|

روایت احمد غلامی از دیدار با شاپور اعتماد

کجای کار ایستاده‌ایم؟

دیدار با شاپور اعتماد، بسیار بااهمیت بود. با اینکه کتاب بِجا‌ منتشر‌شده «جمهوری جهانی ادبیات» را با دست‌خطی کج‌و‌معوج و پرسش‌های بسیار سیاه کرده بودم، اعتماد که شروع کرد به حرف‌زدن، اعتمادبه‌نفسم را از دست دادم. این شد که بار گفت‌وگو را انداختم گردن پویا رفویی و جایگاه خودم را به‌عنوان میزبان تثبیت کردم. شاید اگر اعتماد حیرت‌اش را از کرد‌و‌کار روزنامه‌نگاران و روزنامه‌های امروز بر زبان نمی‌آورد، اینطور صم‌و‌بکم نمی‌شدم. به‌واقع روزنامه‌نگاری ما روزگار غریبی را می‌گذراند. به کسی خرده نمی‌گیرم تا خودم را متفاوت و برکنار از این جمع نشان بدهم. اما نمی‌توانم حیرت‌ام را از رسم تازه‌ جاافتاده روزنامه‌نگاران پنهان کنم که در‌به‌در دنبال چهره‌های مطرح‌ می‌گردند و با اصرارهای پی‌در‌پی و واسطه‌تراشی‌های بسیار، عاقبت موفق می‌شوند تا آنان را پای میز مصاحبه بنشانند. آن‌هم نه برای اندیشه‌هایشان، بلکه به‌خاطر اهداف خُرد: پر‌کردن صفحه‌های روزنامه یا مجله‌ای، یا افتخار نخستین مصاحبه با متفکری و صاحب‌اثری، تا جایگاهی دست‌وپا کنند برای حرف‌ها و نظرات خود یا رسانه‌شان. حرف‌ها و نظراتی که جز در شرایط آشوب‌زده موجود مخاطبی پیدا نمی‌کند و ارزش انتشار هم ندارد. این جماعت با هوش کاسبکارانه‌ خود دریافته‌اند که اگر بناست در این روزگار سخت، نشریه‌ای را با دردسر و ترس و اضطراب منتشر کنند، بهتر آن است که خودشان از آن سود و منفعتی به‌ چنگ آورند. از این رهگذر است که رابطه‌ای دوقطبی میان روزنامه‌نگاران و اندیشمندان جامعه ما شکل می‌گیرد. یک قطب آن خیرخواهانه و با ذوقی کودکانه در حال قایم‌باشک‌بازی با اندیشمندان است و به مریی‌شدن و چاپ عکس و تصویری از آنها بسنده کرده است. قطب دیگر اما، شبه اندیشمندانِ روزنامه‌نگاراند با تزها و تئوری‌های نانوشته‌، که هیچ محک علمی نخورده است. اما کدام‌یک از این دو قطب بیشتر «اندیشه» را به امری سطحی‌ و عامه‌فهم سوق می‌دهد: شاید قطب اول؛ قطبی که خیرخواهانه با ذوقی کودکانه همه چیز را به بازی می‌گیرد و صحنه را آشوب می‌کند. غافل از اینکه بازی‌گردان این ماجرا، منظومه‌ای نامریی از قدرت است، که سوت آغاز بازی را زده و خود نیز پایان‌بخش این ماجراست.
همزمان با دوران اصلاحات، منظومه‌ای از تفکر دست‌راستی ذوق‌زده، ما را بر آن داشت تا چهره‌هایی را که چند دهه‌ای از خاموشان جامعه بودند به‌صحنه دعوت کنیم تا به‌زعم خودمان جامعه‌ای را که می‌رفت تک‌صدایی شود، چندصدایی کنیم. این اتفاق در زمانه خودش خبر از گشایشی می‌داد و رویدادی قابل‌توجه بود. اما با فاصله از این دوران، این رویداد چهره دیگری گرفت. این گفتمان غالب بود که می‌خواست فضا آنطور رقم بخورد، که رقم خورد. اما امروز خیره‌شدن دوباره نگاه‌ها به سمت متفکران و اهالی اندیشه، نه از روی اصالتِ اندیشه یا درک ضرورت تفکر در فضای موجود، که در راستای گفتمانی است که زیرپوستی از فضای سیاسی به فضای فرهنگی‌گذار کرد. پدیده احمدی‌نژاد اینگونه سر برآورد. بگذریم...
