خطا، غفلت، مفهوم
متن چگونه کار میکند؟
مجید نظری
پاسکال کازانووا در کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، دلوز و گتاری را به تحریف مقصود کافکا متهم میکند و مینویسد تمایلات سیاسی که آنها به کافکا نسبت میدهند متفاوت با آن چیزی است که کلاوس واگنباخ-زندگینامهنویس او- گفته و این، «همراه با تصور نابههنگامشان از سیاست به یک سلسله خطاهای تاریخی منجر شده است.» (صفحه 259) نویسنده معتقد است دلوز و گتاری به سراغ تصویری منسوخ از کافکا رفتهاند. این دو از ادبیاتهای صغیر (اقلیت) شعاری از هیچ و پوچ ساختند و آن را به کافکا نسبت دادند. اما کافکا برای دلوز و گتاری کافکای بیوگرافیک نیست. آنها در پی تفسیر کافکا نبودند. سوال «این چگونه کار میکند؟» را جایگزین «معنای این چیست؟» میکنند. تفسیر فرآیند این همانی است: این به معنای آن است. تفسیر هرمنوتیکی سیستمی امپراتوری-استبدادی است که در آن دالهای مکتوب ترجمان صدای غایب (امپراتور) است که برای تفسیر به حضور راهنما نیاز دارد. اما کتاب برای آنها ماشین غیردلالتگرانهای است که در مواجهه با آن میپرسند آیا کار میکند و چگونه کار میکند؟ در آنتی اودیپ مینویسند خواندن «کاربرد تولیدی ماشین ادبی است. خواندن مونتاژی است از ماشینهای میل
ورز، عملی است اسکیزویید که نیروی انقلابی متن را بیرون میکشد.» دلوز و گتاری نیروهای انقلابی آثار کافکا را بیرون کشیدند. در آثار کافکا عناصر انقلابی مانند دفاع از طبقه کارگر، ضدیت با سرمایهداری یا مخالفت با فاشیسم دیده نمیشود بنابراین مفسران آثار کافکا را بیارتباط با انقلاب میدانند. از منظر آنان کافکا یا گرفتار عقده اودیپ بوده یا بیکس و تنها در برهوت و بیگانگی. ولی دلوز و گتاری آثار کافکا را ترسیمگر خطوط گریز یا پرواز میدانند. از قانون، از قرارداد و از نهاد رمزگشایی میکنند و در پیوند با خارج قلمرو نیروهای اقلیت را بازمیسازند. این نیروها کوچرو هستند و از اینرو نمیتوان آنها را رمزگذاری کرد.
کافکای دلوز و گتاری به درد کارشناسان کافکا یا تخصصی موسوم به کافکاشناسی نمیخورد. غریبگیاش را با آنها حفظ میکند. کافکای آنها نه به جهان ایوب ربط دارد و نه با کیرکهگور مقایسه میشود. آنها تفاسیری که جهان کافکا را «جهان شک، تشویش، عجز، ناتمامی، لنگی و لوچی، تعلیق بیسرانجام و دوگانگی وحدتناپذیر» در نظر میگیرند به هیچ میگیرند. (جمادی، صفحه61) دلوز و گتاری در جستوجوی حقیقت و معنای شخصیتها در اثر ادبی نیستند بلکه آنچه اهمیت دارد درک نیروهای دستاندرکار، در شخصیت است. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» کافکا چیزی بیش از کافکاست. دلوز نویسنده را تفسیر نمیکند. مواجهه او با ادبیات منجر به ولادت فرزند جدیدی میشود که از آن خود اوست. دلوز با اسپینوزا، نیچه و برگسون نیز همین معامله را میکند. محدودکردن کافکا حول محور قانون، گناه و سوبژکتویته بیان بر اساس کلیشههایی مانند تمثیل، استعاره و سمبولیسم از عجز و ناتوانی حکایت میکند. آنها در پی اشاعه کافکاییسم نیستند. میخواهند نشان دهند که چگونه آثار کافکا قدرتهای شیطانی آیندهای را پیشبینی میکند که در هیئت سرمایهداری، بوروکراسی، فاشیسم و استالینیسم دقالباب میکنند. دلوز و گتاری برای نفوذ به آثار کافکا مسیر واحدی را مرجع نمیدانند. مساله صرفا یافتن راههای ارتباطی و پیوند با نقاط دیگر و چگونگی تغییرات این نقشه ریزومی در صورت انتخاب نقطهای برای ورود از جایی دیگر است. با چند تقابل شکلی ساده آغاز میکنند: سر خم شده و سر برافراشته برای شکل محتوا، پرتره، عکس و صوت برای شکل بیان. اینها مدام در آثار کافکا ظاهر میشوند. در نظرگرفتن دو شکل محتوا بهطور انتزاعی و دیدن تقابلی صوری بین آنها، ما را در قلمرو دال گرفتار میکند. رسیدن به این تقابلهای دوتایی احمقانه است مگر اینکه بدانیم از کجاآمدن و به کجارفتن سیستم و چگونگی تبدیل آن چه نقشهای ناهمگونی را ایفا میکند. سیاست کافکا به عبارتی باور به ماشینی کافکایی است. «ما فقط به تجربهگرایی کافکا معتقدیم که بدون تفسیر و دلالت است و تنها مبتنی است بر آزمونهای تجربه.» (صفحه 76) شکل دیگری از تفسیرهای کافکا تفسیر روانکاوانه «نامه به پدر» است. مشکلات جنسی، ناتوانی در نوشتن، سرافکندگی در جمع، ازدواجنکردن، همه تقصیر پدر است. دلوز و گتاری با این نگاه ادیپی با امپراتوری دال، معنا، ادیپ مخالفت میکنند. همه این موارد، واکنشهایی به رابطه با پدر نیستند بلکه «انگیزههای کاملا مثبتی از جنبه لیبیدویی هستند.» (صفحه 79) هدف بزرگکردن عکس پدر و افکندن آن «بر نقشه جهان، بنبست خاص عکس را میشکند و راهی برای بیرونرفتن از این بنبست ابداع میکند.» (صفحه 80) مساله کافکا رهایی نیست، گریز است؛ گریز از انقیاد. این گریز به معنی فرار و جابهجایی در مکان نیست بلکه گریزی موقعیتی است؛ «گریزی از سر شدت». کافکا با این بزرگنمایی در پس مثلث خانوادگی (پدر، مادر، فرزند) مثلثهای دیگری را مییابد. مثلث قاضی، وکیل، متهم، کارمندان بانک، پلیسها، قاضیان و... همزمان با دیدن مثلثهای دیگر، یک خط گریز نیز نمایان میشود: حیوانشدن پیش انسانی. حیوانشدن یعنی «دنبالکردن راه گریز با همه ایجابیتاش.» (صفحه 85) اما در اینجا به راه خروجی نمیرسیم چراکه با ادیپیشدن دوباره مواجه میشویم. «مسخ» بهخوبی این فرآیند را نشان میدهد. گرگور در فرآیند قلمروگریزی خود متوقف شده و نمیتواند راه را تا نهایت کار دنبال کند و بازمیگردد به اصل پدرسالارانه مثلث ادیپی.
