درست بهموقع
امیر جلالی
«درست بهموقع! »، در مواجهه با «جمهوری جهانی ادبیات» تعبیر بجایی است. از بین علاقهمندان به مباحث نقد ادبی، چه با طرز تلقی پاسکال کازانووا - مولف کتاب- موافق باشند چه مخالف، کمتر کسی میتواند ادعا کند که با خواندن آن به حیرت و شگفتی دچار نشده است. ترجمه کتاب هم کار کارستانی بوده که شاپور اعتماد در کل از عهده برآمده است. دریافت پاسکال کازانووا از ادبیات، هم عقل پاسکال را دربر دارد و هم شور کازانووا را. پس حتی اگر قبل از خواندن کتاب با اسم نویسنده بازی کنیم و به خیالبافی متوسل شویم، بعد از خواندن درمییابیم که پربیراه نرفتهایم. خصوصا اینکه «جمهوری جهانی ادبیات» نخستین اثری است که از کازانووا به فارسی درآمده است. چندانکه از عنوان کتاب برمیآید نویسنده ادبیات را پدیدهای اخیر و جهانی میبیند. ادبیات مفهومی متاخر است، درست مثل جمهوری. علاوه بر این ادبیات جهانی نیز هست. نویسنده جمهوری ادبیات را از گوته وام گرفته است و جمهوری جهانی را منتسب به مارکس میداند. در عینحال کتاب روششناسی خاص خود را دارا است. پاسکال کازانووا مخرج مشترک خلاقانهای بین نظریه «سرمایه نمادین» پیر بوردیو و «جهانهای اقتصادی» فرناند برودل
ایجاد کرده است. به عبارت بهتر، مفهوم جمهوری جهانی ادبیات، سیر تاریخی و وضعیت موجود را توامان با هم تحلیل میکند. بر این مبنا چه بهتر آنکه کتاب کازانووا را از منظر مخاطب ایرانی اکنون بررسی کنیم. در وهله اول بهصرف خواندن کتاب پرسشهای تازهای به ذهن متبادر میشود. آیا زبان فارسی در زمره زبانهای رسمی جمهوری جهانی ادبیات هست؟ آیا ذخیره و نحوه عرضه آثار ادبی به اندازهای هست که از سرمایه ادبیات فارسی حرف بزنیم؟ چنانچه ادبیات فارسی در سطح ملی مطرح باشد و گاه به عرصه جمهوری جهانی نگذارد چه اتفاقی میافتد؟ آیا بدون ترجمه میتوان فارسی را جهان سرمایه ادبی وارد کرد؟
کازانووا مقوله همزمانیهای جهان ادبیات را از بوردیو وام گرفته است؟ بخشهای زیادی از کتاب به ما یادآوری میکند که ادبیات، فضایی عادلانه نیست. از همان لحظه آغاز همه با هم برابر نیستند. در ضمن، ادبیات حوزه نمادین مشخصی دارا است که نباید آن را با حوزههای دیگر مثل سیاست، اقتصاد، و... خلط کرد. به همان تعبیر بوردیو همواره باید پرسید: «چه کسی خالقان را خلق کرد؟ » مثلا چگونه ایبسن به جمهوری جهانی ادبیات پا میگذارد؟ یا بر طبق چه قاعدهای بکت و جویس موفق میشوند از هنجارهای ادبیات ملی ایرلند عبور کنند و به عضویت در جمهوری جهانی ادبیات درآیند؟ برای برخورداری از سرمایه نمادین گاه باید ترجمه کرد و گاه باید ترجمه شد. مثلا در فرانسه «دوبله» به این نتیجه میرسد که باید به استیلای زبان لاتین پایان داد و به هر قیمتی که شده زبان فرانسوی را بارور کرد. آنطور که در کتاب کازانووا شرحش آمده، «دوبله» به هر دری میزند تا زبان فرانسه انباشت سرمایههای زبانی خود را افزایش دهد. اما تلقی کازانووا از ادبیات کاملا منطبق بر زبان نیست. او تعریف تازه و درخور تاملی از فرآیند ادبیشدن زبان بهدست میدهد: «ادبیات با جدایی تدریجی [زبان] از تکالیف سیاسی اختراع میشود: نویسندگان در ابتدا مجبورند هنر خود را در اختیار اهداف ملی دولت قرار بدهند، کمکم با اختراع زبانهای صرفا ادبی به آزادی هنری دست مییابند. منحصربهفردبودن و نوآوری فرد نویسنده زمانی آشکار میشود -در حقیقت میسر میشود- که منابع ادبی طی فرآیند بسیار طولانی گردآوری شوند و تمرکز یابند. این فرآیند خلق مداوم و دستهجمعی چیزی جز همان تاریخ ادبیات نیست.» کازانووا در جایجای کتاب تاکید میکند که صرف تعلق به دولت - ملتی خاص یا نوشتن به زبانی مشخص برای خلق ادبیات کافی نیست. هرچند که نویسنده برای نوشتن به استقلال سیاسی و زبانی احتیاج مبرمی دارد. از منظر کازانووا ادبیات فضایی نمادین است و استقلال در آن قبل از هر چیز عبارت از استقلالی ادبی است. جویس و بکت متعلق به ایرلندی هستند که استقلال سیاسی ندارد. آنها هر دو به زبان انگلیسی مینویسند و از زبان گالییک چشمپوشی میکنند. اما راز توفیقشان در عرصه جمهوری جهانی ادبیات، استقلال ادبی است. از آفریقا گرفته تا آمریکا کازانووا راهبردهای استقلال ادبی را با جزییات و موشکافی کمنظیری بررسی کرده است.