اینک نشریات ما با نیتی خیرخواهانه در پی مریی‌کردن اندیشمندان نامریی روزگار ما هستند، اما از خلال این روند اندیشه تازه‌ای شکل نمی‌گیرد. زیرا این جریان می‌پندارد هر تغییری یا به وضعیتی بدتر منجر می‌شود یا جلوی اصلاح این وضع را می‌گیرد. این است که با شبه‌فعالیت‌های فرهنگی جلوی هر تغییر راستین می‌ایستد. ستایش وضع موجود و نفی گذشته ما، نتیجه این تلقی است. اگر منظومه تازه‌ای از قدرت بسیاری را به این فکر واداشته که سراغ شخصیت‌هایی چون یوسف اباذری، محمد مالجو، محسن رنانی، مراد فرهادپور، حاتم قادری، بابک احمدی و شاپور اعتماد بروند، به خاطر ایجاد گفتمان تازه‌ای از خلال اندیشه‌های اینان نبوده و از نگاهی کارکردی به جایگاه این متفکران خبر می‌دهد. این جریان با تاکید بر دوگانه‌ای کاذب در عرصه تفکر، بر آن است تا در تقابل با این افراد و تفکرشان، جریان خود را احیا کند.
دست‌کم سه‌دهه است که روزنامه‌ها و نشریات ما پر و سرریز از اندیشه‌های این جریان است. و حالا اگر دیگر این اندیشه‌های غالب خریداری ندارند، راهی جز این پیش‌رو نیست: به صحنه‌آوردن آدم‌های نامریی برای جعل تکثر و آنتاگونیسمی سطحی، آن‌هم برای احیای روزنامه‌نگاری به گِل‌نشسته این روزگار ما. از این منظر است که آن قطب دوم، یعنی یک‌شبه‌ اندیشمندشدن روزنامه‌نگاران ممکن می‌شود. در آغاز دیدار با شاپور اعتماد، او به نکته حیرت‌آوری اشاره کرد: «استنباط من این است که ما غرق هستیم در جمعیتی بسیار مرتجع که اتفاقا خیلی هم جوان هستند اما انگار مرتجع به‌دنیا آمده‌اند. چندان عجیب هم نیست. مثلا شما سال‌های1970 را در اروپا یا آمریکا در نظر بگیرید، این بلا سر آنها هم آمده بود. جماعت جوانی که دهه1960 را پشت‌سرش داشت، همه مرتجع شدند و البته می‌شود دلایلش را تصور کرد.»