دلوز در مقاله «میانجیها» راه خروج را همان آفریدن میداند: «ما باید آفرینش را همچون گامزدن میان ناممکنها دریابیم.» ادبیات یهودیان پراگ به چیزی ناممکن تبدیل میشود. ناممکنبودن ننوشتن، ناممکنبودن نوشتن به آلمانی یا به هر شکل دیگری. آلمانی پراگی زبانی است از قلمرو گریخته و مناسب برای اقلیت. اولین ویژگی ادبیات اقلیت، قلمروگریزی زبان در آن است. اما قبل از ادامه موضوع لازم است به مفاهیم اقلیت و اکثریت نزد دلوز و گتاری بپردازیم. مفهوم اقلیت نزد آنها مفهوم نسبتا پیچیدهای است. تفاوت اکثریت و اقلیت در کمیت نیست. اکثریت با افراد بسیارش تعریف نمیشود. اکثریت با استاندارد نزدیکی دارد. سفید، مذکر، غربی، بالغ، حرفزدن با زبان استاندارد و... . اقلیت با شکافی که آن را از استاندارد جدا میکند شناخته میشود. اقلیت قلمروزدایی میکند و دارای پتانسیل انقلابشدگی است. اقلیتشدگی فرآیند خلاق ناهمگون یا متفاوتشدن از اکثریت است. دومین ویژگی ادبیات اقلیت این است که همهچیز در آن سیاسی است. در ادبیات اکثریت یا همان ادبیات معیار، محیط اجتماعی همچون پسزمینهای برای امور فردی است، اما در ادبیات اقلیت هر ماجرای فردی با سیاست پیوند میخورد. امور فردی و مثلث خانوادگی با مثلثهای تجاری، اقتصادی، بوروکراتیک و قضایی مرتبط میشود. در ادبیات اقلیت، تضاد پدر و پسر دیگر توهم ادیپی نیست، بلکه برنامهای سیاسی است. سومین ویژگی آن این است که همهچیز در آن ارزشی جمعی مییابد. در ادبیات اقلیت، مفهوم استعداد به کنار گذاشته میشود و آنچه نویسنده میگوید ضرورتا سیاسی است و از قبل شکلدهنده کنش مشترک است. ادبیات مجری نقش و کارکرد انقلابی است و موجب ایجاد شرایط بیان جمعی است: «مساله ادبیات مردم است.» در اینجا سوژهای نیست که منشا پیام باشد: «تنها چیدمانهای جمعی بیان وجود دارد. حرف کا. نه مشخصه یک راوی است، نه مشخصه یک شخصیت داستانی، بلکه مشخصه چیدمانی است که دمبهدم بیشتر ماشینگونه میشود. کارگزاری که دمبهدم بیشتر جمعی میشود. چراکه یک نفر در تنهاییاش درون آن محصور شده است.» (صفحه 94)
کافکا نمیخواست مانند مکتب پراگ و به تبعیت از دوستش ماکس برود با استفاده از ابزارهایی مانند سمبولیسم، اسطوره، رویابینی، زبان را به صورت مصنوعی غلیظ کند. چراکه این به معنای بازقلمروسازی بود. کافکا برخلاف نویسندگان عصر خود، راه دیگری ابداع کرد. او اتفاقا به فقر زبان آلمانی پراگ روی آورده، همانطور که جویس و بکت در این راه کوشیدهاند. کافکا با استعاره با سمبولیسم با دلالت در تضاد است. کار کافکا این است: «به ارتعاش درآوردن تسلسلها کلمه را در معرض شدتهای درونی نا منتظر قرار دادن - در یک کلام، بهرهگیری شدت یافته بیدلالت از زبان.» (ص100) زبان ابزار بازنمایی نیست؛ بلکه زبان از بازنمایی امتناع و به سوی محدودیتهای خود حرکت میکند. کافکا زبان خود را به زبان اقلیت تبدیل میکند. در اقلیت بودن است که میتوان انقلابی باشد. کافکا در پی خلق اقلیتشدن است.
اجزای ماشین ادبی کافکا نامهها، داستانها و رمانها هستند. نامهها -هرچند کافکا قصد انتشارشان را نداشت- اما جزیی ضروری از ماشین ادبی کافکا هستند. آنها نشانگر قدرت شیطانی این ماشین هستند. «نامهها ریزوماند. یک شبکه، یک تار عنکبوت.» (ص111) در نامهها بهعنوان ژانر اقلیت، آنچه برای سوژه سخنگو مایه بزرگترین وحشت است به صورت مانعی خارجی ظاهر میشود که میکوشد از آن بگذرد حتی اگر به قیمت جانش تمام شود. در «نامه به پدر» ادیپ و خانواده و در نامهنوشتن به فلیسه، ازدواج از طریق ماشین نوشتن دفع میشوند. جزء دیگر ماشین ادبی، داستانها هستند. حیوان موضوع داستان است حتی اگر در داستان حیوانی نباشد. در نامهها خط گریزی نیست. در داستانها کافکا درصدد یافتن خط گریز است. یک راه خروجی. ذات حیوانی برای کافکا خط گریز است؛ حیوانشدن استعاری، سمبولیستی یا تمثیلی نیست. حیوانشدن چشمانداز است. نقشهایی از شدتهاست؛ چینش حالاتی است که جداگانه در انسان ریشه دوانده. اما داستانها نیز نابسندهاند. بنابراین در جزء سوم ماشیننوشتن که همان رمان است کافکا حیوانشدن را کنار میگذارد تا چیدمان پیچیدهتری را جایگزین کند. رمانها به حیوانشدن کاری ندارند چراکه در این صورت نوشته به رمان تحول نمییابد. در رمان چیدمانهای ماشینی گسترش مییابند. اما اگر ماشین نتواند خود را در چیدمانهای بسیار پیچیده سیاسی و اجتماعی زنده مجسم کند «شکست» میخورد. بنابراین رمانها را کافکا متوقف میکند چون آنها تمامنشدنیاند. عبارتها و نشانههایی در آثار کافکا از جمله در «محاکمه»، «در سرزمین محکومان» و «دیوار بزرگ چین» وجود دارد که تفسیرهایی بر مبنای الهیاتشناسی سلبی، ترانساندانس قانون، تقدم گناه را موجه میکند. اما این درونمایهها به واسطه تجربهگری طولانی کافکا در معرض پیادهسازی (demon tage) قرار میگیرند. قانون شناختناپذیر نیست بلکه عاری از هرگونه درونیتی است. این درونمایهها نه در نامهها که رنگمایه آنها ترس است نه گناه، وجود دارد نه در داستانها که رنگمایه آنها گریز است و نه در رمانها که رنگمایه آنها حسی از پیادهکردن است. «ترس، گریز، پیادهکردن - باید به اینها بهعنوان سه شورمندی، سه شدت فکر کنیم که مطابقاند با پیمان شیطانی، حیوانی شدن و چیدمان ماشینی و جمعی.» (ص136)
عدالت پیوستاری از میل است و نه قانون و ما با میل روبهروییم. اگر همهچیز یا همهکس بخشی از عدالت است دلیل آن درونماندگاری میل است و این کشف بزرگ کا است که با تجربهگری به آن میرسد. عدالت فرآیند درونماندگار میل است. «محاکمه» حوزه نامحدود درونماندگار است نه آنگونه که برخی از مفسران حوزه ترانساندانس نامعین دانستهاند. در محاکمه با زایندگی سریها مواجه هستیم. سریها در مقابل مفهوم بسته ساختار قرار میگیرند. سریها در کارند موقعیتی را که به بنبست رسیده باز کنند. شخصیتهای کافکا بخشی از یکسری بزرگ هستند. سری بزرگ به خردهسریها تقسیم میشود. کافکا پیوسته از دوگانهها و سهگانهها استفاده میکند. در رمانها برخلاف نامهها و داستانها این دوگانهها و سهگانهها با بنبست مواجه نمیشوند. آنچنان متزلزل، نرم و انعطافپذیرند که بهصورت سریهایی که شکلشان را میشکنند درمیآیند. این امر در «مسخ» اتفاق نمیافتد. در رمانها، کافکا دریافته بود که چگونه سریهای زاینده میتوانند راهحل باشند.
