با یک متر و معیار از پیش تعیین شده و با یک تصمیم قبلی به سراغ اثر نمیرود. بلکه با یک نگاه تیز و جستوجوگر، میخواهد ببیند چه ارزشهایی میتواند از دل خود اثر بیرون بکشد. این کار سادهای نیست. پیش از هر چیز، شما باید یک اثری پیدا کنید که قابل این حرفها باشد. یعنی ارزش این جست و جو و تحلیل و «نقد» را داشته باشد. وقتی که یک منتقدی سفارشی کار نمیکند، نمیخواهد با نقدنویسی اسم در کند، نمیخواهد اظهار معلومات کند، نمیخواهد مرام و آرمان خاصی را پیش ببرد و فقط برای دل خودش و به قول خود آقای هاشمینژاد با «عشق» کار میکند، وقتی که میبیند چیزی در میانه نیست که او را سر شوق بیاورد، معلوم است که دست میکشد از نوشتن نقد. (این کار دل است، کار پیشانی نیست.) اما متاسفانه وقتی که قاسم هاشمینژاد و امثالهم میکشند کنار، میدان باز میشود برای آنهایی که به دنبال ارزشها نیستند، فقط سفارشی کار میکنند،دار و دستهاند، همه جا هستند، فقط میخواهند اسم درکنند، فقط میخواهند خودشان را به رُخ بکشند و خیال میکنند که چون دبیر «ادبیات» فلان مجلهاند و در آن واحد سه چهارتا مجله درمیآورند و در همه موارد قلمفرسایی میکنند، هر کاری که دلشان میخواهد میتوانند بکنند و هر حُکمی که دلشان بخواهد میتوانند صادر کنند و دچار این توهّم شدهاند که به این ترتیب دارند سرنوشت ادبیات معاصر را رقم میزنند... در مورد کتابهایی اظهارنظر و اظهارفضل میکنند که اصلا نخواندهاند، درباره آدمهایی حُکم صادر میکنند که اصلا نمیشناسند، حتا به خودشان زحمت نمیدهند که در مورد موضوعی که دارند مینویسند یک دقیقه (حتا به اندازه یک کلیک) تحقیق کنند. اینترنت همه را تنبل کرده. این درست. اما آخه آدم نباید به کاری که میکند یک ذرّه اعتقاد داشته باشد و ایمان داشته باشد؟ عشق طلبتان! که اصلا فکر نمیکنم توی این دوره و زمانه هیچکس بداند و بخواهد بداند و بخواهد به خودش یک زحمتی بدهد و یک تحقیقی بکند که اصلا چیزی به اسم «عشق» که این همه حرفش را میزنند چی بوده است و اصلا یعنی چه. حتا به اندازه یک کلیک.
چه شد که گذارتان به کتابخانهای افتاد که گنجینه روزنامهها و مجلههای تلنبارشده را تبدیل کرده بودند به میکروفیلم و چطور از میان آن گنجینه فقط نقدهای «عیارسنجی کتاب» آیندگان و چند نقد دیگر هاشمینژاد را انتخاب کردید؟
اوّل فقط به دلیل کنجکاوی بود. تازه یکی دو سال بود آقای هاشمینژاد را دیده بودم و فقط یکی دوتا از نوشتههای ایشان را خوانده بودم که یکیش نقد کتاب برگزیده داستانهای ابوالقاسم پاینده بود که در مجله «فرهنگ و زندگی» چاپ شده بود. خیلی دلم میخواست بدانم نویسندهای با یک چنین نگاه تیز و دقیقی که با احدالنّاسی تعارف ندارد در زمان پُرکاری خودش چه جوری مینوشته و چی مینوشته. خیلی غصّه میخوردم که چرا باید در یک زمانی با این مرد بزرگ آشنا شده باشم که دیگر نقد کتاب نمینویسد. به محض اینکه فهمیدم که ایشان یک زمانی صفحه کتاب روزنامه «آیندگان» را اداره میکردند، رفتم به دنبال آن شمارهها و خوشبختانه توی همان کتابخانهای که گفتید، روزنامهها را پیدا کردم. ورق زدن «آیندگان»های سالهای 1348 تا 1351 کار خیلی مفرّح و دلپذیری بود. البته من فقط دنبال صفحههای «عیارسنجی کتاب» دوشنبهها و پنجشنبهها میگشتم و نقد کتابهای آقای هاشمینژاد، اما در حین این جستوجوها و همینطور که روزنامهها را نگاه میکردم، دیدم کیفیت روزنامه در اوّلین سالهایی که درمیآمد چه قدر بهتر بوده از زمانی که من روزنامهخوان شدم و «آیندگان» را هر روز میدیدم. من از سال 1353 با «آیندگان» کار میکردم و برای صفحه ادبی روزنامه، هم ترجمه میکردم و هم یادداشت و معرّفی کتاب و این چیزها مینوشتم. صفحه ادبی بعدا تبدیل شد به یک ضمیمه ادبی که پنجشنبهها به اسم «آیندگان ادبی» و در قطع نصف روزنامه درمیآمد و خیلی هم خاطرخواه داشت. اما بعد، وقتی که «آیندگان»های 1348 تا 1351 را دیدم، دیدم «آیندگان ادبی» ما کجا و آن صفحه کتابی که سال 1348 درمیآمد کجا. به نظرم روزنامه سال به سال اُفت کرده بود و به ما که رسیده بود، دیگر آن روزنامه پیشتاز و روشنفکرانهای که قرار بود باشد نبود و برگ تازهای نداشت رو کند.