اما بحث درباره این موضوع مهم، گفت‌وگوی ما درباره «جمهوری جهانی ادبیاتِ» پاسکال کازانووا را که به‌خاطر ترجمه شاپور اعتماد و انتشار آن جمع شده بودیم، به تاخیر می‌انداخت. انتخاب و ترجمه کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، در فضای موجود، انتخاب بجا و هوشمندانه‌ای است. این کتاب با اینکه جنبه تئوریک دارد و البته دقیقا به‌همین دلیل، می‌تواند در وضعیت ادبی و حتی سیاسی ایران مداخله کند: «این کتاب نمی‌توانست در سال‌های 1950 نوشته شود. اگر این دید را اقتباس کنید، معنی آن این است که بیشتر جهان‌سومی‌هایی که دست‌کم در یک‌سوم آخر قرن بیستم جایزه نوبل برده‌اند، اصلا وجود نداشته‌اند. ولی این جهان‌سومی‌ها با این ادبیاتِ نوبلی‌شان چیزی را ثابت کردند، آنها نشان دادند که ممکن است از نظر اقتصادی و سیاسی توانا نباشند، ممکن است هزار جور نارسایی و معضل داشته باشند ولی از نظر ادبیات توانا هستند و اگر پیش بیاید چه‌بسا جایزه نوبل هم ببرند.» شاپور اعتماد وجه تامل‌برانگیز کتاب کازانووا را در این جنبه می‌بیند. او بر این باور است که جهان سوم را باید به نحوی تعریف کرد که کشورهای آسیایی، آمریکای لاتین و آفریقا را شامل شود. البته مفهومی که کازانووا در جهان سوم مراد می‌کند فراتر از معنای مصطلح آن و حتی نماینده آمریکای‌شمالی آن، فاکنر است. در جمهوری جهانی ادبیات، ایرلندِ جویس و بکت، دانمارکِ ایبسن، آلمانِ کافکا، ترینیدای نایپول و رومانی سیوران و... هر کدام در ظرف زمانی مصداقی از جهان‌سوم به‌شمار می‌آیند. «کازانووا حتی در آمریکای شمالی نیز جهان سومی خاص می‌بیند، منظور نویسنده‌ای چون فاکنر است. برای او فاکنر نقشی کلیدی ایفا می‌کند. جنوب، یعنی جنوب فاکنر، که با همه جنوب‌های دیگر پیوند دارد.» بنابراین مفهوم جهان سوم انعطاف‌پذیر است و کازانووا از این طریق تمام ادبیات جهان‌سومی‌ها را در هم ترکیب می‌کند. حالا این سوال پیش می‌آید که ما ایرانی‌ها با ادبیات‌مان کجای کار ایستاده‌ایم. یا به تعبیر کازانووا نسبت ما با «پایتخت‌های ادبی جهان» و «مدار گرینویچ ادبی» چگونه است.
اعتماد بر این باور است که ما مترجمانی نداریم که خوب از پس کار ترجمه ادبیات جنوب جهان برآیند. چرا احمد شاملو مانند پابلو نرودا- که برنده نوبل هم هست-در جهان نمی‌درخشد، اعتماد می‌گوید: «ما بداقبالیم». البته داشته‌ایم مترجمان خوبی که توانایی ترجمه ادبیات ما را به زبانی دیگر دارند اما چندان دغدغه آن را نداشته‌اند.
اما «ترجمه»، در کتاب کازانووا معناهای مشخصی را به ذهن متبادر می‌کند. کازانووا سه‌تعریف از ترجمه در نظر دارد؛ اولی را به «ترجمه از» تعبیر می‌کند. یعنی آنکه جنوبی‌ها یا همه آنهایی که سرمایه ادبی کافی ندارند با ترجمه از توان خلق ادبیات مدرن برخوردار می‌شوند. تعبیر دوم «ترجمه به» است و منظور از آن ارایه آثاری جنوبی در قلمرو پایتخت‌های ادبی است. شکل سوم «ترجمه ادبی» است. و اینجا منظور نوعی از نوشتن است که برحسب ترجمه امکان‌پذیر می‌شود. و نمونه بارز آن هم در کتاب کازانووا، کافکا است.
شاپور اعتماد بسیار آرام و شمرده و بااحتیاط حرف می‌زند. حتی یکی، ‌دو بار در میان بحث‌ها با فروتنی خاصی می‌گوید، تخصص‌اش ادبیات نیست. اما این گفته‌اش را نباید و نمی‌شود جدی گرفت. وقتی از وضعیت ادبیات ایران حرف می‌زند به نکاتی اشاره می‌کند که مدت‌هاست محل مناقشه و مجادله نویسندگان و منتقدان ما است. اینکه چرا نوعی پیوستگی و همگرایی که ادبیات ما را در دهه40 شکل می‌داد، در ادبیات بعد از انقلاب از میان رفته است. ادبیات آن دوران، شأن تاریخی خود را حفظ می‌کرد و کتاب‌ها پس از انتشار بین مخاطبان و منتقدان جایگاه دیگری داشت. «آن دوران انگار همه چیز جفت‌و‌جور می‌شود و نوعی همگرایی به وجود می‌آید ولی بعد از انقلاب هیچ‌چیز چفت‌و‌بستی ندارد. هرکس ساز خودش را می‌زند. تک‌و‌توک کارهایی هست، ولی سیستماتیک نیست. اما آن سال‌ها هر چیزی که درمی‌آمد، هر‌قدر هم که جنجالی و پر‌سر‌و‌صدا بود خیلی‌ زود حد‌و‌حدود خودش را پیدا می‌کرد. جامعه ادبی ما شکست خورده اما هنوز نمی‌خواهد به آن اقرار کند. فکر می‌کند به روی خودش نیاورد تا بگذرد، شاید اوضاع بر‌گردد و همه‌چیز رو‌به‌راه شود. اما تا زمانی‌که این شکست را نپذیریم نمی‌شود.» از این‌روست که ادبیات ما باید خود را به مرکز یعنی جامعه جهانی ادبیات نزدیک کند.