از بعد درزمانی کازانووا به سراغ مکتب تاریخپژوهی «آنال» و مشخصا فرنان برودل رفته است. از برودل تاکنون کتاب «بازنگری در تمدن مادی و سرمایهداری» و «پویایی سرمایهداری» به فارسی ترجمه شده است. کسانی که با آثار وی آشنا هستند، میدانند که او با وضع مفهوم «جهان اقتصادی» دامنه تاثیرگذاری اقتصاد و حوزه قدرت سیاسی دولت- ملتها را جدا از یکدیگر در نظر میگیرد. در نظر برودل اقتصاد جهانی حاصلجمع اقتصادهای ملی نیست. بلکه اقتصاد جهانی شریانها و مجراهای خاصی دارد. این جهانهای اقتصادی قادر به انباشت و خلق سرمایهاند. برودل برای سرمایهداری در حرکت تاریخی آن ظرف چهار قرن گذشته سه ویژگی ثابت برمیشمرد. نخست آنکه سرمایه مبتنی بر استثمار منابع و امکانات بینالمللی است. در مرحله دوم، سرمایهداری بر اساس انحصار بنا شده است. انحصار گاه به شکل قانونی اعمال میشود و گاه به نحوی واقعی و عریان. در مرحله سوم، سرمایهداری هیچگاه به همه یا به کل سیستم نفوذ نمیکند. در کتاب کازانووا این سه خصیصه حول محور متغیری به نام «سرمایه ادبی» به آزمون گذاشته میشود. بر این منوال، نویسنده زمانی میتواند ادبیاتی جهانی خلق کند که قبلش توانسته باشد از منابع بینالمللی ادبیات استفاده کرده باشد. کازانووا صادق هدایت را در ادبیات مدرن فارسی مظهر نویسندهای میشناسد که میتواند از ذخایر ادبیات جهان استفاده کند. اما کار به همینجا ختم نمیشود. نویسنده باید بتواند توجه پایتختهای جمهوری ادبیات را به خود جلب کند. با قناعت به بازار ملی یا خلق ادبیات ملی نمیتوان زبان را تماموکمال ادبی کرد. دستآخر اینکه نویسنده، کل آثار مکتوب یک مملکت یا دولت - ملت را ادبی نمیکند.
برخلاف سنت رایج در زمینه مطالعات ادبی، کازانووا ترجمه را عامل نفی ادبیات خلاقه نمیبیند. اتفاقا ادبیات با ترجمه به جهان ادبی پا میگذارد. به بیان بهتر نویسنده با ترجمه آثارش پایتخت ادبی زمانهاش را خطاب قرار میدهد. «پایتخت ادبی»، در نظر کازانووا مفهوم و طنینی خاص خود دارد. این پایتخت ادبی منطبق با پایتخت سیاسی نیست و شأن مکانی مشخصی دارد. و اینها پایتختهای ادبی تاریخیاند. ردپای برودل در این تلقی کازانووا نیز بهخوبی مشهود است. لازم به یادآوری است که برودل برآمدن پایتختهای سرمایه را در سهمرحله ارزش اضافه، بازار و مالیسازی تحلیل میکرد. پایتختهای سرمایه در مرحله نخست انباشت و افزایش ارزش اضافه را مکانمند میکنند. بعد به بازارهایی وسیع برای افزایش سود تبدیل میشوند. در نهایت با مالیسازی نسبت بهره و ارزش واقعی مبادله را بحرانی میکنند. برودل در پژوهش مفصل خود سعی در اثبات این مطلب دارد که پس از بحران مالی سرمایهداری محل پایتخت خود را تغییر میدهد و پایتخت تازهای انتخاب میکند. برای همین پایتخت سرمایه گاه فلورانس است و گاه والاستریت. کازانووا این وجه پیچیده از تحلیل برودل را در عالم ادبیات به آزمون میگذارد. پایتختهای ادبی جهان شهرهایی مثل پاریس، مادرید و لندن برای پذیرش آثار ادبی شرط و شروط خود را اعمال میکنند. کافکا و تحلیل دلوز و گتاری از آثار او نمونهای از تحمیل شرایط پایتخت ادبی بر آثار نویسنده است. کازانووا با تحلیل دلوز و گتاری کاملا مخالف است. کافکا نویسندهای است که ناتوانی از استقلال ملی و قومی را دستمایه خلق خود قرار داده است. حال آنکه در پایتخت ادبی، تحت لوای مطالعهای فرمی یا تئوریک عملا نویسنده بازنویسی شده است.
پایتختهای ادبی مکانهایی برای ترجمهشدن و ترجمهکردن هستند. گاه نویسندهای زبان ادبی خود را تغییر میدهد تا مطابق با وجه رایج پایتخت محصول خود را عرضه کند. نویسندگان مناطق و اقالیم دور از پایتخت با ترجمه زبان خود را برای ورود به جمهوری جهانی آماده میکنند. ادبیات باید از وظیفه ملی خود استعفا دهد و حافظ استقلال نمادین خود باشد. ادبیات ملی همانطور که از اسمش پیداست سودای ورود به پایتخت ادبی را ندارد. به همان مخاطبان بومی خود قناعت میکند. یا شاید بهتر است بگوییم: درجا میزند. ظاهرا آنطور که از فحوای تحلیل کازانووا برمیآید، ادبیات مدرن فارسی در بدو پیدایش خود پاریس را به منزله پایتخت ادبی خود پذیرفته بوده است. هرچند که در چند دهه اخیر ادبیات ما کاملا به شکل ادبیاتی ملی با مخاطبان محدود محاط در دولت- ملت درآمده است. اخیرا حتی موج ترجمههراسی را از لابهلای اظهارنظرهای تنی چند از نویسندگان وطنی میتوان استنباط کرد. چنین به نظر میرسد که ادبیات نمیتواند از تماس و گاه اصطکاک با سیاست ملی دست بکشد. از اینرو ترجمه به جلوه عامل آزارندهای درآمده است که محرومیت تولیدات وطنی از استانداردهای پایتختهای ادبی جهان را مدام یادآوری میکند.
بهزعم کازانووا، محرومیت و عدم برخورداری از امکانات پایتختهای ادبی دو راهکار پیشپای حاشیهنشینان و مطرودان میگذارد. فضل تقدم در ارایه این راهحل از آن «هردر»، فیلسوف آلمانی است. بازوی اول ورود به ادبیات جهانی، ترجمه است. اما بازوی دیگری نیز وجود دارد که همان رجوع به فرهنگ عامیانه و بارورکردن زبان از قدرتهای روایی و تخیل است. اندوه فردریک کبیر از ادبی نبودن زبان آلمانی و عقبماندگی آن در قیاس با زبان و ادبیات فرانسوی از بخشهای جالب و خواندنی کتاب است. فردریک کبیر از مردم میخواهد تا مثل فقرایی نباشند که ادای ثروتمندان را درمیآورند. او حتی ترجمه و بررسی آثار فرانسوی را توصیه میکند. ادبیات حاشیهای جهان همواره در خطر «شهرستانیشدن» است.