دلوز در یکی از نامههایش میگوید هر کتاب ارزشمندی درباره فلسفه باید سه ملاک را تحقق بخشد. نخست باید «خطاها»یی را که سایر کتابها در این موضوع دچار شدهاند، نشان دهد. دوم، باید تلاش کند امور اساسی که در موضوع مورد بحث فراموش شدهاند را مجدد مطرح کند. سوم، باید مفهوم جدیدی خلق کند: خطا، غفلت و مفهوم. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» دلوز به همراه فلیکس گتاری چنین کار کردهاند.
کافکای دلوز و گتاری به درد کارشناسان کافکا یا تخصصی موسوم به کافکاشناسی نمیخورد. غریبگیاش را با آنها حفظ میکند. کافکای آنها نه به جهان ایوب ربط دارد و نه با کیرکهگور مقایسه میشود. آنها تفاسیری که جهان کافکا را «جهان شک، تشویش، عجز، ناتمامی، لنگی و لوچی، تعلیق بیسرانجام و دوگانگی وحدتناپذیر» در نظر میگیرند به هیچ میگیرند. (جمادی، صفحه61) دلوز و گتاری در جستوجوی حقیقت و معنای شخصیتها در اثر ادبی نیستند بلکه آنچه اهمیت دارد درک نیروهای دستاندرکار، در شخصیت است. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» کافکا چیزی بیش از کافکاست. دلوز نویسنده را تفسیر نمیکند. مواجهه او با ادبیات منجر به ولادت فرزند جدیدی میشود که از آن خود اوست. دلوز با اسپینوزا، نیچه و برگسون نیز همین معامله را میکند. محدودکردن کافکا حول محور قانون، گناه و سوبژکتویته بیان بر اساس کلیشههایی مانند تمثیل، استعاره و سمبولیسم از عجز و ناتوانی حکایت میکند. آنها در پی اشاعه کافکاییسم نیستند. میخواهند نشان دهند که چگونه آثار کافکا قدرتهای شیطانی آیندهای را پیشبینی میکند که در هیئت سرمایهداری، بوروکراسی، فاشیسم و استالینیسم دقالباب میکنند. دلوز و گتاری برای نفوذ به آثار کافکا مسیر واحدی را مرجع نمیدانند. مساله صرفا یافتن راههای ارتباطی و پیوند با نقاط دیگر و چگونگی تغییرات این نقشه ریزومی در صورت انتخاب نقطهای برای ورود از جایی دیگر است. با چند تقابل شکلی ساده آغاز میکنند: سر خم شده و سر برافراشته برای شکل محتوا، پرتره، عکس و صوت برای شکل بیان. اینها مدام در آثار کافکا ظاهر میشوند. در نظرگرفتن دو شکل محتوا بهطور انتزاعی و دیدن تقابلی صوری بین آنها، ما را در قلمرو دال گرفتار میکند. رسیدن به این تقابلهای دوتایی احمقانه است مگر اینکه بدانیم از کجاآمدن و به کجارفتن سیستم و چگونگی تبدیل آن چه نقشهای ناهمگونی را ایفا میکند. سیاست کافکا به عبارتی باور به ماشینی کافکایی است. «ما فقط به تجربهگرایی کافکا معتقدیم که بدون تفسیر و دلالت است و تنها مبتنی است بر آزمونهای تجربه.» (صفحه 76) شکل دیگری از تفسیرهای کافکا تفسیر روانکاوانه «نامه به پدر» است. مشکلات جنسی، ناتوانی در نوشتن، سرافکندگی در جمع، ازدواجنکردن، همه تقصیر پدر است. دلوز و گتاری با این نگاه ادیپی با امپراتوری دال، معنا، ادیپ مخالفت میکنند. همه این موارد، واکنشهایی به رابطه با پدر نیستند بلکه «انگیزههای کاملا مثبتی از جنبه لیبیدویی هستند.» (صفحه 79) هدف بزرگکردن عکس پدر و افکندن آن «بر نقشه جهان، بنبست خاص عکس را میشکند و راهی برای بیرونرفتن از این بنبست ابداع میکند.» (صفحه 80) مساله کافکا رهایی نیست، گریز است؛ گریز از انقیاد. این گریز به معنی فرار و جابهجایی در مکان نیست بلکه گریزی موقعیتی است؛ «گریزی از سر شدت». کافکا با این بزرگنمایی در پس مثلث خانوادگی (پدر، مادر، فرزند) مثلثهای دیگری را مییابد. مثلث قاضی، وکیل، متهم، کارمندان بانک، پلیسها، قاضیان و... همزمان با دیدن مثلثهای دیگر، یک خط گریز نیز نمایان میشود: حیوانشدن پیش انسانی. حیوانشدن یعنی «دنبالکردن راه گریز با همه ایجابیتاش.» (صفحه 85) اما در اینجا به راه خروجی نمیرسیم چراکه با ادیپیشدن دوباره مواجه میشویم. «مسخ» بهخوبی این فرآیند را نشان میدهد. گرگور در فرآیند قلمروگریزی خود متوقف شده و نمیتواند راه را تا نهایت کار دنبال کند و بازمیگردد به اصل پدرسالارانه مثلث ادیپی.