امروز به‌رغم انبوهی از تئوری‌هایی که به فضای ادبی تزریق می‌شود، آشوب‌زدگی و پراکندگی دست از سر ادبیات ما برنمی‌دارد. شاپور اعتماد بر این باور است که علت در غیرتاریخی‌بودن تئوری‌ها است. او به سنت ریموند ویلیامز، خصوصا کتاب «فرهنگ و جامعه» ارجاع می‌دهد که ظاهرا برای مخاطب ایرانی چندان شناخته‌شده نیست. از فحوای حرف‌های اعتماد چنین برمی‌آید که کازانووا را در امتداد سنت تاریخی و سیاسی تحلیل ادبیات می‌داند. هرچند کازانووا در متن «جمهوری جهانی ادبیات» وامدار فرناندو برودل، والرشتاین و بوردیو است.
«جمهوری جهانی ادبیات»، کتابی است سرشار از ایده‌های درخشان که بی‌اغراق بیشتر نکات آن می‌تواند اشاره‌ای مستقیم به وضعیت ادبیات ایران فرض شود. مثلا «اجتهاد ادبی» یا مفهوم «پاش لاست» که اعتماد برای انتقال آن به زبان فارسی زحمت بسیار کشیده است تا حق گفته ناباکوف را به‌درستی ادا کند. شاپور اعتماد مترجمی دقیق و سختگیر است. تن به سهل‌گیری نمی‌دهد. و بیشتر مقدمه‌هایی که بر کتاب‌هایش می‌نویسد به‌گونه‌ای موضع و مانیفستی در برابر وضعیت موجود است: «... به آسانی می‌توان دامنه مخاطب بالقوه این اثر (چرا سوسیالیسم نه؟) را، اگر نگوییم تعیین، لااقل تعریف کرد. می‌دانیم که اقتصاد بازار ده میلیون‌نفر تحصیلکرده ما را چنان گرفتار نان شب کرده است که وقت فراغتی برای قرائت حتی این کتاب کوتاه نگذاشته است. در نتیجه یک درصد این تعداد ما را می‌رساند به آستانه در و منزل یک‌درصدی‌ها. اما باز خوب می‌دانیم که این جمعیت کتابخوان و مجله‌خوان، اهل فکر و اهل قلم، اهل نشر و اهل طبع، اهل راه‌اندازی و جااندازی، تا مغز استخوان راست است و پاک شیفته فیلسوفان بازار. می‌ماند یک ‌درصدِ یک‌ درصدی‌ها- تیراژ کتاب.» و شاید از میان این یک‌درصدی‌ها کسی با چشم‌دوختن به جهانِ ادبیات، بتواند ادبیاتی جهانی خلق کند و از «قانون‌گذارانِ جمهوری جهانی ادبیات» باشد. شاید کاری که یک‌بار «صادق هدایت» کرد تکرار شد، اگر ضرورت خواندن این تئوری‌ها درک شود. پس از نیازهای امروز ما احیاء و وسعت دادن جامعه ادبی و کتابخوان ما است.