آن زمان به چاپ دوباره این نقدها در قالب کتاب هم فکر میکردید؟
همه نقدها را کپی گرفتم و گذاشتم توی یک پوشه و منگنه کردم و وقتی که همه آنها را سر فرصت و کنار هم خواندم، فکر کردم چه خوب بود که این نقدها به همین ترتیب کنار هم چاپ میشد. پوشه را بردم دادم به آقای هاشمینژاد. ایشان اصلا خبر نداشتند که من رفتهام سراغ این روزنامهها. اصلا توی این مدتی که با هم رفاقت داشتیم، خود ایشان یک کلمه هم درباره این دوره نقدنویسی که چند سالی بود به سر رسیده بود هیچ حرفی نزدند. آقای احمد میرعلایی به من گفت. وقتی که پوشه را بردم دادم دست آقای هاشمینژاد، توی عوالم همان روزهای خودم، انتظار داشتم که ایشان یک آفرینی یا لااقل یک دستت درد نکنهای به من بگویند. اما ابدا. یک ورقی زدند و یک لبخندی هم زدند و پوشه را به من پس دادند. توی همین فاصله به این کوتاهی، خیلی دور شده بود آقای هاشمینژاد از آن عوالم روزنامه و نقدنویسی. خیلی ناامید و سرخورده شده بود از فضایی که وجود داشت و شاید به این نتیجه رسیده بود که گوش شنوایی در کار نیست و دارد وقت خودش را تلف میکند.
در درآمدی که بر «بوته بر بوته» نوشتهاید، این پرسش را مطرح کردید که «چرا در همه این سالها قاسم هاشمینژاد دیگری نداشتهایم و... چرا در همه این سالها نقدنویسی را گاهی با هوچیگری و هتاکی و زیرابزدن، گاهی با مچگیری و تذکر اشتباهات املایی، گاهی با تبلیغ و ترویج یک مرام سیاسی و گاهی با موجسواری و دلجویی از رفقای دور و نزدیک یکی گرفتهایم...» خود شما به این پرسش چه پاسخی دارید؟ به نظر شما نقدهای هاشمینژاد چطور و چرا از این فضایی که ترسیم میکنید فاصله گرفته است؟
نمیدانم واقعا چه اتفاقی افتاد. در این مورد باید تاریخ ادبیات نویسان اظهارنظر کنند. اما آنچه من خودم شاهدش بودم، از وقتی که چشم باز کردم و یک نگاهی به دور و بر خودم انداختم، هر چه بهعنوان نقد کتاب توی روزنامهها و مجلهها میدیدم، همین چیزها بود که توی مقدمه خودم گفتهام. یک نفر که از همه معروفتر بود توی مجله «فردوسیِ» عباس پهلوان توی هر شماره یک چیزی بهعنوان نقد کتاب مینوشت و چون که خودش را هم شاعر میدانست و هم داستاننویس و هم کارشناس شعر و شاعری و قصّهنویسی، با هر شاعر و نویسنده نگونبختی که یک خرده حسابی داشت درازش میکرد و هر ناسزایی که از دهنش درمیآمد به او میگفت و بهترین کارهای ایشان عبارت از این بود که مُچ فلان شاعر معروف را بگیرد که فلان شعر خودش را از روی دست فلان شاعر معروف انگلیسی یا فرانسوی برداشته است و عین متن انگلیسی یا فرانسوی را بگذارد کنار متن فارسی تا به این ترتیب هیچ آبرو و حیثیتی برای طرف باقی نگذاشته باشد. از طرف دیگر، توی مجلههای به قول معروف وزین و سنگینی مثل مجلههای آقای ایرج افشار و «سخن» آقای خانلری، آقایان فاضل و دانشمندی که اوج هنرشان مقدمهنویسی و سخنرانی در سمینارها بود هی به همدیگر نان قرض میدادند و ادای دین میکردند و تک و تعارف تیکهپاره میکردند و اسم این کارها را هم میگذاشتند نقد کتاب. و این اواخر هم با یک پدیدههای نوظهوری طرفیم که همه جا هستند و همه عین هماند و آن چیزی که به اسم «نقد کتاب» به ما تحویل میدهند عبارت است از یک مُشت معلومات و نقل قول که همه را از اینترنت میگیرند (و به این دلیل است که همه عین هم اند)... یک شیوه عبارت از این است که پیش از هر چیزی با اظهار معلومات و کلمات قصاری که از این و آن نقل میکنی خوانندهات را زیر آوار معلومات له کنی و مرعوب کنی و آن وقت یک حُکم در مورد کتاب مورد نظر صادر کنی که ردخور نداشته باشد و خواننده مجبور باشد بپذیرد و شیوه دیگر عبارت از این است که آنقدر کلیبافی کنی و انشا بنویسی و از این شاخ به آن شاخ بپری که اصلا معلوم نباشد که چه میگویی و خلاصه یک جوری بنویسی که هیچچی از توش درنیاید و نه سیخ بسوزد و نه کباب... و ما «منتقدان» زیادی داریم که استادند در این فن: چهل سال است که مینویسند و حرف میزنند و چاپ میکنند و برگزیده و مجموعه درمیآورند و هنوز معلوم نیست چه میگویند. وقتی که اینها را میبینی، میگویی صد رحمت به همان هوچیها و فضلای دهه چهل و پنجاه.
