|

دم خروس از زير کدام سطر بيرون زده است؟

خليل درمنکي

1 با گرايش شعر و داستان در پايان دهه 70 و سال‌هاي نخست دهه 80 به «نظريه‌هاي روايت»، «بازي‌هاي زباني»، «فرم»، «انگاره چندصدايي»، «چندريختي (پلي‌فورميک)شدن متن‌ها» و... که شعر و داستان را به‌سوي گونه‌اي از «پيچيدگي» و « تعقيد » راند، رفته‌رفته از نيمه‌هاي دهه‌ 80 گفتماني در ادبيات ايران شکل گرفت که بر سادگي، صراحت معنا، ارتباط صميمي و خودانگيخته با امر ادبي، اهميت زندگي روزمره و... انگشت مي‌نهاد و تلاش مي‌کرد تا از وضعيت خود به‌مثابه يک «وضعيت طبيعي» و از پيش‌داده‌شده سخن بگويد و وضعيت گفتمان رقيب را وضعيتي دستکاري‌شده، «غيرطبيعي»، غيرپيشيني و غيراورژينال نشان دهد. گسترش (و نه زايش) «شعر ساده»، « داستان آپارتماني» و «رمان شهري» در اين سال‌ها ره‌آورد باور به امکان دسترسي بي‌ميانجي به معنا، تجربه فردي و تجربه جمعي بوده است. بازخواني کتاب «عمل نقد» نوشته «کاترين بلزي» به ما مي‌آموزد هيچ‌يک از دو گرايش گفته‌شده «طبيعي» نيستند و کار منتقدان در گام نخست نشان دادن همين امر است. هرچند زايش و گسترش «رمان شهري» خود بيش‌تر ره‌آورد ترجمه متون فلسفي، جامعه‌شناختي و نظريه ادبي بوده است و براي نمونه ترجمه مراد فرهادپور از «تجربه مدرنيته» نوشته مارشال برمن و همچنين ويژه‌نامه‌هاي فصلنامه فلسفي «ارغنون» درباره «فرهنگ و زندگي روزمره» (شماره‌هاي 19 و 20) و حتا ترجمه‌هاي شکسته- بسته پاينده نيز بر برآمدن آن تاثير بسزايي گذاشته است‌، اما بي‌آنکه خود اين مترجمان خواسته باشند، نتيجه آن شده است که پاره‌اي پنداشته‌اند تاکنون که از شهر و مسايل شهري غافل بوديم و دلمشغول چيزهاي ديگر، در وضعيتي «غيرطبيعي» و «غيرخودانگيخته» به‌سر مي‌برديم و براي «انسان شهري» طبيعي‌ترين و خودانگيخته‌ترين کنش ادبي، نوشتن درباره شهر است. آنچنان‌که ديده مي‌شود، از نو يک شکاف «طبيعي» - «غيرطبيعي» برساخته شده است. پيداست که همين ترکيب اضافي «انسان شهري» تا چه اندازه مساله‌ساز، دستکاري‌ شده و برساخته است. از سوي ديگر بسياري پنداشته‌اند، «ترجمه تقدير ما است» و در سال‌هاي پيش‌رو و تا «اطلاع ثانوي» تنها کار بايسته‌اي که مي‌توانيم انجام دهيم، ترجمه است. بي‌آنکه بينديشند رونق ترجمه و «ترجمه‌مداري» در ايران ره‌آورد شکل‌بندي سياسي، اجتماعي و اقتصادي خاص دوران ما است.