«درست بهموقع»، واکنش احساسی موجهی برای مخاطب ایرانی کازانووا است. این کتاب هم پرسشآفرین است و هم به پرسشهای بسیاری پاسخ میدهد. در سرلوحه فصل نهم «جمهوری جهانی ادبیات»، با عنوان «تراژدی ترجمهشدگان»، بخشی از یکی از نامههای کافکا به دوستش ماکس برود آمده است. کافکا در این نامه نویسندگی را ماحصل مواجهه با سه امر محال در نظر میگیرد: امر محال نوشتن به رمانی، امر محال نوشتن به زبانی دیگر و امر محال ننوشتن. در ادامه دو سطر بعد کافکا محال چهارمی را نیز به فهرستش اضافه میکند و آن، امر محال نوشتن است. واقعیت آن است که تدبیر زبان در هیات ادبیات کار دشواری است و هرگاه ادبیات به کاروکرداری سهل بدل شود، هیچچیز جز اعاده محالات به زبان کارگشا نیست. از این بابت میتوان به زبان فارسی امید بست. هرچه باشد، حالا- درست بهموقع- «جمهوری جهانی ادبیات» به فارسی درآمده است.
کازانووا مقوله همزمانیهای جهان ادبیات را از بوردیو وام گرفته است؟ بخشهای زیادی از کتاب به ما یادآوری میکند که ادبیات، فضایی عادلانه نیست. از همان لحظه آغاز همه با هم برابر نیستند. در ضمن، ادبیات حوزه نمادین مشخصی دارا است که نباید آن را با حوزههای دیگر مثل سیاست، اقتصاد، و... خلط کرد. به همان تعبیر بوردیو همواره باید پرسید: «چه کسی خالقان را خلق کرد؟ » مثلا چگونه ایبسن به جمهوری جهانی ادبیات پا میگذارد؟ یا بر طبق چه قاعدهای بکت و جویس موفق میشوند از هنجارهای ادبیات ملی ایرلند عبور کنند و به عضویت در جمهوری جهانی ادبیات درآیند؟ برای برخورداری از سرمایه نمادین گاه باید ترجمه کرد و گاه باید ترجمه شد. مثلا در فرانسه «دوبله» به این نتیجه میرسد که باید به استیلای زبان لاتین پایان داد و به هر قیمتی که شده زبان فرانسوی را بارور کرد. آنطور که در کتاب کازانووا شرحش آمده، «دوبله» به هر دری میزند تا زبان فرانسه انباشت سرمایههای زبانی خود را افزایش دهد. اما تلقی کازانووا از ادبیات کاملا منطبق بر زبان نیست. او تعریف تازه و درخور تاملی از فرآیند ادبیشدن زبان بهدست میدهد: «ادبیات با جدایی تدریجی [زبان] از تکالیف سیاسی اختراع میشود: نویسندگان در ابتدا مجبورند هنر خود را در اختیار اهداف ملی دولت قرار بدهند، کمکم با اختراع زبانهای صرفا ادبی به آزادی هنری دست مییابند. منحصربهفردبودن و نوآوری فرد نویسنده زمانی آشکار میشود -در حقیقت میسر میشود- که منابع ادبی طی فرآیند بسیار طولانی گردآوری شوند و تمرکز یابند. این فرآیند خلق مداوم و دستهجمعی چیزی جز همان تاریخ ادبیات نیست.» کازانووا در جایجای کتاب تاکید میکند که صرف تعلق به دولت - ملتی خاص یا نوشتن به زبانی مشخص برای خلق ادبیات کافی نیست. هرچند که نویسنده برای نوشتن به استقلال سیاسی و زبانی احتیاج مبرمی دارد. از منظر کازانووا ادبیات فضایی نمادین است و استقلال در آن قبل از هر چیز عبارت از استقلالی ادبی است. جویس و بکت متعلق به ایرلندی هستند که استقلال سیاسی ندارد. آنها هر دو به زبان انگلیسی مینویسند و از زبان گالییک چشمپوشی میکنند. اما راز توفیقشان در عرصه جمهوری جهانی ادبیات، استقلال ادبی است. از آفریقا گرفته تا آمریکا کازانووا راهبردهای استقلال ادبی را با جزییات و موشکافی کمنظیری بررسی کرده است.
از بعد درزمانی کازانووا به سراغ مکتب تاریخپژوهی «آنال» و مشخصا فرنان برودل رفته است. از برودل تاکنون کتاب «بازنگری در تمدن مادی و سرمایهداری» و «پویایی سرمایهداری» به فارسی ترجمه شده است. کسانی که با آثار وی آشنا هستند، میدانند که او با وضع مفهوم «جهان اقتصادی» دامنه تاثیرگذاری اقتصاد و حوزه قدرت سیاسی دولت- ملتها را جدا از یکدیگر در نظر میگیرد. در نظر برودل اقتصاد جهانی حاصلجمع اقتصادهای ملی نیست. بلکه اقتصاد جهانی شریانها و مجراهای خاصی دارد. این جهانهای اقتصادی قادر به انباشت و خلق سرمایهاند. برودل برای سرمایهداری در حرکت تاریخی آن ظرف چهار قرن گذشته سه ویژگی ثابت برمیشمرد. نخست آنکه سرمایه مبتنی بر استثمار منابع و امکانات بینالمللی است. در مرحله دوم، سرمایهداری بر اساس انحصار بنا شده است. انحصار گاه به شکل قانونی اعمال میشود و گاه به نحوی واقعی و عریان. در مرحله سوم، سرمایهداری هیچگاه به همه یا به کل سیستم نفوذ نمیکند. در کتاب کازانووا این سه خصیصه حول محور متغیری به نام «سرمایه ادبی» به آزمون گذاشته میشود. بر این منوال، نویسنده زمانی میتواند ادبیاتی جهانی خلق کند که قبلش توانسته باشد از منابع بینالمللی ادبیات استفاده کرده باشد. کازانووا صادق هدایت را در ادبیات مدرن فارسی مظهر نویسندهای میشناسد که میتواند از ذخایر ادبیات جهان استفاده کند. اما کار به همینجا ختم نمیشود. نویسنده باید بتواند توجه پایتختهای جمهوری ادبیات را به خود جلب کند. با قناعت به بازار ملی یا خلق ادبیات ملی نمیتوان زبان را تماموکمال ادبی کرد. دستآخر اینکه نویسنده، کل آثار مکتوب یک مملکت یا دولت - ملت را ادبی نمیکند.