دلوز در مقاله «میانجیها» راه خروج را همان آفریدن میداند: «ما باید آفرینش را همچون گامزدن میان ناممکنها دریابیم.» ادبیات یهودیان پراگ به چیزی ناممکن تبدیل میشود. ناممکنبودن ننوشتن، ناممکنبودن نوشتن به آلمانی یا به هر شکل دیگری. آلمانی پراگی زبانی است از قلمرو گریخته و مناسب برای اقلیت. اولین ویژگی ادبیات اقلیت، قلمروگریزی زبان در آن است. اما قبل از ادامه موضوع لازم است به مفاهیم اقلیت و اکثریت نزد دلوز و گتاری بپردازیم. مفهوم اقلیت نزد آنها مفهوم نسبتا پیچیدهای است. تفاوت اکثریت و اقلیت در کمیت نیست. اکثریت با افراد بسیارش تعریف نمیشود. اکثریت با استاندارد نزدیکی دارد. سفید، مذکر، غربی، بالغ، حرفزدن با زبان استاندارد و... . اقلیت با شکافی که آن را از استاندارد جدا میکند شناخته میشود. اقلیت قلمروزدایی میکند و دارای پتانسیل انقلابشدگی است. اقلیتشدگی فرآیند خلاق ناهمگون یا متفاوتشدن از اکثریت است. دومین ویژگی ادبیات اقلیت این است که همهچیز در آن سیاسی است. در ادبیات اکثریت یا همان ادبیات معیار، محیط اجتماعی همچون پسزمینهای برای امور فردی است، اما در ادبیات اقلیت هر ماجرای فردی با سیاست پیوند میخورد. امور فردی و مثلث خانوادگی با مثلثهای تجاری، اقتصادی، بوروکراتیک و قضایی مرتبط میشود. در ادبیات اقلیت، تضاد پدر و پسر دیگر توهم ادیپی نیست، بلکه برنامهای سیاسی است. سومین ویژگی آن این است که همهچیز در آن ارزشی جمعی مییابد. در ادبیات اقلیت، مفهوم استعداد به کنار گذاشته میشود و آنچه نویسنده میگوید ضرورتا سیاسی است و از قبل شکلدهنده کنش مشترک است. ادبیات مجری نقش و کارکرد انقلابی است و موجب ایجاد شرایط بیان جمعی است: «مساله ادبیات مردم است.» در اینجا سوژهای نیست که منشا پیام باشد: «تنها چیدمانهای جمعی بیان وجود دارد. حرف کا. نه مشخصه یک راوی است، نه مشخصه یک شخصیت داستانی، بلکه مشخصه چیدمانی است که دمبهدم بیشتر ماشینگونه میشود. کارگزاری که دمبهدم بیشتر جمعی میشود. چراکه یک نفر در تنهاییاش درون آن محصور شده است.» (صفحه 94)
کافکا نمیخواست مانند مکتب پراگ و به تبعیت از دوستش ماکس برود با استفاده از ابزارهایی مانند سمبولیسم، اسطوره، رویابینی، زبان را به صورت مصنوعی غلیظ کند. چراکه این به معنای بازقلمروسازی بود. کافکا برخلاف نویسندگان عصر خود، راه دیگری ابداع کرد. او اتفاقا به فقر زبان آلمانی پراگ روی آورده، همانطور که جویس و بکت در این راه کوشیدهاند. کافکا با استعاره با سمبولیسم با دلالت در تضاد است. کار کافکا این است: «به ارتعاش درآوردن تسلسلها کلمه را در معرض شدتهای درونی نا منتظر قرار دادن - در یک کلام، بهرهگیری شدت یافته بیدلالت از زبان.» (ص100) زبان ابزار بازنمایی نیست؛ بلکه زبان از بازنمایی امتناع و به سوی محدودیتهای خود حرکت میکند. کافکا زبان خود را به زبان اقلیت تبدیل میکند. در اقلیت بودن است که میتوان انقلابی باشد. کافکا در پی خلق اقلیتشدن است.
اجزای ماشین ادبی کافکا نامهها، داستانها و رمانها هستند. نامهها -هرچند کافکا قصد انتشارشان را نداشت- اما جزیی ضروری از ماشین ادبی کافکا هستند. آنها نشانگر قدرت شیطانی این ماشین هستند. «نامهها ریزوماند. یک شبکه، یک تار عنکبوت.» (ص111) در نامهها بهعنوان ژانر اقلیت، آنچه برای سوژه سخنگو مایه بزرگترین وحشت است به صورت مانعی خارجی ظاهر میشود که میکوشد از آن بگذرد حتی اگر به قیمت جانش تمام شود. در «نامه به پدر» ادیپ و خانواده و در نامهنوشتن به فلیسه، ازدواج از طریق ماشین نوشتن دفع میشوند. جزء دیگر ماشین ادبی، داستانها هستند. حیوان موضوع داستان است حتی اگر در داستان حیوانی نباشد. در نامهها خط گریزی نیست. در داستانها کافکا درصدد یافتن خط گریز است. یک راه خروجی. ذات حیوانی برای کافکا خط گریز است؛ حیوانشدن استعاری، سمبولیستی یا تمثیلی نیست. حیوانشدن چشمانداز است. نقشهایی از شدتهاست؛ چینش حالاتی است که جداگانه در انسان ریشه دوانده. اما داستانها نیز نابسندهاند. بنابراین در جزء سوم ماشیننوشتن که همان رمان است کافکا حیوانشدن را کنار میگذارد تا چیدمان پیچیدهتری را جایگزین کند. رمانها به حیوانشدن کاری ندارند چراکه در این صورت نوشته به رمان تحول نمییابد. در رمان چیدمانهای ماشینی گسترش مییابند. اما اگر ماشین نتواند خود را در چیدمانهای بسیار پیچیده سیاسی و اجتماعی زنده مجسم کند «شکست» میخورد. بنابراین رمانها را کافکا متوقف میکند چون آنها تمامنشدنیاند. عبارتها و نشانههایی در آثار کافکا از جمله در «محاکمه»، «در سرزمین محکومان» و «دیوار بزرگ چین» وجود دارد که تفسیرهایی بر مبنای الهیاتشناسی سلبی، ترانساندانس قانون، تقدم گناه را موجه میکند. اما این درونمایهها به واسطه تجربهگری طولانی کافکا در معرض پیادهسازی (demon tage) قرار میگیرند. قانون شناختناپذیر نیست بلکه عاری از هرگونه درونیتی است. این درونمایهها نه در نامهها که رنگمایه آنها ترس است نه گناه، وجود دارد نه در داستانها که رنگمایه آنها گریز است و نه در رمانها که رنگمایه آنها حسی از پیادهکردن است. «ترس، گریز، پیادهکردن - باید به اینها بهعنوان سه شورمندی، سه شدت فکر کنیم که مطابقاند با پیمان شیطانی، حیوانی شدن و چیدمان ماشینی و جمعی.» (ص136)
عدالت پیوستاری از میل است و نه قانون و ما با میل روبهروییم. اگر همهچیز یا همهکس بخشی از عدالت است دلیل آن درونماندگاری میل است و این کشف بزرگ کا است که با تجربهگری به آن میرسد. عدالت فرآیند درونماندگار میل است. «محاکمه» حوزه نامحدود درونماندگار است نه آنگونه که برخی از مفسران حوزه ترانساندانس نامعین دانستهاند. در محاکمه با زایندگی سریها مواجه هستیم. سریها در مقابل مفهوم بسته ساختار قرار میگیرند. سریها در کارند موقعیتی را که به بنبست رسیده باز کنند. شخصیتهای کافکا بخشی از یکسری بزرگ هستند. سری بزرگ به خردهسریها تقسیم میشود. کافکا پیوسته از دوگانهها و سهگانهها استفاده میکند. در رمانها برخلاف نامهها و داستانها این دوگانهها و سهگانهها با بنبست مواجه نمیشوند. آنچنان متزلزل، نرم و انعطافپذیرند که بهصورت سریهایی که شکلشان را میشکنند درمیآیند. این امر در «مسخ» اتفاق نمیافتد. در رمانها، کافکا دریافته بود که چگونه سریهای زاینده میتوانند راهحل باشند.
دلوز در یکی از نامههایش میگوید هر کتاب ارزشمندی درباره فلسفه باید سه ملاک را تحقق بخشد. نخست باید «خطاها»یی را که سایر کتابها در این موضوع دچار شدهاند، نشان دهد. دوم، باید تلاش کند امور اساسی که در موضوع مورد بحث فراموش شدهاند را مجدد مطرح کند. سوم، باید مفهوم جدیدی خلق کند: خطا، غفلت و مفهوم. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» دلوز به همراه فلیکس گتاری چنین کار کردهاند.