2 «عمل نقد» چه مي‌گويد؟ اينکه: «هيچ عملي بدون نظريه وجود ندارد». يا اينکه: «هيچ فرم زباني به لحاظ ايدئولوژيک پاک یا خنثي نيست». کاترين بلزي کوشش دارد نشان دهد هيچ «وضعيت طبيعي» وجود ندارد و هر موقعيتي يک موقعيت «برساخته» است. سخن‌ها، گونه‌هاي زباني و فرم‌هاي ادبي پديده‌هاي تاريخي هستند که به ميانجي سياست، اقتصاد و اجتماع صورت‌بندي مي‌شوند و با کرد‌و‌کاري ايدئولوژيک سعي مي‌کنند تا خود را «طبيعي» بنمايند. هر سخني «شکل‌بندي اجتماعي» خاص خود را دارد يا به‌عکس هر «شکل‌بندي اجتماعي» سخن خاص خود را توليد و بازتوليد مي‌کند. اما هر سخني براي آنکه «اعتباريت» و «روا بودن» خود را حفظ کند، ناچار است تا بر تناقض‌ها، کاستي‌ها و شکاف‌هاي دروني خود پرده‌اي بکشد و آن را پنهان کند و سخن‌هايي را که «اعتبار»، «مشروعيت» و «مرجعيت» آن را خدشه‌دار مي‌سازند، از ميدان به‌در کند. اما طرفه اينجاست که هيچ سخني و به‌ويژه سخن ادبي (آنچنان‌که بلزي از پير ماشري نقل مي‌کند) نمي‌تواند تا به تمامي برآشفتگي‌ها و تناقض‌هاي دروني خود غلبه کند و همواره دم خروس از گوشه‌اي بيرون مي‌افتد. بيرون مي‌ماند. مساله نقد همين است: شکار دم خروس. يا: ساخت‌شکني براي نشان دادن «نقاط غيريت» متن. در فصل پنجم که عنوان «ساخت‌شکني متن» را بر خود دارد، بلزي به قرائت داستان‌هاي پليسي آرتور کانن دويل و کارآگاه داستاني‌اش شرلوک هلمز از منظري «فمنيستي» مي‌پردازد و از اين مساله پرده برمي‌گيرد که چگونه منطق اين داستان‌هاي پليسي که ره‌آورد «مشاهده دقيق»، «آزمايش علمي» و «کشف راز» است، وارونه مي‌شود و به‌سوي گونه‌اي از نديدن، عدم مشاهده، رازوارگي و عدم کشف مسايل زنان پيش مي‌رود. «اين داستان‌ها که طرح آشکارشان مبني بر حقيقت‌نمايي تمام‌عيار و دفاع از علمي بودن است، غالبا در دام زنان سايه‌مانند، اسرارآميز و خاموش گرفتارند. سکوت آنها غالبا مسايل جنسيتشان را مي‌پوشاند و اين مسايل را در پرده‌اي تيره و جادويي فرومي‌پيچد که فراسوي دسترسي معرفت علمي قرار دارد».
3 اما بعد. «شعر ساده»: کاترين بلزي در عمل نقد در فصل دوم «نقد و معنا» و در بخش يک، درباره «زبانشناسي مابعد سوسوري» سخن مي‌گويد. اينکه، معنا بيش و پيش از آنکه در خود واژه نهفته باشد و ارتباطي «طبيعي» بين واژه و معنا برقرار باشد، ره‌آورد «تفاوت» يک واژه با واژه ديگر است. ساده، ساده نيست چون ساده است، بلکه ساده است چون پيچيده نيست. اما مهم‌تر اين است «ساده» در کنار و همجواري با زنجيره‌اي از واژه‌هاي ديگر است که «معنادار» مي‌شود. در برآمدن مصطلح «شعر ساده» بايد به تبارشناسي واژگان ديگري چون «صميمي»، «غريزي»، «بي‌ميانجي»، «زيرپوستي»، «حسي»، «عاطفي»، «معصوميت»، «فطرت»، «گناه» و... نيز پرداخت. شعر ساده چگونه برآمده و چگونه ساخته شده است؟ آيا اين شعر نسبتي با شعر «فروغ فرخزاد» و ترمينولوژي «معصوميت»، «پاکي» و «گناه» نزد وي دارد؟ پيوند شعر ساده با «دکلاماسيون طبيعي» کلام در نزد نيما چيست؟ آيا شعر ساده شعري است که بنا بر گفته بسياري از مخالفان با «شعر زبان» و «نظريه‌هاي زبانيت در ادبيات» و برخلاف آنها که رفتاري آشکارا و نخراشيده و نتراشيده با زبان دارند، رفتاري زير پوستي با زبان دارد؟ اين به چه معناست؟ اگر اين‌طور باشد، بايست گفت شعر ساده شعري صريح و شفاف نيست و دست‌کم در حوزه زبان‌ورزي پنهان‌کار و غيرشفاف است. آيا شعر ساده «شعري خجالتي» است؟ پس چرا در حوزه نقد و نظر و رسانه و مطبوعات اين اندازه سر و صدا کن و داعيه‌دار است؟ آيا شعر ساده «شعري غريزي» و «حسي» و «خودانگيخته» است؟ اگر اين‌طور است پيوند اين شعر با «شورمندي» چيست؟ چرا اين شعر تا اين اندازه «غيرشورمند» است؟ اگر شعر ساده شعري خودانگيخته است چرا زايش و گسترش آن ره‌آورد «واکنش» به شعر زبان و نظريه زبانيت و شعر رضا براهني و «شعر پيچيده» است؟ شعر خودانگيخته بايد شعري «کنش‌گر» باشد، اما شعر ساده يک سر شعري واکنش‌گر بوده است. اگر شاعران «شعر ساده» در سراسر نيمه دوم 70 و نيمه نخست دهه 80 تا اين اندازه با هرگونه «تغيير ادبي» (بنا بر سندهاي به‌جامانده بسيار) مخالف بوده‌اند، يا دست‌کم به «تغييرات منطقي» و «زيرپوستي» باور داشته‌اند، چه شده است يکي از نام‌آور‌ترين شاعران اين جريان، يعني «شمس لنگرودي» در سال‌هاي پاياني دهه 80 و همراه و هم‌سخن با رخدادهاي سياسي پاياني اين دهه، پيام‌آور و سخن‌سراي «تغيير راديکال» شده است؟ محافظه‌کاري در ادبيات و راديکاليسم سياسي به چه معناست؟ اينها که گفته آمد، به منظور و براي تخطئه آدم يا جريان ويژه‌اي نيست. اينها نشان‌دهنده تناقض‌ها، شکاف‌ها و کردوکارهاي يک سخن ادبي است. دم خروس از زير کدام سطر پيدا است؟
4 هنگامي که در سال 1379، چاپ نخست «عمل نقد»، از سوي «نشر قصه» به بازار آمد، اين کتاب بسيار خوانده شد و تاثيرهايي هم به‌جا گذاشت. اما اين تاثير يکسر وارونه بود. «عمل نقد» بر فشار «شکل‌بندي اجتماعي» بر توليد و بازتوليد سخن‌هاي ادبي تاکيد مي‌کند، اما خوانندگان آن در آن سال‌ها راه خود را در پيش گرفتند و يکسر دچار قرائتي غيرسياسي از اين کتاب شدند. «عمل نقد» که خواستار شکار دم خروس و تناقض‌ها در يک متن و افشای رویکردهای پنهان در پس پشت آن است، براي تقويت انسجام سخن‌هاي ادبي مسلط در سال‌هاي پاياني دهه 70 به کار گرفته شد و بدل به «متن مرجعي» براي مشروعيت‌بخشي و حفظ اعتبار آن سخن‌ها که از سر اتفاق سخن‌هايي غيرسياسي بودند (يا دست‌کم به پيوند ژرف ادبيات و سياست باور نداشتند) شد. هر اندازه بلزي کوشش کرده بود تا نظريه‌هاي بارت، دريدا، لاکان، ماشري، سوسور و... را در بستري سياسي - اجتماعي بخواند، خوانندگان ايراني‌اش در گوش‌هاي خود پنبه کرده بودند و به راه خود مي‌رفتند. در بازخواني «عمل نقد» چيزي مرا بسيار شگفت‌زده کرد. شگفت‌زده مي‌کند. من عادت دارم بخش‌هاي مهم متن‌هايي را که مي‌خوانم با مارکر مارک مي‌کنم. پيش‌تر و در همان سال‌ها، زير اين بخش‌ها را خط مي‌کشيدم. روي چيزهايي را که متن آنها را نفي يا نقد مي‌کرد، ضربدر مي‌زدم و دور چيزهايي که بسيار بسيار مهم بودند خط يا دايره‌اي بيضي‌طور مي‌کشيدم. همه اين کارها را براي ساده‌سازي فرآيند بازخواني مي‌کردم. مي‌کنم. سهل‌بودن دسترسي به بخش‌هاي مهم هنگامي که نياز به ارجاع به آنها وجود دارد. در ص 15 «عمل نقد»، هنگامي که به ترکيب «شکل‌بندي اجتماعي» رسيده‌ام، دور «شکل‌بندي» دايره کشيده‌ام و واژه «اجتماعي» از دايره بيرون مانده است. چرا؟ اين مي‌تواند به‌خوبي افشا‌کننده کردوکار ادبيات و شيوه رودررويي خوانندگان ايراني با عمل نقد باشد. زير فشار عملکرد نظريه ادبي آن روزها «شکل‌بندي» اهميت داشت، اما «شکل‌بندي اجتماعي» بي‌اهميت بود. تنها در سال‌هاي 82 ، 83 و 84 در پي به‌خطرافتادن دستاوردهاي سياسي - اجتماعي که جامعه مدني کسب کرده بود، ادبيات هم رفته‌رفته پيوند خود را با سياست از سر ضرورت از نو پيدا مي‌کرد و بازمي‌ساخت. نخستين شراره‌هاي اين پيوند، دست‌کم براي من در آن سال‌ها اينگونه و در کنار دستيابي به کنه روش‌شناسي نقد ادبي «مختاري» شعله‌ور شد. «ادبيات دموکراسي يا تکنوکراسي» (شرق - 1382) دستاورد بلادرنگ آن بود.