دیدار با شاپور اعتماد پرثمر و خاطره‌انگیز بود. اعتماد سرشار از ایده‌های ناگفته بود درست مانند ترجمه‌اش «جمهوری جهانی ادبیات». در آینده‌ای نزدیک گفت‌وگوی ما را با اعتماد درباره این کتاب مهم در صفحات ادبیات روزنامه «شرق» می‌خوانید.
دیدار با شاپور اعتماد، بسیار بااهمیت بود. با اینکه کتاب بِجا‌ منتشر‌شده «جمهوری جهانی ادبیات» را با دست‌خطی کج‌و‌معوج و پرسش‌های بسیار سیاه کرده بودم، اعتماد که شروع کرد به حرف‌زدن، اعتمادبه‌نفسم را از دست دادم. این شد که بار گفت‌وگو را انداختم گردن پویا رفویی و جایگاه خودم را به‌عنوان میزبان تثبیت کردم. شاید اگر اعتماد حیرت‌اش را از کرد‌و‌کار روزنامه‌نگاران و روزنامه‌های امروز بر زبان نمی‌آورد، اینطور صم‌و‌بکم نمی‌شدم. به‌واقع روزنامه‌نگاری ما روزگار غریبی را می‌گذراند. به کسی خرده نمی‌گیرم تا خودم را متفاوت و برکنار از این جمع نشان بدهم. اما نمی‌توانم حیرت‌ام را از رسم تازه‌ جاافتاده روزنامه‌نگاران پنهان کنم که در‌به‌در دنبال چهره‌های مطرح‌ می‌گردند و با اصرارهای پی‌در‌پی و واسطه‌تراشی‌های بسیار، عاقبت موفق می‌شوند تا آنان را پای میز مصاحبه بنشانند. آن‌هم نه برای اندیشه‌هایشان، بلکه به‌خاطر اهداف خُرد: پر‌کردن صفحه‌های روزنامه یا مجله‌ای، یا افتخار نخستین مصاحبه با متفکری و صاحب‌اثری، تا جایگاهی دست‌وپا کنند برای حرف‌ها و نظرات خود یا رسانه‌شان. حرف‌ها و نظراتی که جز در شرایط آشوب‌زده موجود مخاطبی پیدا نمی‌کند و ارزش انتشار هم ندارد. این جماعت با هوش کاسبکارانه‌ خود دریافته‌اند که اگر بناست در این روزگار سخت، نشریه‌ای را با دردسر و ترس و اضطراب منتشر کنند، بهتر آن است که خودشان از آن سود و منفعتی به‌ چنگ آورند. از این رهگذر است که رابطه‌ای دوقطبی میان روزنامه‌نگاران و اندیشمندان جامعه ما شکل می‌گیرد. یک قطب آن خیرخواهانه و با ذوقی کودکانه در حال قایم‌باشک‌بازی با اندیشمندان است و به مریی‌شدن و چاپ عکس و تصویری از آنها بسنده کرده است. قطب دیگر اما، شبه اندیشمندانِ روزنامه‌نگاراند با تزها و تئوری‌های نانوشته‌، که هیچ محک علمی نخورده است. اما کدام‌یک از این دو قطب بیشتر «اندیشه» را به امری سطحی‌ و عامه‌فهم سوق می‌دهد: شاید قطب اول؛ قطبی که خیرخواهانه با ذوقی کودکانه همه چیز را به بازی می‌گیرد و صحنه را آشوب می‌کند. غافل از اینکه بازی‌گردان این ماجرا، منظومه‌ای نامریی از قدرت است، که سوت آغاز بازی را زده و خود نیز پایان‌بخش این ماجراست.
همزمان با دوران اصلاحات، منظومه‌ای از تفکر دست‌راستی ذوق‌زده، ما را بر آن داشت تا چهره‌هایی را که چند دهه‌ای از خاموشان جامعه بودند به‌صحنه دعوت کنیم تا به‌زعم خودمان جامعه‌ای را که می‌رفت تک‌صدایی شود، چندصدایی کنیم. این اتفاق در زمانه خودش خبر از گشایشی می‌داد و رویدادی قابل‌توجه بود. اما با فاصله از این دوران، این رویداد چهره دیگری گرفت. این گفتمان غالب بود که می‌خواست فضا آنطور رقم بخورد، که رقم خورد. اما امروز خیره‌شدن دوباره نگاه‌ها به سمت متفکران و اهالی اندیشه، نه از روی اصالتِ اندیشه یا درک ضرورت تفکر در فضای موجود، که در راستای گفتمانی است که زیرپوستی از فضای سیاسی به فضای فرهنگی‌گذار کرد. پدیده احمدی‌نژاد اینگونه سر برآورد. بگذریم...