پاسکال کازانووا در کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، دلوز و گتاری را به تحریف مقصود کافکا متهم میکند و مینویسد تمایلات سیاسی که آنها به کافکا نسبت میدهند متفاوت با آن چیزی است که کلاوس واگنباخ-زندگینامهنویس او- گفته و این، «همراه با تصور نابههنگامشان از سیاست به یک سلسله خطاهای تاریخی منجر شده است.» (صفحه 259) نویسنده معتقد است دلوز و گتاری به سراغ تصویری منسوخ از کافکا رفتهاند. این دو از ادبیاتهای صغیر (اقلیت) شعاری از هیچ و پوچ ساختند و آن را به کافکا نسبت دادند. اما کافکا برای دلوز و گتاری کافکای بیوگرافیک نیست. آنها در پی تفسیر کافکا نبودند. سوال «این چگونه کار میکند؟» را جایگزین «معنای این چیست؟» میکنند. تفسیر فرآیند این همانی است: این به معنای آن است. تفسیر هرمنوتیکی سیستمی امپراتوری-استبدادی است که در آن دالهای مکتوب ترجمان صدای غایب (امپراتور) است که برای تفسیر به حضور راهنما نیاز دارد. اما کتاب برای آنها ماشین غیردلالتگرانهای است که در مواجهه با آن میپرسند آیا کار میکند و چگونه کار میکند؟ در آنتی اودیپ مینویسند خواندن «کاربرد تولیدی ماشین ادبی است. خواندن مونتاژی است از ماشینهای میل
ورز، عملی است اسکیزویید که نیروی انقلابی متن را بیرون میکشد.» دلوز و گتاری نیروهای انقلابی آثار کافکا را بیرون کشیدند. در آثار کافکا عناصر انقلابی مانند دفاع از طبقه کارگر، ضدیت با سرمایهداری یا مخالفت با فاشیسم دیده نمیشود بنابراین مفسران آثار کافکا را بیارتباط با انقلاب میدانند. از منظر آنان کافکا یا گرفتار عقده اودیپ بوده یا بیکس و تنها در برهوت و بیگانگی. ولی دلوز و گتاری آثار کافکا را ترسیمگر خطوط گریز یا پرواز میدانند. از قانون، از قرارداد و از نهاد رمزگشایی میکنند و در پیوند با خارج قلمرو نیروهای اقلیت را بازمیسازند. این نیروها کوچرو هستند و از اینرو نمیتوان آنها را رمزگذاری کرد.
کافکای دلوز و گتاری به درد کارشناسان کافکا یا تخصصی موسوم به کافکاشناسی نمیخورد. غریبگیاش را با آنها حفظ میکند. کافکای آنها نه به جهان ایوب ربط دارد و نه با کیرکهگور مقایسه میشود. آنها تفاسیری که جهان کافکا را «جهان شک، تشویش، عجز، ناتمامی، لنگی و لوچی، تعلیق بیسرانجام و دوگانگی وحدتناپذیر» در نظر میگیرند به هیچ میگیرند. (جمادی، صفحه61) دلوز و گتاری در جستوجوی حقیقت و معنای شخصیتها در اثر ادبی نیستند بلکه آنچه اهمیت دارد درک نیروهای دستاندرکار، در شخصیت است. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» کافکا چیزی بیش از کافکاست. دلوز نویسنده را تفسیر نمیکند. مواجهه او با ادبیات منجر به ولادت فرزند جدیدی میشود که از آن خود اوست. دلوز با اسپینوزا، نیچه و برگسون نیز همین معامله را میکند. محدودکردن کافکا حول محور قانون، گناه و سوبژکتویته بیان بر اساس کلیشههایی مانند تمثیل، استعاره و سمبولیسم از عجز و ناتوانی حکایت میکند. آنها در پی اشاعه کافکاییسم نیستند. میخواهند نشان دهند که چگونه آثار کافکا قدرتهای شیطانی آیندهای را پیشبینی میکند که در هیئت سرمایهداری، بوروکراسی، فاشیسم و استالینیسم دقالباب میکنند. دلوز و گتاری برای نفوذ به آثار کافکا مسیر واحدی را مرجع نمیدانند. مساله صرفا یافتن راههای ارتباطی و پیوند با نقاط دیگر و چگونگی تغییرات این نقشه ریزومی در صورت انتخاب نقطهای برای ورود از جایی دیگر است. با چند تقابل شکلی ساده آغاز میکنند: سر خم شده و سر برافراشته برای شکل محتوا، پرتره، عکس و صوت برای شکل بیان. اینها مدام در آثار کافکا ظاهر میشوند. در نظرگرفتن دو شکل محتوا بهطور انتزاعی و دیدن تقابلی صوری بین آنها، ما را در قلمرو دال گرفتار میکند. رسیدن به این تقابلهای دوتایی احمقانه است مگر اینکه بدانیم از کجاآمدن و به کجارفتن سیستم و چگونگی تبدیل آن چه نقشهای ناهمگونی را ایفا میکند. سیاست کافکا به عبارتی باور به ماشینی کافکایی است. «ما فقط به تجربهگرایی کافکا معتقدیم که بدون تفسیر و دلالت است و تنها مبتنی است بر آزمونهای تجربه.» (صفحه 76) شکل دیگری از تفسیرهای کافکا تفسیر روانکاوانه «نامه به پدر» است. مشکلات جنسی، ناتوانی در نوشتن، سرافکندگی در جمع، ازدواجنکردن، همه تقصیر پدر است. دلوز و گتاری با این نگاه ادیپی با امپراتوری دال، معنا، ادیپ مخالفت میکنند. همه این موارد، واکنشهایی به رابطه با پدر نیستند بلکه «انگیزههای کاملا مثبتی از جنبه لیبیدویی هستند.» (صفحه 79) هدف بزرگکردن عکس پدر و افکندن آن «بر نقشه جهان، بنبست خاص عکس را میشکند و راهی برای بیرونرفتن از این بنبست ابداع میکند.» (صفحه 80) مساله کافکا رهایی نیست، گریز است؛ گریز از انقیاد. این گریز به معنی فرار و جابهجایی در مکان نیست بلکه گریزی موقعیتی است؛ «گریزی از سر شدت». کافکا با این بزرگنمایی در پس مثلث خانوادگی (پدر، مادر، فرزند) مثلثهای دیگری را مییابد. مثلث قاضی، وکیل، متهم، کارمندان بانک، پلیسها، قاضیان و... همزمان با دیدن مثلثهای دیگر، یک خط گریز نیز نمایان میشود: حیوانشدن پیش انسانی. حیوانشدن یعنی «دنبالکردن راه گریز با همه ایجابیتاش.» (صفحه 85) اما در اینجا به راه خروجی نمیرسیم چراکه با ادیپیشدن دوباره مواجه میشویم. «مسخ» بهخوبی این فرآیند را نشان میدهد. گرگور در فرآیند قلمروگریزی خود متوقف شده و نمیتواند راه را تا نهایت کار دنبال کند و بازمیگردد به اصل پدرسالارانه مثلث ادیپی.