5 در آن سال‌ها در شعر پاره‌اي از شاعران و منتقدان، بين « چه گفتن» و « چگونه گفتن » فرق مي‌نهادند و با نگاه‌داري به زبان‌ورزي در شعر، دست‌يافت‌هاي نحوي در سطر، نوآوري در فرم شعر و... بر مفهوم « اجرا» (پرفورمنس) و «اجرای شاعرانه» انگشت مي‌نهادند و مي‌پنداشتند «از چيزي گفتن» آن اندازه اهميت ندارد و اين روش گفتن و به زبان آوردن يک چيز، چگونه گفتن آن و نوآوري زباني و سبک‌شناسانه است که اهميت دارد. «گفتار» را خط مي‌زدند و بر «رفتار» تاکيد مي‌کردند. از نقل قول‌هاي به فارسي درآمده کتاب‌هاي «ازگراماتولوژي» و «نوشتار و تفاوت »، نوشته «ژاک دريدا» بهره مي‌بردند، تقابل و «دوبني‌گرايي»، «گفتار» و «نوشتار» را بر مي‌رسيدند، از گفتار در مي‌گذشتند و بر «نوشتار»، اهميت نوشتار و رفتار نوشتار صحه مي‌نهادند. آن چه که در اين بند گفته شد، بيش و پيش از هرکسي يادآورد نام دوست‌ گرانقدرم «محمد آزرم» و نوشته‌هاي نقادانه او درباره شعراست. بازخواني «عمل نقد» بايد به ما بياموزد، بايد به ما آموخته باشد، در کنار «چه گفتن» و «چگونه گفتن» چيز ديگري هم هست که بي‌اندازه مهم است. اينکه: «چه کسي سخن مي‌گويد؟» چه کسي سخن مي‌گويد؟ از يک‌سو جايگاه اجتماعي و پايگاه گوينده را آشکار مي‌کند و از سويي ديگر با پيوند با پرسش‌هاي «چه کسي سخن نمي‌گويد؟»، «چه کسي نمي‌تواند سخن بگويد؟» و «چرا ديگري سخن نمي‌گويد؟ » بي‌درنگ ما را در حوزه « شکل‌بندي اجتماعي» و «گونه‌شناسي سخن‌هاي مسلط و هژمونيک» قرار مي‌دهد و دريچه يک نقادي بارور (عنوان فصل آخر عمل نقد «به‌سوي يک عمل انتقادي بارور») را به‌روي ما مي‌گشايد. يکي از آموزه‌هاي راهبردي کتاب «عمل نقد» نشان دادن شکاف بين «فاعل گفتار» و «فاعل گوينده» است که «کاترين بلزي» آن را از «ژاک لاکان» وام مي‌گيرد. همواره بين آن ضمير «مني» که در زبان هست و به گونه‌اي نمادين از خود سخن مي‌گويد، با آن من گوينده‌اي که در واقع دارد اين سخن را مي‌گويد و بر زبان مي‌راند، يک شکاف و گسست هست. مساله اين است: «فاعل گوينده ادبيات کيست؟» او چه چيزهايي را نمي‌گويد؟ سر آخر: «چه کسي از ادبيات سخن مي‌گويد؟» آشکارتر: «چه کسي از شعر ساده، از داستان آپارتماني، از رمان شهري سخن مي‌گويد؟»