اینک نشریات ما با نیتی خیرخواهانه در پی مریی‌کردن اندیشمندان نامریی روزگار ما هستند، اما از خلال این روند اندیشه تازه‌ای شکل نمی‌گیرد. زیرا این جریان می‌پندارد هر تغییری یا به وضعیتی بدتر منجر می‌شود یا جلوی اصلاح این وضع را می‌گیرد. این است که با شبه‌فعالیت‌های فرهنگی جلوی هر تغییر راستین می‌ایستد. ستایش وضع موجود و نفی گذشته ما، نتیجه این تلقی است. اگر منظومه تازه‌ای از قدرت بسیاری را به این فکر واداشته که سراغ شخصیت‌هایی چون یوسف اباذری، محمد مالجو، محسن رنانی، مراد فرهادپور، حاتم قادری، بابک احمدی و شاپور اعتماد بروند، به خاطر ایجاد گفتمان تازه‌ای از خلال اندیشه‌های اینان نبوده و از نگاهی کارکردی به جایگاه این متفکران خبر می‌دهد. این جریان با تاکید بر دوگانه‌ای کاذب در عرصه تفکر، بر آن است تا در تقابل با این افراد و تفکرشان، جریان خود را احیا کند.
دست‌کم سه‌دهه است که روزنامه‌ها و نشریات ما پر و سرریز از اندیشه‌های این جریان است. و حالا اگر دیگر این اندیشه‌های غالب خریداری ندارند، راهی جز این پیش‌رو نیست: به صحنه‌آوردن آدم‌های نامریی برای جعل تکثر و آنتاگونیسمی سطحی، آن‌هم برای احیای روزنامه‌نگاری به گِل‌نشسته این روزگار ما. از این منظر است که آن قطب دوم، یعنی یک‌شبه‌ اندیشمندشدن روزنامه‌نگاران ممکن می‌شود. در آغاز دیدار با شاپور اعتماد، او به نکته حیرت‌آوری اشاره کرد: «استنباط من این است که ما غرق هستیم در جمعیتی بسیار مرتجع که اتفاقا خیلی هم جوان هستند اما انگار مرتجع به‌دنیا آمده‌اند. چندان عجیب هم نیست. مثلا شما سال‌های1970 را در اروپا یا آمریکا در نظر بگیرید، این بلا سر آنها هم آمده بود. جماعت جوانی که دهه1960 را پشت‌سرش داشت، همه مرتجع شدند و البته می‌شود دلایلش را تصور کرد.»