برخلاف سنت رایج در زمینه مطالعات ادبی، کازانووا ترجمه را عامل نفی ادبیات خلاقه نمیبیند. اتفاقا ادبیات با ترجمه به جهان ادبی پا میگذارد. به بیان بهتر نویسنده با ترجمه آثارش پایتخت ادبی زمانهاش را خطاب قرار میدهد. «پایتخت ادبی»، در نظر کازانووا مفهوم و طنینی خاص خود دارد. این پایتخت ادبی منطبق با پایتخت سیاسی نیست و شأن مکانی مشخصی دارد. و اینها پایتختهای ادبی تاریخیاند. ردپای برودل در این تلقی کازانووا نیز بهخوبی مشهود است. لازم به یادآوری است که برودل برآمدن پایتختهای سرمایه را در سهمرحله ارزش اضافه، بازار و مالیسازی تحلیل میکرد. پایتختهای سرمایه در مرحله نخست انباشت و افزایش ارزش اضافه را مکانمند میکنند. بعد به بازارهایی وسیع برای افزایش سود تبدیل میشوند. در نهایت با مالیسازی نسبت بهره و ارزش واقعی مبادله را بحرانی میکنند. برودل در پژوهش مفصل خود سعی در اثبات این مطلب دارد که پس از بحران مالی سرمایهداری محل پایتخت خود را تغییر میدهد و پایتخت تازهای انتخاب میکند. برای همین پایتخت سرمایه گاه فلورانس است و گاه والاستریت. کازانووا این وجه پیچیده از تحلیل برودل را در عالم ادبیات به آزمون میگذارد. پایتختهای ادبی جهان شهرهایی مثل پاریس، مادرید و لندن برای پذیرش آثار ادبی شرط و شروط خود را اعمال میکنند. کافکا و تحلیل دلوز و گتاری از آثار او نمونهای از تحمیل شرایط پایتخت ادبی بر آثار نویسنده است. کازانووا با تحلیل دلوز و گتاری کاملا مخالف است. کافکا نویسندهای است که ناتوانی از استقلال ملی و قومی را دستمایه خلق خود قرار داده است. حال آنکه در پایتخت ادبی، تحت لوای مطالعهای فرمی یا تئوریک عملا نویسنده بازنویسی شده است.
پایتختهای ادبی مکانهایی برای ترجمهشدن و ترجمهکردن هستند. گاه نویسندهای زبان ادبی خود را تغییر میدهد تا مطابق با وجه رایج پایتخت محصول خود را عرضه کند. نویسندگان مناطق و اقالیم دور از پایتخت با ترجمه زبان خود را برای ورود به جمهوری جهانی آماده میکنند. ادبیات باید از وظیفه ملی خود استعفا دهد و حافظ استقلال نمادین خود باشد. ادبیات ملی همانطور که از اسمش پیداست سودای ورود به پایتخت ادبی را ندارد. به همان مخاطبان بومی خود قناعت میکند. یا شاید بهتر است بگوییم: درجا میزند. ظاهرا آنطور که از فحوای تحلیل کازانووا برمیآید، ادبیات مدرن فارسی در بدو پیدایش خود پاریس را به منزله پایتخت ادبی خود پذیرفته بوده است. هرچند که در چند دهه اخیر ادبیات ما کاملا به شکل ادبیاتی ملی با مخاطبان محدود محاط در دولت- ملت درآمده است. اخیرا حتی موج ترجمههراسی را از لابهلای اظهارنظرهای تنی چند از نویسندگان وطنی میتوان استنباط کرد. چنین به نظر میرسد که ادبیات نمیتواند از تماس و گاه اصطکاک با سیاست ملی دست بکشد. از اینرو ترجمه به جلوه عامل آزارندهای درآمده است که محرومیت تولیدات وطنی از استانداردهای پایتختهای ادبی جهان را مدام یادآوری میکند.
بهزعم کازانووا، محرومیت و عدم برخورداری از امکانات پایتختهای ادبی دو راهکار پیشپای حاشیهنشینان و مطرودان میگذارد. فضل تقدم در ارایه این راهحل از آن «هردر»، فیلسوف آلمانی است. بازوی اول ورود به ادبیات جهانی، ترجمه است. اما بازوی دیگری نیز وجود دارد که همان رجوع به فرهنگ عامیانه و بارورکردن زبان از قدرتهای روایی و تخیل است. اندوه فردریک کبیر از ادبی نبودن زبان آلمانی و عقبماندگی آن در قیاس با زبان و ادبیات فرانسوی از بخشهای جالب و خواندنی کتاب است. فردریک کبیر از مردم میخواهد تا مثل فقرایی نباشند که ادای ثروتمندان را درمیآورند. او حتی ترجمه و بررسی آثار فرانسوی را توصیه میکند. ادبیات حاشیهای جهان همواره در خطر «شهرستانیشدن» است.
«درست بهموقع»، واکنش احساسی موجهی برای مخاطب ایرانی کازانووا است. این کتاب هم پرسشآفرین است و هم به پرسشهای بسیاری پاسخ میدهد. در سرلوحه فصل نهم «جمهوری جهانی ادبیات»، با عنوان «تراژدی ترجمهشدگان»، بخشی از یکی از نامههای کافکا به دوستش ماکس برود آمده است. کافکا در این نامه نویسندگی را ماحصل مواجهه با سه امر محال در نظر میگیرد: امر محال نوشتن به رمانی، امر محال نوشتن به زبانی دیگر و امر محال ننوشتن. در ادامه دو سطر بعد کافکا محال چهارمی را نیز به فهرستش اضافه میکند و آن، امر محال نوشتن است. واقعیت آن است که تدبیر زبان در هیات ادبیات کار دشواری است و هرگاه ادبیات به کاروکرداری سهل بدل شود، هیچچیز جز اعاده محالات به زبان کارگشا نیست. از این بابت میتوان به زبان فارسی امید بست. هرچه باشد، حالا- درست بهموقع- «جمهوری جهانی ادبیات» به فارسی درآمده است.