1 با گرايش شعر و داستان در پايان دهه 70 و سال‌هاي نخست دهه 80 به «نظريه‌هاي روايت»، «بازي‌هاي زباني»، «فرم»، «انگاره چندصدايي»، «چندريختي (پلي‌فورميک)شدن متن‌ها» و... که شعر و داستان را به‌سوي گونه‌اي از «پيچيدگي» و « تعقيد » راند، رفته‌رفته از نيمه‌هاي دهه‌ 80 گفتماني در ادبيات ايران شکل گرفت که بر سادگي، صراحت معنا، ارتباط صميمي و خودانگيخته با امر ادبي، اهميت زندگي روزمره و... انگشت مي‌نهاد و تلاش مي‌کرد تا از وضعيت خود به‌مثابه يک «وضعيت طبيعي» و از پيش‌داده‌شده سخن بگويد و وضعيت گفتمان رقيب را وضعيتي دستکاري‌شده، «غيرطبيعي»، غيرپيشيني و غيراورژينال نشان دهد. گسترش (و نه زايش) «شعر ساده»، « داستان آپارتماني» و «رمان شهري» در اين سال‌ها ره‌آورد باور به امکان دسترسي بي‌ميانجي به معنا، تجربه فردي و تجربه جمعي بوده است. بازخواني کتاب «عمل نقد» نوشته «کاترين بلزي» به ما مي‌آموزد هيچ‌يک از دو گرايش گفته‌شده «طبيعي» نيستند و کار منتقدان در گام نخست نشان دادن همين امر است. هرچند زايش و گسترش «رمان شهري» خود بيش‌تر ره‌آورد ترجمه متون فلسفي، جامعه‌شناختي و نظريه ادبي بوده است و براي نمونه ترجمه مراد فرهادپور از «تجربه مدرنيته» نوشته مارشال برمن و همچنين ويژه‌نامه‌هاي فصلنامه فلسفي «ارغنون» درباره «فرهنگ و زندگي روزمره» (شماره‌هاي 19 و 20) و حتا ترجمه‌هاي شکسته- بسته پاينده نيز بر برآمدن آن تاثير بسزايي گذاشته است‌، اما بي‌آنکه خود اين مترجمان خواسته باشند، نتيجه آن شده است که پاره‌اي پنداشته‌اند تاکنون که از شهر و مسايل شهري غافل بوديم و دلمشغول چيزهاي ديگر، در وضعيتي «غيرطبيعي» و «غيرخودانگيخته» به‌سر مي‌برديم و براي «انسان شهري» طبيعي‌ترين و خودانگيخته‌ترين کنش ادبي، نوشتن درباره شهر است. آنچنان‌که ديده مي‌شود، از نو يک شکاف «طبيعي» - «غيرطبيعي» برساخته شده است. پيداست که همين ترکيب اضافي «انسان شهري» تا چه اندازه مساله‌ساز، دستکاري‌ شده و برساخته است. از سوي ديگر بسياري پنداشته‌اند، «ترجمه تقدير ما است» و در سال‌هاي پيش‌رو و تا «اطلاع ثانوي» تنها کار بايسته‌اي که مي‌توانيم انجام دهيم، ترجمه است. بي‌آنکه بينديشند رونق ترجمه و «ترجمه‌مداري» در ايران ره‌آورد شکل‌بندي سياسي، اجتماعي و اقتصادي خاص دوران ما است.