اما بحث درباره این موضوع مهم، گفت‌وگوی ما درباره «جمهوری جهانی ادبیاتِ» پاسکال کازانووا را که به‌خاطر ترجمه شاپور اعتماد و انتشار آن جمع شده بودیم، به تاخیر می‌انداخت. انتخاب و ترجمه کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، در فضای موجود، انتخاب بجا و هوشمندانه‌ای است. این کتاب با اینکه جنبه تئوریک دارد و البته دقیقا به‌همین دلیل، می‌تواند در وضعیت ادبی و حتی سیاسی ایران مداخله کند: «این کتاب نمی‌توانست در سال‌های 1950 نوشته شود. اگر این دید را اقتباس کنید، معنی آن این است که بیشتر جهان‌سومی‌هایی که دست‌کم در یک‌سوم آخر قرن بیستم جایزه نوبل برده‌اند، اصلا وجود نداشته‌اند. ولی این جهان‌سومی‌ها با این ادبیاتِ نوبلی‌شان چیزی را ثابت کردند، آنها نشان دادند که ممکن است از نظر اقتصادی و سیاسی توانا نباشند، ممکن است هزار جور نارسایی و معضل داشته باشند ولی از نظر ادبیات توانا هستند و اگر پیش بیاید چه‌بسا جایزه نوبل هم ببرند.» شاپور اعتماد وجه تامل‌برانگیز کتاب کازانووا را در این جنبه می‌بیند. او بر این باور است که جهان سوم را باید به نحوی تعریف کرد که کشورهای آسیایی، آمریکای لاتین و آفریقا را شامل شود. البته مفهومی که کازانووا در جهان سوم مراد می‌کند فراتر از معنای مصطلح آن و حتی نماینده آمریکای‌شمالی آن، فاکنر است. در جمهوری جهانی ادبیات، ایرلندِ جویس و بکت، دانمارکِ ایبسن، آلمانِ کافکا، ترینیدای نایپول و رومانی سیوران و... هر کدام در ظرف زمانی مصداقی از جهان‌سوم به‌شمار می‌آیند. «کازانووا حتی در آمریکای شمالی نیز جهان سومی خاص می‌بیند، منظور نویسنده‌ای چون فاکنر است. برای او فاکنر نقشی کلیدی ایفا می‌کند. جنوب، یعنی جنوب فاکنر، که با همه جنوب‌های دیگر پیوند دارد.» بنابراین مفهوم جهان سوم انعطاف‌پذیر است و کازانووا از این طریق تمام ادبیات جهان‌سومی‌ها را در هم ترکیب می‌کند. حالا این سوال پیش می‌آید که ما ایرانی‌ها با ادبیات‌مان کجای کار ایستاده‌ایم. یا به تعبیر کازانووا نسبت ما با «پایتخت‌های ادبی جهان» و «مدار گرینویچ ادبی» چگونه است.
اعتماد بر این باور است که ما مترجمانی نداریم که خوب از پس کار ترجمه ادبیات جنوب جهان برآیند. چرا احمد شاملو مانند پابلو نرودا- که برنده نوبل هم هست-در جهان نمی‌درخشد، اعتماد می‌گوید: «ما بداقبالیم». البته داشته‌ایم مترجمان خوبی که توانایی ترجمه ادبیات ما را به زبانی دیگر دارند اما چندان دغدغه آن را نداشته‌اند.
اما «ترجمه»، در کتاب کازانووا معناهای مشخصی را به ذهن متبادر می‌کند. کازانووا سه‌تعریف از ترجمه در نظر دارد؛ اولی را به «ترجمه از» تعبیر می‌کند. یعنی آنکه جنوبی‌ها یا همه آنهایی که سرمایه ادبی کافی ندارند با ترجمه از توان خلق ادبیات مدرن برخوردار می‌شوند. تعبیر دوم «ترجمه به» است و منظور از آن ارایه آثاری جنوبی در قلمرو پایتخت‌های ادبی است. شکل سوم «ترجمه ادبی» است. و اینجا منظور نوعی از نوشتن است که برحسب ترجمه امکان‌پذیر می‌شود. و نمونه بارز آن هم در کتاب کازانووا، کافکا است.