«درست بهموقع! »، در مواجهه با «جمهوری جهانی ادبیات» تعبیر بجایی است. از بین علاقهمندان به مباحث نقد ادبی، چه با طرز تلقی پاسکال کازانووا - مولف کتاب- موافق باشند چه مخالف، کمتر کسی میتواند ادعا کند که با خواندن آن به حیرت و شگفتی دچار نشده است. ترجمه کتاب هم کار کارستانی بوده که شاپور اعتماد در کل از عهده برآمده است. دریافت پاسکال کازانووا از ادبیات، هم عقل پاسکال را دربر دارد و هم شور کازانووا را. پس حتی اگر قبل از خواندن کتاب با اسم نویسنده بازی کنیم و به خیالبافی متوسل شویم، بعد از خواندن درمییابیم که پربیراه نرفتهایم. خصوصا اینکه «جمهوری جهانی ادبیات» نخستین اثری است که از کازانووا به فارسی درآمده است. چندانکه از عنوان کتاب برمیآید نویسنده ادبیات را پدیدهای اخیر و جهانی میبیند. ادبیات مفهومی متاخر است، درست مثل جمهوری. علاوه بر این ادبیات جهانی نیز هست. نویسنده جمهوری ادبیات را از گوته وام گرفته است و جمهوری جهانی را منتسب به مارکس میداند. در عینحال کتاب روششناسی خاص خود را دارا است. پاسکال کازانووا مخرج مشترک خلاقانهای بین نظریه «سرمایه نمادین» پیر بوردیو و «جهانهای اقتصادی» فرناند برودل
ایجاد کرده است. به عبارت بهتر، مفهوم جمهوری جهانی ادبیات، سیر تاریخی و وضعیت موجود را توامان با هم تحلیل میکند. بر این مبنا چه بهتر آنکه کتاب کازانووا را از منظر مخاطب ایرانی اکنون بررسی کنیم. در وهله اول بهصرف خواندن کتاب پرسشهای تازهای به ذهن متبادر میشود. آیا زبان فارسی در زمره زبانهای رسمی جمهوری جهانی ادبیات هست؟ آیا ذخیره و نحوه عرضه آثار ادبی به اندازهای هست که از سرمایه ادبیات فارسی حرف بزنیم؟ چنانچه ادبیات فارسی در سطح ملی مطرح باشد و گاه به عرصه جمهوری جهانی نگذارد چه اتفاقی میافتد؟ آیا بدون ترجمه میتوان فارسی را جهان سرمایه ادبی وارد کرد؟
کازانووا مقوله همزمانیهای جهان ادبیات را از بوردیو وام گرفته است؟ بخشهای زیادی از کتاب به ما یادآوری میکند که ادبیات، فضایی عادلانه نیست. از همان لحظه آغاز همه با هم برابر نیستند. در ضمن، ادبیات حوزه نمادین مشخصی دارا است که نباید آن را با حوزههای دیگر مثل سیاست، اقتصاد، و... خلط کرد. به همان تعبیر بوردیو همواره باید پرسید: «چه کسی خالقان را خلق کرد؟ » مثلا چگونه ایبسن به جمهوری جهانی ادبیات پا میگذارد؟ یا بر طبق چه قاعدهای بکت و جویس موفق میشوند از هنجارهای ادبیات ملی ایرلند عبور کنند و به عضویت در جمهوری جهانی ادبیات درآیند؟ برای برخورداری از سرمایه نمادین گاه باید ترجمه کرد و گاه باید ترجمه شد. مثلا در فرانسه «دوبله» به این نتیجه میرسد که باید به استیلای زبان لاتین پایان داد و به هر قیمتی که شده زبان فرانسوی را بارور کرد. آنطور که در کتاب کازانووا شرحش آمده، «دوبله» به هر دری میزند تا زبان فرانسه انباشت سرمایههای زبانی خود را افزایش دهد. اما تلقی کازانووا از ادبیات کاملا منطبق بر زبان نیست. او تعریف تازه و درخور تاملی از فرآیند ادبیشدن زبان بهدست میدهد: «ادبیات با جدایی تدریجی [زبان] از تکالیف سیاسی اختراع میشود: نویسندگان در ابتدا مجبورند هنر خود را در اختیار اهداف ملی دولت قرار بدهند، کمکم با اختراع زبانهای صرفا ادبی به آزادی هنری دست مییابند. منحصربهفردبودن و نوآوری فرد نویسنده زمانی آشکار میشود -در حقیقت میسر میشود- که منابع ادبی طی فرآیند بسیار طولانی گردآوری شوند و تمرکز یابند. این فرآیند خلق مداوم و دستهجمعی چیزی جز همان تاریخ ادبیات نیست.» کازانووا در جایجای کتاب تاکید میکند که صرف تعلق به دولت - ملتی خاص یا نوشتن به زبانی مشخص برای خلق ادبیات کافی نیست. هرچند که نویسنده برای نوشتن به استقلال سیاسی و زبانی احتیاج مبرمی دارد. از منظر کازانووا ادبیات فضایی نمادین است و استقلال در آن قبل از هر چیز عبارت از استقلالی ادبی است. جویس و بکت متعلق به ایرلندی هستند که استقلال سیاسی ندارد. آنها هر دو به زبان انگلیسی مینویسند و از زبان گالییک چشمپوشی میکنند. اما راز توفیقشان در عرصه جمهوری جهانی ادبیات، استقلال ادبی است. از آفریقا گرفته تا آمریکا کازانووا راهبردهای استقلال ادبی را با جزییات و موشکافی کمنظیری بررسی کرده است.