2 «عمل نقد» چه مي‌گويد؟ اينکه: «هيچ عملي بدون نظريه وجود ندارد». يا اينکه: «هيچ فرم زباني به لحاظ ايدئولوژيک پاک یا خنثي نيست». کاترين بلزي کوشش دارد نشان دهد هيچ «وضعيت طبيعي» وجود ندارد و هر موقعيتي يک موقعيت «برساخته» است. سخن‌ها، گونه‌هاي زباني و فرم‌هاي ادبي پديده‌هاي تاريخي هستند که به ميانجي سياست، اقتصاد و اجتماع صورت‌بندي مي‌شوند و با کرد‌و‌کاري ايدئولوژيک سعي مي‌کنند تا خود را «طبيعي» بنمايند. هر سخني «شکل‌بندي اجتماعي» خاص خود را دارد يا به‌عکس هر «شکل‌بندي اجتماعي» سخن خاص خود را توليد و بازتوليد مي‌کند. اما هر سخني براي آنکه «اعتباريت» و «روا بودن» خود را حفظ کند، ناچار است تا بر تناقض‌ها، کاستي‌ها و شکاف‌هاي دروني خود پرده‌اي بکشد و آن را پنهان کند و سخن‌هايي را که «اعتبار»، «مشروعيت» و «مرجعيت» آن را خدشه‌دار مي‌سازند، از ميدان به‌در کند. اما طرفه اينجاست که هيچ سخني و به‌ويژه سخن ادبي (آنچنان‌که بلزي از پير ماشري نقل مي‌کند) نمي‌تواند تا به تمامي برآشفتگي‌ها و تناقض‌هاي دروني خود غلبه کند و همواره دم خروس از گوشه‌اي بيرون مي‌افتد. بيرون مي‌ماند. مساله نقد همين است: شکار دم خروس. يا: ساخت‌شکني براي نشان دادن «نقاط غيريت» متن. در فصل پنجم که عنوان «ساخت‌شکني متن» را بر خود دارد، بلزي به قرائت داستان‌هاي پليسي آرتور کانن دويل و کارآگاه داستاني‌اش شرلوک هلمز از منظري «فمنيستي» مي‌پردازد و از اين مساله پرده برمي‌گيرد که چگونه منطق اين داستان‌هاي پليسي که ره‌آورد «مشاهده دقيق»، «آزمايش علمي» و «کشف راز» است، وارونه مي‌شود و به‌سوي گونه‌اي از نديدن، عدم مشاهده، رازوارگي و عدم کشف مسايل زنان پيش مي‌رود. «اين داستان‌ها که طرح آشکارشان مبني بر حقيقت‌نمايي تمام‌عيار و دفاع از علمي بودن است، غالبا در دام زنان سايه‌مانند، اسرارآميز و خاموش گرفتارند. سکوت آنها غالبا مسايل جنسيتشان را مي‌پوشاند و اين مسايل را در پرده‌اي تيره و جادويي فرومي‌پيچد که فراسوي دسترسي معرفت علمي قرار دارد».
3 اما بعد. «شعر ساده»: کاترين بلزي در عمل نقد در فصل دوم «نقد و معنا» و در بخش يک، درباره «زبانشناسي مابعد سوسوري» سخن مي‌گويد. اينکه، معنا بيش و پيش از آنکه در خود واژه نهفته باشد و ارتباطي «طبيعي» بين واژه و معنا برقرار باشد، ره‌آورد «تفاوت» يک واژه با واژه ديگر است. ساده، ساده نيست چون ساده است، بلکه ساده است چون پيچيده نيست. اما مهم‌تر اين است «ساده» در کنار و همجواري با زنجيره‌اي از واژه‌هاي ديگر است که «معنادار» مي‌شود. در برآمدن مصطلح «شعر ساده» بايد به تبارشناسي واژگان ديگري چون «صميمي»، «غريزي»، «بي‌ميانجي»، «زيرپوستي»، «حسي»، «عاطفي»، «معصوميت»، «فطرت»، «گناه» و... نيز پرداخت. شعر ساده چگونه برآمده و چگونه ساخته شده است؟ آيا اين شعر نسبتي با شعر «فروغ فرخزاد» و ترمينولوژي «معصوميت»، «پاکي» و «گناه» نزد وي دارد؟ پيوند شعر ساده با «دکلاماسيون طبيعي» کلام در نزد نيما چيست؟ آيا شعر ساده شعري است که بنا بر گفته بسياري از مخالفان با «شعر زبان» و «نظريه‌هاي زبانيت در ادبيات» و برخلاف آنها که رفتاري آشکارا و نخراشيده و نتراشيده با زبان دارند، رفتاري زير پوستي با زبان دارد؟ اين به چه معناست؟ اگر اين‌طور باشد، بايست گفت شعر ساده شعري صريح و شفاف نيست و دست‌کم در حوزه زبان‌ورزي پنهان‌کار و غيرشفاف است. آيا شعر ساده «شعري خجالتي» است؟ پس چرا در حوزه نقد و نظر و رسانه و مطبوعات اين اندازه سر و صدا کن و داعيه‌دار است؟ آيا شعر ساده «شعري غريزي» و «حسي» و «خودانگيخته» است؟ اگر اين‌طور است پيوند اين شعر با «شورمندي» چيست؟ چرا اين شعر تا اين اندازه «غيرشورمند» است؟ اگر شعر ساده شعري خودانگيخته است چرا زايش و گسترش آن ره‌آورد «واکنش» به شعر زبان و نظريه زبانيت و شعر رضا براهني و «شعر پيچيده» است؟ شعر خودانگيخته بايد شعري «کنش‌گر» باشد، اما شعر ساده يک سر شعري واکنش‌گر بوده است. اگر شاعران «شعر ساده» در سراسر نيمه دوم 70 و نيمه نخست دهه 80 تا اين اندازه با هرگونه «تغيير ادبي» (بنا بر سندهاي به‌جامانده بسيار) مخالف بوده‌اند، يا دست‌کم به «تغييرات منطقي» و «زيرپوستي» باور داشته‌اند، چه شده است يکي از نام‌آور‌ترين شاعران اين جريان، يعني «شمس لنگرودي» در سال‌هاي پاياني دهه 80 و همراه و هم‌سخن با رخدادهاي سياسي پاياني اين دهه، پيام‌آور و سخن‌سراي «تغيير راديکال» شده است؟ محافظه‌کاري در ادبيات و راديکاليسم سياسي به چه معناست؟ اينها که گفته آمد، به منظور و براي تخطئه آدم يا جريان ويژه‌اي نيست. اينها نشان‌دهنده تناقض‌ها، شکاف‌ها و کردوکارهاي يک سخن ادبي است. دم خروس از زير کدام سطر پيدا است؟
4 هنگامي که در سال 1379، چاپ نخست «عمل نقد»، از سوي «نشر قصه» به بازار آمد، اين کتاب بسيار خوانده شد و تاثيرهايي هم به‌جا گذاشت. اما اين تاثير يکسر وارونه بود. «عمل نقد» بر فشار «شکل‌بندي اجتماعي» بر توليد و بازتوليد سخن‌هاي ادبي تاکيد مي‌کند، اما خوانندگان آن در آن سال‌ها راه خود را در پيش گرفتند و يکسر دچار قرائتي غيرسياسي از اين کتاب شدند. «عمل نقد» که خواستار شکار دم خروس و تناقض‌ها در يک متن و افشای رویکردهای پنهان در پس پشت آن است، براي تقويت انسجام سخن‌هاي ادبي مسلط در سال‌هاي پاياني دهه 70 به کار گرفته شد و بدل به «متن مرجعي» براي مشروعيت‌بخشي و حفظ اعتبار آن سخن‌ها که از سر اتفاق سخن‌هايي غيرسياسي بودند (يا دست‌کم به پيوند ژرف ادبيات و سياست باور نداشتند) شد. هر اندازه بلزي کوشش کرده بود تا نظريه‌هاي بارت، دريدا، لاکان، ماشري، سوسور و... را در بستري سياسي - اجتماعي بخواند، خوانندگان ايراني‌اش در گوش‌هاي خود پنبه کرده بودند و به راه خود مي‌رفتند. در بازخواني «عمل نقد» چيزي مرا بسيار شگفت‌زده کرد. شگفت‌زده مي‌کند. من عادت دارم بخش‌هاي مهم متن‌هايي را که مي‌خوانم با مارکر مارک مي‌کنم. پيش‌تر و در همان سال‌ها، زير اين بخش‌ها را خط مي‌کشيدم. روي چيزهايي را که متن آنها را نفي يا نقد مي‌کرد، ضربدر مي‌زدم و دور چيزهايي که بسيار بسيار مهم بودند خط يا دايره‌اي بيضي‌طور مي‌کشيدم. همه اين کارها را براي ساده‌سازي فرآيند بازخواني مي‌کردم. مي‌کنم. سهل‌بودن دسترسي به بخش‌هاي مهم هنگامي که نياز به ارجاع به آنها وجود دارد. در ص 15 «عمل نقد»، هنگامي که به ترکيب «شکل‌بندي اجتماعي» رسيده‌ام، دور «شکل‌بندي» دايره کشيده‌ام و واژه «اجتماعي» از دايره بيرون مانده است. چرا؟ اين مي‌تواند به‌خوبي افشا‌کننده کردوکار ادبيات و شيوه رودررويي خوانندگان ايراني با عمل نقد باشد. زير فشار عملکرد نظريه ادبي آن روزها «شکل‌بندي» اهميت داشت، اما «شکل‌بندي اجتماعي» بي‌اهميت بود. تنها در سال‌هاي 82 ، 83 و 84 در پي به‌خطرافتادن دستاوردهاي سياسي - اجتماعي که جامعه مدني کسب کرده بود، ادبيات هم رفته‌رفته پيوند خود را با سياست از سر ضرورت از نو پيدا مي‌کرد و بازمي‌ساخت. نخستين شراره‌هاي اين پيوند، دست‌کم براي من در آن سال‌ها اينگونه و در کنار دستيابي به کنه روش‌شناسي نقد ادبي «مختاري» شعله‌ور شد. «ادبيات دموکراسي يا تکنوکراسي» (شرق - 1382) دستاورد بلادرنگ آن بود.