بسیاری از اهالی رسانه این روزها بر مساله «بیطرفی» تاکید میکنند، گزارهای که به هیچروی با مفهوم «نقد» نسبتی ندارد. شما در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که هاشمینژاد «هیچ ملاحظهای در کارش نیست. با اینکه ناظر برکنار و بیطرفی است که از بیرون به اثر نگاه میکند، سخت درگیر ماجرا میشود و قضاوت میکند. قضاوتهای صریح و بموقع... » بیطرفیای که شما در کار هاشمینژاد میبینید، با گزاره جاافتاده «منتقد بیطرف» متفاوت است.
«بیطرفی» اگر به معنی «خنثا بودن» و «بلاتکلیفی» باشد همان شگردیست که -گفتم- بسیاری از منتقدان معاصر ما به کار میبرند و به این ترتیب تلاش میکنند که یک چیزی بگویند که هیچچی نگفته باشند و نتیجهاش چیزی نیست به جز سیاهکردن کاغذ و سر کار گذاشتن و سرگردانی خواننده. «بیطرفی» منتقدی مثل آقای هاشمینژاد به این معنی است که او قبل از اینکه برود به سراغ یک اثر، هنوز هیچ تصمیمی در مورد آن نگرفته است. با یک متر و معیار از پیش تعیین شده و با یک تصمیم قبلی به سراغ اثر نمیرود. بلکه با یک نگاه تیز و جستوجوگر، میخواهد ببیند چه ارزشهایی میتواند از دل خود اثر بیرون بکشد. این کار سادهای نیست. پیش از هر چیز، شما باید یک اثری پیدا کنید که قابل این حرفها باشد. یعنی ارزش این جست و جو و تحلیل و «نقد» را داشته باشد. وقتی که یک منتقدی سفارشی کار نمیکند، نمیخواهد با نقدنویسی اسم در کند، نمیخواهد اظهار معلومات کند، نمیخواهد مرام و آرمان خاصی را پیش ببرد و فقط برای دل خودش و به قول خود آقای هاشمینژاد با «عشق» کار میکند، وقتی که میبیند چیزی در میانه نیست که او را سر شوق بیاورد، معلوم است که دست میکشد از نوشتن نقد. (این کار دل است، کار پیشانی نیست.) اما متاسفانه وقتی که قاسم هاشمینژاد و امثالهم میکشند کنار، میدان باز میشود برای آنهایی که به دنبال ارزشها نیستند، فقط سفارشی کار میکنند،دار و دستهاند، همه جا هستند، فقط میخواهند اسم درکنند، فقط میخواهند خودشان را به رُخ بکشند و خیال میکنند که چون دبیر «ادبیات» فلان مجلهاند و در آن واحد سه چهارتا مجله درمیآورند و در همه موارد قلمفرسایی میکنند، هر کاری که دلشان میخواهد میتوانند بکنند و هر حُکمی که دلشان بخواهد میتوانند صادر کنند و دچار این توهّم شدهاند که به این ترتیب دارند سرنوشت ادبیات معاصر را رقم میزنند... در مورد کتابهایی اظهارنظر و اظهارفضل میکنند که اصلا نخواندهاند، درباره آدمهایی حُکم صادر میکنند که اصلا نمیشناسند، حتا به خودشان زحمت نمیدهند که در مورد موضوعی که دارند مینویسند یک دقیقه (حتا به اندازه یک کلیک) تحقیق کنند. اینترنت همه را تنبل کرده. این درست. اما آخه آدم نباید به کاری که میکند یک ذرّه اعتقاد داشته باشد و ایمان داشته باشد؟ عشق طلبتان! که اصلا فکر نمیکنم توی این دوره و زمانه هیچکس بداند و بخواهد بداند و بخواهد به خودش یک زحمتی بدهد و یک تحقیقی بکند که اصلا چیزی به اسم «عشق» که این همه حرفش را میزنند چی بوده است و اصلا یعنی چه. حتا به اندازه یک کلیک.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.