از بعد درزمانی کازانووا به سراغ مکتب تاریخپژوهی «آنال» و مشخصا فرنان برودل رفته است. از برودل تاکنون کتاب «بازنگری در تمدن مادی و سرمایهداری» و «پویایی سرمایهداری» به فارسی ترجمه شده است. کسانی که با آثار وی آشنا هستند، میدانند که او با وضع مفهوم «جهان اقتصادی» دامنه تاثیرگذاری اقتصاد و حوزه قدرت سیاسی دولت- ملتها را جدا از یکدیگر در نظر میگیرد. در نظر برودل اقتصاد جهانی حاصلجمع اقتصادهای ملی نیست. بلکه اقتصاد جهانی شریانها و مجراهای خاصی دارد. این جهانهای اقتصادی قادر به انباشت و خلق سرمایهاند. برودل برای سرمایهداری در حرکت تاریخی آن ظرف چهار قرن گذشته سه ویژگی ثابت برمیشمرد. نخست آنکه سرمایه مبتنی بر استثمار منابع و امکانات بینالمللی است. در مرحله دوم، سرمایهداری بر اساس انحصار بنا شده است. انحصار گاه به شکل قانونی اعمال میشود و گاه به نحوی واقعی و عریان. در مرحله سوم، سرمایهداری هیچگاه به همه یا به کل سیستم نفوذ نمیکند. در کتاب کازانووا این سه خصیصه حول محور متغیری به نام «سرمایه ادبی» به آزمون گذاشته میشود. بر این منوال، نویسنده زمانی میتواند ادبیاتی جهانی خلق کند که قبلش توانسته باشد از منابع بینالمللی ادبیات استفاده کرده باشد. کازانووا صادق هدایت را در ادبیات مدرن فارسی مظهر نویسندهای میشناسد که میتواند از ذخایر ادبیات جهان استفاده کند. اما کار به همینجا ختم نمیشود. نویسنده باید بتواند توجه پایتختهای جمهوری ادبیات را به خود جلب کند. با قناعت به بازار ملی یا خلق ادبیات ملی نمیتوان زبان را تماموکمال ادبی کرد. دستآخر اینکه نویسنده، کل آثار مکتوب یک مملکت یا دولت - ملت را ادبی نمیکند.
برخلاف سنت رایج در زمینه مطالعات ادبی، کازانووا ترجمه را عامل نفی ادبیات خلاقه نمیبیند. اتفاقا ادبیات با ترجمه به جهان ادبی پا میگذارد. به بیان بهتر نویسنده با ترجمه آثارش پایتخت ادبی زمانهاش را خطاب قرار میدهد. «پایتخت ادبی»، در نظر کازانووا مفهوم و طنینی خاص خود دارد. این پایتخت ادبی منطبق با پایتخت سیاسی نیست و شأن مکانی مشخصی دارد. و اینها پایتختهای ادبی تاریخیاند. ردپای برودل در این تلقی کازانووا نیز بهخوبی مشهود است. لازم به یادآوری است که برودل برآمدن پایتختهای سرمایه را در سهمرحله ارزش اضافه، بازار و مالیسازی تحلیل میکرد. پایتختهای سرمایه در مرحله نخست انباشت و افزایش ارزش اضافه را مکانمند میکنند. بعد به بازارهایی وسیع برای افزایش سود تبدیل میشوند. در نهایت با مالیسازی نسبت بهره و ارزش واقعی مبادله را بحرانی میکنند. برودل در پژوهش مفصل خود سعی در اثبات این مطلب دارد که پس از بحران مالی سرمایهداری محل پایتخت خود را تغییر میدهد و پایتخت تازهای انتخاب میکند. برای همین پایتخت سرمایه گاه فلورانس است و گاه والاستریت. کازانووا این وجه پیچیده از تحلیل برودل را در عالم ادبیات به آزمون میگذارد. پایتختهای ادبی جهان شهرهایی مثل پاریس، مادرید و لندن برای پذیرش آثار ادبی شرط و شروط خود را اعمال میکنند. کافکا و تحلیل دلوز و گتاری از آثار او نمونهای از تحمیل شرایط پایتخت ادبی بر آثار نویسنده است. کازانووا با تحلیل دلوز و گتاری کاملا مخالف است. کافکا نویسندهای است که ناتوانی از استقلال ملی و قومی را دستمایه خلق خود قرار داده است. حال آنکه در پایتخت ادبی، تحت لوای مطالعهای فرمی یا تئوریک عملا نویسنده بازنویسی شده است.
پایتختهای ادبی مکانهایی برای ترجمهشدن و ترجمهکردن هستند. گاه نویسندهای زبان ادبی خود را تغییر میدهد تا مطابق با وجه رایج پایتخت محصول خود را عرضه کند. نویسندگان مناطق و اقالیم دور از پایتخت با ترجمه زبان خود را برای ورود به جمهوری جهانی آماده میکنند. ادبیات باید از وظیفه ملی خود استعفا دهد و حافظ استقلال نمادین خود باشد. ادبیات ملی همانطور که از اسمش پیداست سودای ورود به پایتخت ادبی را ندارد. به همان مخاطبان بومی خود قناعت میکند. یا شاید بهتر است بگوییم: درجا میزند. ظاهرا آنطور که از فحوای تحلیل کازانووا برمیآید، ادبیات مدرن فارسی در بدو پیدایش خود پاریس را به منزله پایتخت ادبی خود پذیرفته بوده است. هرچند که در چند دهه اخیر ادبیات ما کاملا به شکل ادبیاتی ملی با مخاطبان محدود محاط در دولت- ملت درآمده است. اخیرا حتی موج ترجمههراسی را از لابهلای اظهارنظرهای تنی چند از نویسندگان وطنی میتوان استنباط کرد. چنین به نظر میرسد که ادبیات نمیتواند از تماس و گاه اصطکاک با سیاست ملی دست بکشد. از اینرو ترجمه به جلوه عامل آزارندهای درآمده است که محرومیت تولیدات وطنی از استانداردهای پایتختهای ادبی جهان را مدام یادآوری میکند.
بهزعم کازانووا، محرومیت و عدم برخورداری از امکانات پایتختهای ادبی دو راهکار پیشپای حاشیهنشینان و مطرودان میگذارد. فضل تقدم در ارایه این راهحل از آن «هردر»، فیلسوف آلمانی است. بازوی اول ورود به ادبیات جهانی، ترجمه است. اما بازوی دیگری نیز وجود دارد که همان رجوع به فرهنگ عامیانه و بارورکردن زبان از قدرتهای روایی و تخیل است. اندوه فردریک کبیر از ادبی نبودن زبان آلمانی و عقبماندگی آن در قیاس با زبان و ادبیات فرانسوی از بخشهای جالب و خواندنی کتاب است. فردریک کبیر از مردم میخواهد تا مثل فقرایی نباشند که ادای ثروتمندان را درمیآورند. او حتی ترجمه و بررسی آثار فرانسوی را توصیه میکند. ادبیات حاشیهای جهان همواره در خطر «شهرستانیشدن» است.