دلوز در مقاله «میانجیها» راه خروج را همان آفریدن میداند: «ما باید آفرینش را همچون گامزدن میان ناممکنها دریابیم.» ادبیات یهودیان پراگ به چیزی ناممکن تبدیل میشود. ناممکنبودن ننوشتن، ناممکنبودن نوشتن به آلمانی یا به هر شکل دیگری. آلمانی پراگی زبانی است از قلمرو گریخته و مناسب برای اقلیت. اولین ویژگی ادبیات اقلیت، قلمروگریزی زبان در آن است. اما قبل از ادامه موضوع لازم است به مفاهیم اقلیت و اکثریت نزد دلوز و گتاری بپردازیم. مفهوم اقلیت نزد آنها مفهوم نسبتا پیچیدهای است. تفاوت اکثریت و اقلیت در کمیت نیست. اکثریت با افراد بسیارش تعریف نمیشود. اکثریت با استاندارد نزدیکی دارد. سفید، مذکر، غربی، بالغ، حرفزدن با زبان استاندارد و... . اقلیت با شکافی که آن را از استاندارد جدا میکند شناخته میشود. اقلیت قلمروزدایی میکند و دارای پتانسیل انقلابشدگی است. اقلیتشدگی فرآیند خلاق ناهمگون یا متفاوتشدن از اکثریت است. دومین ویژگی ادبیات اقلیت این است که همهچیز در آن سیاسی است. در ادبیات اکثریت یا همان ادبیات معیار، محیط اجتماعی همچون پسزمینهای برای امور فردی است، اما در ادبیات اقلیت هر ماجرای فردی با سیاست پیوند میخورد. امور فردی و مثلث خانوادگی با مثلثهای تجاری، اقتصادی، بوروکراتیک و قضایی مرتبط میشود. در ادبیات اقلیت، تضاد پدر و پسر دیگر توهم ادیپی نیست، بلکه برنامهای سیاسی است. سومین ویژگی آن این است که همهچیز در آن ارزشی جمعی مییابد. در ادبیات اقلیت، مفهوم استعداد به کنار گذاشته میشود و آنچه نویسنده میگوید ضرورتا سیاسی است و از قبل شکلدهنده کنش مشترک است. ادبیات مجری نقش و کارکرد انقلابی است و موجب ایجاد شرایط بیان جمعی است: «مساله ادبیات مردم است.» در اینجا سوژهای نیست که منشا پیام باشد: «تنها چیدمانهای جمعی بیان وجود دارد. حرف کا. نه مشخصه یک راوی است، نه مشخصه یک شخصیت داستانی، بلکه مشخصه چیدمانی است که دمبهدم بیشتر ماشینگونه میشود. کارگزاری که دمبهدم بیشتر جمعی میشود. چراکه یک نفر در تنهاییاش درون آن محصور شده است.» (صفحه 94)
کافکا نمیخواست مانند مکتب پراگ و به تبعیت از دوستش ماکس برود با استفاده از ابزارهایی مانند سمبولیسم، اسطوره، رویابینی، زبان را به صورت مصنوعی غلیظ کند. چراکه این به معنای بازقلمروسازی بود. کافکا برخلاف نویسندگان عصر خود، راه دیگری ابداع کرد. او اتفاقا به فقر زبان آلمانی پراگ روی آورده، همانطور که جویس و بکت در این راه کوشیدهاند. کافکا با استعاره با سمبولیسم با دلالت در تضاد است. کار کافکا این است: «به ارتعاش درآوردن تسلسلها کلمه را در معرض شدتهای درونی نا منتظر قرار دادن - در یک کلام، بهرهگیری شدت یافته بیدلالت از زبان.» (ص100) زبان ابزار بازنمایی نیست؛ بلکه زبان از بازنمایی امتناع و به سوی محدودیتهای خود حرکت میکند. کافکا زبان خود را به زبان اقلیت تبدیل میکند. در اقلیت بودن است که میتوان انقلابی باشد. کافکا در پی خلق اقلیتشدن است.
اجزای ماشین ادبی کافکا نامهها، داستانها و رمانها هستند. نامهها -هرچند کافکا قصد انتشارشان را نداشت- اما جزیی ضروری از ماشین ادبی کافکا هستند. آنها نشانگر قدرت شیطانی این ماشین هستند. «نامهها ریزوماند. یک شبکه، یک تار عنکبوت.» (ص111) در نامهها بهعنوان ژانر اقلیت، آنچه برای سوژه سخنگو مایه بزرگترین وحشت است به صورت مانعی خارجی ظاهر میشود که میکوشد از آن بگذرد حتی اگر به قیمت جانش تمام شود. در «نامه به پدر» ادیپ و خانواده و در نامهنوشتن به فلیسه، ازدواج از طریق ماشین نوشتن دفع میشوند. جزء دیگر ماشین ادبی، داستانها هستند. حیوان موضوع داستان است حتی اگر در داستان حیوانی نباشد. در نامهها خط گریزی نیست. در داستانها کافکا درصدد یافتن خط گریز است. یک راه خروجی. ذات حیوانی برای کافکا خط گریز است؛ حیوانشدن استعاری، سمبولیستی یا تمثیلی نیست. حیوانشدن چشمانداز است. نقشهایی از شدتهاست؛ چینش حالاتی است که جداگانه در انسان ریشه دوانده. اما داستانها نیز نابسندهاند. بنابراین در جزء سوم ماشیننوشتن که همان رمان است کافکا حیوانشدن را کنار میگذارد تا چیدمان پیچیدهتری را جایگزین کند. رمانها به حیوانشدن کاری ندارند چراکه در این صورت نوشته به رمان تحول نمییابد. در رمان چیدمانهای ماشینی گسترش مییابند. اما اگر ماشین نتواند خود را در چیدمانهای بسیار پیچیده سیاسی و اجتماعی زنده مجسم کند «شکست» میخورد. بنابراین رمانها را کافکا متوقف میکند چون آنها تمامنشدنیاند. عبارتها و نشانههایی در آثار کافکا از جمله در «محاکمه»، «در سرزمین محکومان» و «دیوار بزرگ چین» وجود دارد که تفسیرهایی بر مبنای الهیاتشناسی سلبی، ترانساندانس قانون، تقدم گناه را موجه میکند. اما این درونمایهها به واسطه تجربهگری طولانی کافکا در معرض پیادهسازی (demon tage) قرار میگیرند. قانون شناختناپذیر نیست بلکه عاری از هرگونه درونیتی است. این درونمایهها نه در نامهها که رنگمایه آنها ترس است نه گناه، وجود دارد نه در داستانها که رنگمایه آنها گریز است و نه در رمانها که رنگمایه آنها حسی از پیادهکردن است. «ترس، گریز، پیادهکردن - باید به اینها بهعنوان سه شورمندی، سه شدت فکر کنیم که مطابقاند با پیمان شیطانی، حیوانی شدن و چیدمان ماشینی و جمعی.» (ص136)
عدالت پیوستاری از میل است و نه قانون و ما با میل روبهروییم. اگر همهچیز یا همهکس بخشی از عدالت است دلیل آن درونماندگاری میل است و این کشف بزرگ کا است که با تجربهگری به آن میرسد. عدالت فرآیند درونماندگار میل است. «محاکمه» حوزه نامحدود درونماندگار است نه آنگونه که برخی از مفسران حوزه ترانساندانس نامعین دانستهاند. در محاکمه با زایندگی سریها مواجه هستیم. سریها در مقابل مفهوم بسته ساختار قرار میگیرند. سریها در کارند موقعیتی را که به بنبست رسیده باز کنند. شخصیتهای کافکا بخشی از یکسری بزرگ هستند. سری بزرگ به خردهسریها تقسیم میشود. کافکا پیوسته از دوگانهها و سهگانهها استفاده میکند. در رمانها برخلاف نامهها و داستانها این دوگانهها و سهگانهها با بنبست مواجه نمیشوند. آنچنان متزلزل، نرم و انعطافپذیرند که بهصورت سریهایی که شکلشان را میشکنند درمیآیند. این امر در «مسخ» اتفاق نمیافتد. در رمانها، کافکا دریافته بود که چگونه سریهای زاینده میتوانند راهحل باشند.