5 در آن سال‌ها در شعر پاره‌اي از شاعران و منتقدان، بين « چه گفتن» و « چگونه گفتن » فرق مي‌نهادند و با نگاه‌داري به زبان‌ورزي در شعر، دست‌يافت‌هاي نحوي در سطر، نوآوري در فرم شعر و... بر مفهوم « اجرا» (پرفورمنس) و «اجرای شاعرانه» انگشت مي‌نهادند و مي‌پنداشتند «از چيزي گفتن» آن اندازه اهميت ندارد و اين روش گفتن و به زبان آوردن يک چيز، چگونه گفتن آن و نوآوري زباني و سبک‌شناسانه است که اهميت دارد. «گفتار» را خط مي‌زدند و بر «رفتار» تاکيد مي‌کردند. از نقل قول‌هاي به فارسي درآمده کتاب‌هاي «ازگراماتولوژي» و «نوشتار و تفاوت »، نوشته «ژاک دريدا» بهره مي‌بردند، تقابل و «دوبني‌گرايي»، «گفتار» و «نوشتار» را بر مي‌رسيدند، از گفتار در مي‌گذشتند و بر «نوشتار»، اهميت نوشتار و رفتار نوشتار صحه مي‌نهادند. آن چه که در اين بند گفته شد، بيش و پيش از هرکسي يادآورد نام دوست‌ گرانقدرم «محمد آزرم» و نوشته‌هاي نقادانه او درباره شعراست. بازخواني «عمل نقد» بايد به ما بياموزد، بايد به ما آموخته باشد، در کنار «چه گفتن» و «چگونه گفتن» چيز ديگري هم هست که بي‌اندازه مهم است. اينکه: «چه کسي سخن مي‌گويد؟» چه کسي سخن مي‌گويد؟ از يک‌سو جايگاه اجتماعي و پايگاه گوينده را آشکار مي‌کند و از سويي ديگر با پيوند با پرسش‌هاي «چه کسي سخن نمي‌گويد؟»، «چه کسي نمي‌تواند سخن بگويد؟» و «چرا ديگري سخن نمي‌گويد؟ » بي‌درنگ ما را در حوزه « شکل‌بندي اجتماعي» و «گونه‌شناسي سخن‌هاي مسلط و هژمونيک» قرار مي‌دهد و دريچه يک نقادي بارور (عنوان فصل آخر عمل نقد «به‌سوي يک عمل انتقادي بارور») را به‌روي ما مي‌گشايد. يکي از آموزه‌هاي راهبردي کتاب «عمل نقد» نشان دادن شکاف بين «فاعل گفتار» و «فاعل گوينده» است که «کاترين بلزي» آن را از «ژاک لاکان» وام مي‌گيرد. همواره بين آن ضمير «مني» که در زبان هست و به گونه‌اي نمادين از خود سخن مي‌گويد، با آن من گوينده‌اي که در واقع دارد اين سخن را مي‌گويد و بر زبان مي‌راند، يک شکاف و گسست هست. مساله اين است: «فاعل گوينده ادبيات کيست؟» او چه چيزهايي را نمي‌گويد؟ سر آخر: «چه کسي از ادبيات سخن مي‌گويد؟» آشکارتر: «چه کسي از شعر ساده، از داستان آپارتماني، از رمان شهري سخن مي‌گويد؟»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.