«درست بهموقع»، واکنش احساسی موجهی برای مخاطب ایرانی کازانووا است. این کتاب هم پرسشآفرین است و هم به پرسشهای بسیاری پاسخ میدهد. در سرلوحه فصل نهم «جمهوری جهانی ادبیات»، با عنوان «تراژدی ترجمهشدگان»، بخشی از یکی از نامههای کافکا به دوستش ماکس برود آمده است. کافکا در این نامه نویسندگی را ماحصل مواجهه با سه امر محال در نظر میگیرد: امر محال نوشتن به رمانی، امر محال نوشتن به زبانی دیگر و امر محال ننوشتن. در ادامه دو سطر بعد کافکا محال چهارمی را نیز به فهرستش اضافه میکند و آن، امر محال نوشتن است. واقعیت آن است که تدبیر زبان در هیات ادبیات کار دشواری است و هرگاه ادبیات به کاروکرداری سهل بدل شود، هیچچیز جز اعاده محالات به زبان کارگشا نیست. از این بابت میتوان به زبان فارسی امید بست. هرچه باشد، حالا- درست بهموقع- «جمهوری جهانی ادبیات» به فارسی درآمده است.
کازانووا مقوله همزمانیهای جهان ادبیات را از بوردیو وام گرفته است؟ بخشهای زیادی از کتاب به ما یادآوری میکند که ادبیات، فضایی عادلانه نیست. از همان لحظه آغاز همه با هم برابر نیستند. در ضمن، ادبیات حوزه نمادین مشخصی دارا است که نباید آن را با حوزههای دیگر مثل سیاست، اقتصاد، و... خلط کرد. به همان تعبیر بوردیو همواره باید پرسید: «چه کسی خالقان را خلق کرد؟ » مثلا چگونه ایبسن به جمهوری جهانی ادبیات پا میگذارد؟ یا بر طبق چه قاعدهای بکت و جویس موفق میشوند از هنجارهای ادبیات ملی ایرلند عبور کنند و به عضویت در جمهوری جهانی ادبیات درآیند؟ برای برخورداری از سرمایه نمادین گاه باید ترجمه کرد و گاه باید ترجمه شد. مثلا در فرانسه «دوبله» به این نتیجه میرسد که باید به استیلای زبان لاتین پایان داد و به هر قیمتی که شده زبان فرانسوی را بارور کرد. آنطور که در کتاب کازانووا شرحش آمده، «دوبله» به هر دری میزند تا زبان فرانسه انباشت سرمایههای زبانی خود را افزایش دهد. اما تلقی کازانووا از ادبیات کاملا منطبق بر زبان نیست. او تعریف تازه و درخور تاملی از فرآیند ادبیشدن زبان بهدست میدهد: «ادبیات با جدایی تدریجی [زبان] از تکالیف سیاسی اختراع میشود: نویسندگان در ابتدا مجبورند هنر خود را در اختیار اهداف ملی دولت قرار بدهند، کمکم با اختراع زبانهای صرفا ادبی به آزادی هنری دست مییابند. منحصربهفردبودن و نوآوری فرد نویسنده زمانی آشکار میشود -در حقیقت میسر میشود- که منابع ادبی طی فرآیند بسیار طولانی گردآوری شوند و تمرکز یابند. این فرآیند خلق مداوم و دستهجمعی چیزی جز همان تاریخ ادبیات نیست.» کازانووا در جایجای کتاب تاکید میکند که صرف تعلق به دولت - ملتی خاص یا نوشتن به زبانی مشخص برای خلق ادبیات کافی نیست. هرچند که نویسنده برای نوشتن به استقلال سیاسی و زبانی احتیاج مبرمی دارد. از منظر کازانووا ادبیات فضایی نمادین است و استقلال در آن قبل از هر چیز عبارت از استقلالی ادبی است. جویس و بکت متعلق به ایرلندی هستند که استقلال سیاسی ندارد. آنها هر دو به زبان انگلیسی مینویسند و از زبان گالییک چشمپوشی میکنند. اما راز توفیقشان در عرصه جمهوری جهانی ادبیات، استقلال ادبی است. از آفریقا گرفته تا آمریکا کازانووا راهبردهای استقلال ادبی را با جزییات و موشکافی کمنظیری بررسی کرده است.
از بعد درزمانی کازانووا به سراغ مکتب تاریخپژوهی «آنال» و مشخصا فرنان برودل رفته است. از برودل تاکنون کتاب «بازنگری در تمدن مادی و سرمایهداری» و «پویایی سرمایهداری» به فارسی ترجمه شده است. کسانی که با آثار وی آشنا هستند، میدانند که او با وضع مفهوم «جهان اقتصادی» دامنه تاثیرگذاری اقتصاد و حوزه قدرت سیاسی دولت- ملتها را جدا از یکدیگر در نظر میگیرد. در نظر برودل اقتصاد جهانی حاصلجمع اقتصادهای ملی نیست. بلکه اقتصاد جهانی شریانها و مجراهای خاصی دارد. این جهانهای اقتصادی قادر به انباشت و خلق سرمایهاند. برودل برای سرمایهداری در حرکت تاریخی آن ظرف چهار قرن گذشته سه ویژگی ثابت برمیشمرد. نخست آنکه سرمایه مبتنی بر استثمار منابع و امکانات بینالمللی است. در مرحله دوم، سرمایهداری بر اساس انحصار بنا شده است. انحصار گاه به شکل قانونی اعمال میشود و گاه به نحوی واقعی و عریان. در مرحله سوم، سرمایهداری هیچگاه به همه یا به کل سیستم نفوذ نمیکند. در کتاب کازانووا این سه خصیصه حول محور متغیری به نام «سرمایه ادبی» به آزمون گذاشته میشود. بر این منوال، نویسنده زمانی میتواند ادبیاتی جهانی خلق کند که قبلش توانسته باشد از منابع بینالمللی ادبیات استفاده کرده باشد. کازانووا صادق هدایت را در ادبیات مدرن فارسی مظهر نویسندهای میشناسد که میتواند از ذخایر ادبیات جهان استفاده کند. اما کار به همینجا ختم نمیشود. نویسنده باید بتواند توجه پایتختهای جمهوری ادبیات را به خود جلب کند. با قناعت به بازار ملی یا خلق ادبیات ملی نمیتوان زبان را تماموکمال ادبی کرد. دستآخر اینکه نویسنده، کل آثار مکتوب یک مملکت یا دولت - ملت را ادبی نمیکند.