دلوز در یکی از نامههایش میگوید هر کتاب ارزشمندی درباره فلسفه باید سه ملاک را تحقق بخشد. نخست باید «خطاها»یی را که سایر کتابها در این موضوع دچار شدهاند، نشان دهد. دوم، باید تلاش کند امور اساسی که در موضوع مورد بحث فراموش شدهاند را مجدد مطرح کند. سوم، باید مفهوم جدیدی خلق کند: خطا، غفلت و مفهوم. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» دلوز به همراه فلیکس گتاری چنین کار کردهاند.
کافکای دلوز و گتاری به درد کارشناسان کافکا یا تخصصی موسوم به کافکاشناسی نمیخورد. غریبگیاش را با آنها حفظ میکند. کافکای آنها نه به جهان ایوب ربط دارد و نه با کیرکهگور مقایسه میشود. آنها تفاسیری که جهان کافکا را «جهان شک، تشویش، عجز، ناتمامی، لنگی و لوچی، تعلیق بیسرانجام و دوگانگی وحدتناپذیر» در نظر میگیرند به هیچ میگیرند. (جمادی، صفحه61) دلوز و گتاری در جستوجوی حقیقت و معنای شخصیتها در اثر ادبی نیستند بلکه آنچه اهمیت دارد درک نیروهای دستاندرکار، در شخصیت است. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» کافکا چیزی بیش از کافکاست. دلوز نویسنده را تفسیر نمیکند. مواجهه او با ادبیات منجر به ولادت فرزند جدیدی میشود که از آن خود اوست. دلوز با اسپینوزا، نیچه و برگسون نیز همین معامله را میکند. محدودکردن کافکا حول محور قانون، گناه و سوبژکتویته بیان بر اساس کلیشههایی مانند تمثیل، استعاره و سمبولیسم از عجز و ناتوانی حکایت میکند. آنها در پی اشاعه کافکاییسم نیستند. میخواهند نشان دهند که چگونه آثار کافکا قدرتهای شیطانی آیندهای را پیشبینی میکند که در هیئت سرمایهداری، بوروکراسی، فاشیسم و استالینیسم دقالباب میکنند. دلوز و گتاری برای نفوذ به آثار کافکا مسیر واحدی را مرجع نمیدانند. مساله صرفا یافتن راههای ارتباطی و پیوند با نقاط دیگر و چگونگی تغییرات این نقشه ریزومی در صورت انتخاب نقطهای برای ورود از جایی دیگر است. با چند تقابل شکلی ساده آغاز میکنند: سر خم شده و سر برافراشته برای شکل محتوا، پرتره، عکس و صوت برای شکل بیان. اینها مدام در آثار کافکا ظاهر میشوند. در نظرگرفتن دو شکل محتوا بهطور انتزاعی و دیدن تقابلی صوری بین آنها، ما را در قلمرو دال گرفتار میکند. رسیدن به این تقابلهای دوتایی احمقانه است مگر اینکه بدانیم از کجاآمدن و به کجارفتن سیستم و چگونگی تبدیل آن چه نقشهای ناهمگونی را ایفا میکند. سیاست کافکا به عبارتی باور به ماشینی کافکایی است. «ما فقط به تجربهگرایی کافکا معتقدیم که بدون تفسیر و دلالت است و تنها مبتنی است بر آزمونهای تجربه.» (صفحه 76) شکل دیگری از تفسیرهای کافکا تفسیر روانکاوانه «نامه به پدر» است. مشکلات جنسی، ناتوانی در نوشتن، سرافکندگی در جمع، ازدواجنکردن، همه تقصیر پدر است. دلوز و گتاری با این نگاه ادیپی با امپراتوری دال، معنا، ادیپ مخالفت میکنند. همه این موارد، واکنشهایی به رابطه با پدر نیستند بلکه «انگیزههای کاملا مثبتی از جنبه لیبیدویی هستند.» (صفحه 79) هدف بزرگکردن عکس پدر و افکندن آن «بر نقشه جهان، بنبست خاص عکس را میشکند و راهی برای بیرونرفتن از این بنبست ابداع میکند.» (صفحه 80) مساله کافکا رهایی نیست، گریز است؛ گریز از انقیاد. این گریز به معنی فرار و جابهجایی در مکان نیست بلکه گریزی موقعیتی است؛ «گریزی از سر شدت». کافکا با این بزرگنمایی در پس مثلث خانوادگی (پدر، مادر، فرزند) مثلثهای دیگری را مییابد. مثلث قاضی، وکیل، متهم، کارمندان بانک، پلیسها، قاضیان و... همزمان با دیدن مثلثهای دیگر، یک خط گریز نیز نمایان میشود: حیوانشدن پیش انسانی. حیوانشدن یعنی «دنبالکردن راه گریز با همه ایجابیتاش.» (صفحه 85) اما در اینجا به راه خروجی نمیرسیم چراکه با ادیپیشدن دوباره مواجه میشویم. «مسخ» بهخوبی این فرآیند را نشان میدهد. گرگور در فرآیند قلمروگریزی خود متوقف شده و نمیتواند راه را تا نهایت کار دنبال کند و بازمیگردد به اصل پدرسالارانه مثلث ادیپی.