برخلاف سنت رایج در زمینه مطالعات ادبی، کازانووا ترجمه را عامل نفی ادبیات خلاقه نمیبیند. اتفاقا ادبیات با ترجمه به جهان ادبی پا میگذارد. به بیان بهتر نویسنده با ترجمه آثارش پایتخت ادبی زمانهاش را خطاب قرار میدهد. «پایتخت ادبی»، در نظر کازانووا مفهوم و طنینی خاص خود دارد. این پایتخت ادبی منطبق با پایتخت سیاسی نیست و شأن مکانی مشخصی دارد. و اینها پایتختهای ادبی تاریخیاند. ردپای برودل در این تلقی کازانووا نیز بهخوبی مشهود است. لازم به یادآوری است که برودل برآمدن پایتختهای سرمایه را در سهمرحله ارزش اضافه، بازار و مالیسازی تحلیل میکرد. پایتختهای سرمایه در مرحله نخست انباشت و افزایش ارزش اضافه را مکانمند میکنند. بعد به بازارهایی وسیع برای افزایش سود تبدیل میشوند. در نهایت با مالیسازی نسبت بهره و ارزش واقعی مبادله را بحرانی میکنند. برودل در پژوهش مفصل خود سعی در اثبات این مطلب دارد که پس از بحران مالی سرمایهداری محل پایتخت خود را تغییر میدهد و پایتخت تازهای انتخاب میکند. برای همین پایتخت سرمایه گاه فلورانس است و گاه والاستریت. کازانووا این وجه پیچیده از تحلیل برودل را در عالم ادبیات به آزمون میگذارد. پایتختهای ادبی جهان شهرهایی مثل پاریس، مادرید و لندن برای پذیرش آثار ادبی شرط و شروط خود را اعمال میکنند. کافکا و تحلیل دلوز و گتاری از آثار او نمونهای از تحمیل شرایط پایتخت ادبی بر آثار نویسنده است. کازانووا با تحلیل دلوز و گتاری کاملا مخالف است. کافکا نویسندهای است که ناتوانی از استقلال ملی و قومی را دستمایه خلق خود قرار داده است. حال آنکه در پایتخت ادبی، تحت لوای مطالعهای فرمی یا تئوریک عملا نویسنده بازنویسی شده است.
پایتختهای ادبی مکانهایی برای ترجمهشدن و ترجمهکردن هستند. گاه نویسندهای زبان ادبی خود را تغییر میدهد تا مطابق با وجه رایج پایتخت محصول خود را عرضه کند. نویسندگان مناطق و اقالیم دور از پایتخت با ترجمه زبان خود را برای ورود به جمهوری جهانی آماده میکنند. ادبیات باید از وظیفه ملی خود استعفا دهد و حافظ استقلال نمادین خود باشد. ادبیات ملی همانطور که از اسمش پیداست سودای ورود به پایتخت ادبی را ندارد. به همان مخاطبان بومی خود قناعت میکند. یا شاید بهتر است بگوییم: درجا میزند. ظاهرا آنطور که از فحوای تحلیل کازانووا برمیآید، ادبیات مدرن فارسی در بدو پیدایش خود پاریس را به منزله پایتخت ادبی خود پذیرفته بوده است. هرچند که در چند دهه اخیر ادبیات ما کاملا به شکل ادبیاتی ملی با مخاطبان محدود محاط در دولت- ملت درآمده است. اخیرا حتی موج ترجمههراسی را از لابهلای اظهارنظرهای تنی چند از نویسندگان وطنی میتوان استنباط کرد. چنین به نظر میرسد که ادبیات نمیتواند از تماس و گاه اصطکاک با سیاست ملی دست بکشد. از اینرو ترجمه به جلوه عامل آزارندهای درآمده است که محرومیت تولیدات وطنی از استانداردهای پایتختهای ادبی جهان را مدام یادآوری میکند.
بهزعم کازانووا، محرومیت و عدم برخورداری از امکانات پایتختهای ادبی دو راهکار پیشپای حاشیهنشینان و مطرودان میگذارد. فضل تقدم در ارایه این راهحل از آن «هردر»، فیلسوف آلمانی است. بازوی اول ورود به ادبیات جهانی، ترجمه است. اما بازوی دیگری نیز وجود دارد که همان رجوع به فرهنگ عامیانه و بارورکردن زبان از قدرتهای روایی و تخیل است. اندوه فردریک کبیر از ادبی نبودن زبان آلمانی و عقبماندگی آن در قیاس با زبان و ادبیات فرانسوی از بخشهای جالب و خواندنی کتاب است. فردریک کبیر از مردم میخواهد تا مثل فقرایی نباشند که ادای ثروتمندان را درمیآورند. او حتی ترجمه و بررسی آثار فرانسوی را توصیه میکند. ادبیات حاشیهای جهان همواره در خطر «شهرستانیشدن» است.
«درست بهموقع»، واکنش احساسی موجهی برای مخاطب ایرانی کازانووا است. این کتاب هم پرسشآفرین است و هم به پرسشهای بسیاری پاسخ میدهد. در سرلوحه فصل نهم «جمهوری جهانی ادبیات»، با عنوان «تراژدی ترجمهشدگان»، بخشی از یکی از نامههای کافکا به دوستش ماکس برود آمده است. کافکا در این نامه نویسندگی را ماحصل مواجهه با سه امر محال در نظر میگیرد: امر محال نوشتن به رمانی، امر محال نوشتن به زبانی دیگر و امر محال ننوشتن. در ادامه دو سطر بعد کافکا محال چهارمی را نیز به فهرستش اضافه میکند و آن، امر محال نوشتن است. واقعیت آن است که تدبیر زبان در هیات ادبیات کار دشواری است و هرگاه ادبیات به کاروکرداری سهل بدل شود، هیچچیز جز اعاده محالات به زبان کارگشا نیست. از این بابت میتوان به زبان فارسی امید بست. هرچه باشد، حالا- درست بهموقع- «جمهوری جهانی ادبیات» به فارسی درآمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.