دلوز در مقاله «میانجیها» راه خروج را همان آفریدن میداند: «ما باید آفرینش را همچون گامزدن میان ناممکنها دریابیم.» ادبیات یهودیان پراگ به چیزی ناممکن تبدیل میشود. ناممکنبودن ننوشتن، ناممکنبودن نوشتن به آلمانی یا به هر شکل دیگری. آلمانی پراگی زبانی است از قلمرو گریخته و مناسب برای اقلیت. اولین ویژگی ادبیات اقلیت، قلمروگریزی زبان در آن است. اما قبل از ادامه موضوع لازم است به مفاهیم اقلیت و اکثریت نزد دلوز و گتاری بپردازیم. مفهوم اقلیت نزد آنها مفهوم نسبتا پیچیدهای است. تفاوت اکثریت و اقلیت در کمیت نیست. اکثریت با افراد بسیارش تعریف نمیشود. اکثریت با استاندارد نزدیکی دارد. سفید، مذکر، غربی، بالغ، حرفزدن با زبان استاندارد و... . اقلیت با شکافی که آن را از استاندارد جدا میکند شناخته میشود. اقلیت قلمروزدایی میکند و دارای پتانسیل انقلابشدگی است. اقلیتشدگی فرآیند خلاق ناهمگون یا متفاوتشدن از اکثریت است. دومین ویژگی ادبیات اقلیت این است که همهچیز در آن سیاسی است. در ادبیات اکثریت یا همان ادبیات معیار، محیط اجتماعی همچون پسزمینهای برای امور فردی است، اما در ادبیات اقلیت هر ماجرای فردی با سیاست پیوند میخورد. امور فردی و مثلث خانوادگی با مثلثهای تجاری، اقتصادی، بوروکراتیک و قضایی مرتبط میشود. در ادبیات اقلیت، تضاد پدر و پسر دیگر توهم ادیپی نیست، بلکه برنامهای سیاسی است. سومین ویژگی آن این است که همهچیز در آن ارزشی جمعی مییابد. در ادبیات اقلیت، مفهوم استعداد به کنار گذاشته میشود و آنچه نویسنده میگوید ضرورتا سیاسی است و از قبل شکلدهنده کنش مشترک است. ادبیات مجری نقش و کارکرد انقلابی است و موجب ایجاد شرایط بیان جمعی است: «مساله ادبیات مردم است.» در اینجا سوژهای نیست که منشا پیام باشد: «تنها چیدمانهای جمعی بیان وجود دارد. حرف کا. نه مشخصه یک راوی است، نه مشخصه یک شخصیت داستانی، بلکه مشخصه چیدمانی است که دمبهدم بیشتر ماشینگونه میشود. کارگزاری که دمبهدم بیشتر جمعی میشود. چراکه یک نفر در تنهاییاش درون آن محصور شده است.» (صفحه 94)
کافکا نمیخواست مانند مکتب پراگ و به تبعیت از دوستش ماکس برود با استفاده از ابزارهایی مانند سمبولیسم، اسطوره، رویابینی، زبان را به صورت مصنوعی غلیظ کند. چراکه این به معنای بازقلمروسازی بود. کافکا برخلاف نویسندگان عصر خود، راه دیگری ابداع کرد. او اتفاقا به فقر زبان آلمانی پراگ روی آورده، همانطور که جویس و بکت در این راه کوشیدهاند. کافکا با استعاره با سمبولیسم با دلالت در تضاد است. کار کافکا این است: «به ارتعاش درآوردن تسلسلها کلمه را در معرض شدتهای درونی نا منتظر قرار دادن - در یک کلام، بهرهگیری شدت یافته بیدلالت از زبان.» (ص100) زبان ابزار بازنمایی نیست؛ بلکه زبان از بازنمایی امتناع و به سوی محدودیتهای خود حرکت میکند. کافکا زبان خود را به زبان اقلیت تبدیل میکند. در اقلیت بودن است که میتوان انقلابی باشد. کافکا در پی خلق اقلیتشدن است.
اجزای ماشین ادبی کافکا نامهها، داستانها و رمانها هستند. نامهها -هرچند کافکا قصد انتشارشان را نداشت- اما جزیی ضروری از ماشین ادبی کافکا هستند. آنها نشانگر قدرت شیطانی این ماشین هستند. «نامهها ریزوماند. یک شبکه، یک تار عنکبوت.» (ص111) در نامهها بهعنوان ژانر اقلیت، آنچه برای سوژه سخنگو مایه بزرگترین وحشت است به صورت مانعی خارجی ظاهر میشود که میکوشد از آن بگذرد حتی اگر به قیمت جانش تمام شود. در «نامه به پدر» ادیپ و خانواده و در نامهنوشتن به فلیسه، ازدواج از طریق ماشین نوشتن دفع میشوند. جزء دیگر ماشین ادبی، داستانها هستند. حیوان موضوع داستان است حتی اگر در داستان حیوانی نباشد. در نامهها خط گریزی نیست. در داستانها کافکا درصدد یافتن خط گریز است. یک راه خروجی. ذات حیوانی برای کافکا خط گریز است؛ حیوانشدن استعاری، سمبولیستی یا تمثیلی نیست. حیوانشدن چشمانداز است. نقشهایی از شدتهاست؛ چینش حالاتی است که جداگانه در انسان ریشه دوانده. اما داستانها نیز نابسندهاند. بنابراین در جزء سوم ماشیننوشتن که همان رمان است کافکا حیوانشدن را کنار میگذارد تا چیدمان پیچیدهتری را جایگزین کند. رمانها به حیوانشدن کاری ندارند چراکه در این صورت نوشته به رمان تحول نمییابد. در رمان چیدمانهای ماشینی گسترش مییابند. اما اگر ماشین نتواند خود را در چیدمانهای بسیار پیچیده سیاسی و اجتماعی زنده مجسم کند «شکست» میخورد. بنابراین رمانها را کافکا متوقف میکند چون آنها تمامنشدنیاند. عبارتها و نشانههایی در آثار کافکا از جمله در «محاکمه»، «در سرزمین محکومان» و «دیوار بزرگ چین» وجود دارد که تفسیرهایی بر مبنای الهیاتشناسی سلبی، ترانساندانس قانون، تقدم گناه را موجه میکند. اما این درونمایهها به واسطه تجربهگری طولانی کافکا در معرض پیادهسازی (demon tage) قرار میگیرند. قانون شناختناپذیر نیست بلکه عاری از هرگونه درونیتی است. این درونمایهها نه در نامهها که رنگمایه آنها ترس است نه گناه، وجود دارد نه در داستانها که رنگمایه آنها گریز است و نه در رمانها که رنگمایه آنها حسی از پیادهکردن است. «ترس، گریز، پیادهکردن - باید به اینها بهعنوان سه شورمندی، سه شدت فکر کنیم که مطابقاند با پیمان شیطانی، حیوانی شدن و چیدمان ماشینی و جمعی.» (ص136)
عدالت پیوستاری از میل است و نه قانون و ما با میل روبهروییم. اگر همهچیز یا همهکس بخشی از عدالت است دلیل آن درونماندگاری میل است و این کشف بزرگ کا است که با تجربهگری به آن میرسد. عدالت فرآیند درونماندگار میل است. «محاکمه» حوزه نامحدود درونماندگار است نه آنگونه که برخی از مفسران حوزه ترانساندانس نامعین دانستهاند. در محاکمه با زایندگی سریها مواجه هستیم. سریها در مقابل مفهوم بسته ساختار قرار میگیرند. سریها در کارند موقعیتی را که به بنبست رسیده باز کنند. شخصیتهای کافکا بخشی از یکسری بزرگ هستند. سری بزرگ به خردهسریها تقسیم میشود. کافکا پیوسته از دوگانهها و سهگانهها استفاده میکند. در رمانها برخلاف نامهها و داستانها این دوگانهها و سهگانهها با بنبست مواجه نمیشوند. آنچنان متزلزل، نرم و انعطافپذیرند که بهصورت سریهایی که شکلشان را میشکنند درمیآیند. این امر در «مسخ» اتفاق نمیافتد. در رمانها، کافکا دریافته بود که چگونه سریهای زاینده میتوانند راهحل باشند.
دلوز در یکی از نامههایش میگوید هر کتاب ارزشمندی درباره فلسفه باید سه ملاک را تحقق بخشد. نخست باید «خطاها»یی را که سایر کتابها در این موضوع دچار شدهاند، نشان دهد. دوم، باید تلاش کند امور اساسی که در موضوع مورد بحث فراموش شدهاند را مجدد مطرح کند. سوم، باید مفهوم جدیدی خلق کند: خطا، غفلت و مفهوم. در «کافکا به سوی ادبیات اقلیت» دلوز به همراه فلیکس گتاری چنین کار کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.