شاپور اعتماد بسیار آرام و شمرده و بااحتیاط حرف می‌زند. حتی یکی، ‌دو بار در میان بحث‌ها با فروتنی خاصی می‌گوید، تخصص‌اش ادبیات نیست. اما این گفته‌اش را نباید و نمی‌شود جدی گرفت. وقتی از وضعیت ادبیات ایران حرف می‌زند به نکاتی اشاره می‌کند که مدت‌هاست محل مناقشه و مجادله نویسندگان و منتقدان ما است. اینکه چرا نوعی پیوستگی و همگرایی که ادبیات ما را در دهه40 شکل می‌داد، در ادبیات بعد از انقلاب از میان رفته است. ادبیات آن دوران، شأن تاریخی خود را حفظ می‌کرد و کتاب‌ها پس از انتشار بین مخاطبان و منتقدان جایگاه دیگری داشت. «آن دوران انگار همه چیز جفت‌و‌جور می‌شود و نوعی همگرایی به وجود می‌آید ولی بعد از انقلاب هیچ‌چیز چفت‌و‌بستی ندارد. هرکس ساز خودش را می‌زند. تک‌و‌توک کارهایی هست، ولی سیستماتیک نیست. اما آن سال‌ها هر چیزی که درمی‌آمد، هر‌قدر هم که جنجالی و پر‌سر‌و‌صدا بود خیلی‌ زود حد‌و‌حدود خودش را پیدا می‌کرد. جامعه ادبی ما شکست خورده اما هنوز نمی‌خواهد به آن اقرار کند. فکر می‌کند به روی خودش نیاورد تا بگذرد، شاید اوضاع بر‌گردد و همه‌چیز رو‌به‌راه شود. اما تا زمانی‌که این شکست را نپذیریم نمی‌شود.» از این‌روست که ادبیات ما باید خود را به مرکز یعنی جامعه جهانی ادبیات نزدیک کند.
امروز به‌رغم انبوهی از تئوری‌هایی که به فضای ادبی تزریق می‌شود، آشوب‌زدگی و پراکندگی دست از سر ادبیات ما برنمی‌دارد. شاپور اعتماد بر این باور است که علت در غیرتاریخی‌بودن تئوری‌ها است. او به سنت ریموند ویلیامز، خصوصا کتاب «فرهنگ و جامعه» ارجاع می‌دهد که ظاهرا برای مخاطب ایرانی چندان شناخته‌شده نیست. از فحوای حرف‌های اعتماد چنین برمی‌آید که کازانووا را در امتداد سنت تاریخی و سیاسی تحلیل ادبیات می‌داند. هرچند کازانووا در متن «جمهوری جهانی ادبیات» وامدار فرناندو برودل، والرشتاین و بوردیو است.
«جمهوری جهانی ادبیات»، کتابی است سرشار از ایده‌های درخشان که بی‌اغراق بیشتر نکات آن می‌تواند اشاره‌ای مستقیم به وضعیت ادبیات ایران فرض شود. مثلا «اجتهاد ادبی» یا مفهوم «پاش لاست» که اعتماد برای انتقال آن به زبان فارسی زحمت بسیار کشیده است تا حق گفته ناباکوف را به‌درستی ادا کند. شاپور اعتماد مترجمی دقیق و سختگیر است. تن به سهل‌گیری نمی‌دهد. و بیشتر مقدمه‌هایی که بر کتاب‌هایش می‌نویسد به‌گونه‌ای موضع و مانیفستی در برابر وضعیت موجود است: «... به آسانی می‌توان دامنه مخاطب بالقوه این اثر (چرا سوسیالیسم نه؟) را، اگر نگوییم تعیین، لااقل تعریف کرد. می‌دانیم که اقتصاد بازار ده میلیون‌نفر تحصیلکرده ما را چنان گرفتار نان شب کرده است که وقت فراغتی برای قرائت حتی این کتاب کوتاه نگذاشته است. در نتیجه یک درصد این تعداد ما را می‌رساند به آستانه در و منزل یک‌درصدی‌ها. اما باز خوب می‌دانیم که این جمعیت کتابخوان و مجله‌خوان، اهل فکر و اهل قلم، اهل نشر و اهل طبع، اهل راه‌اندازی و جااندازی، تا مغز استخوان راست است و پاک شیفته فیلسوفان بازار. می‌ماند یک ‌درصدِ یک‌ درصدی‌ها- تیراژ کتاب.» و شاید از میان این یک‌درصدی‌ها کسی با چشم‌دوختن به جهانِ ادبیات، بتواند ادبیاتی جهانی خلق کند و از «قانون‌گذارانِ جمهوری جهانی ادبیات» باشد. شاید کاری که یک‌بار «صادق هدایت» کرد تکرار شد، اگر ضرورت خواندن این تئوری‌ها درک شود. پس از نیازهای امروز ما احیاء و وسعت دادن جامعه ادبی و کتابخوان ما است.
دیدار با شاپور اعتماد پرثمر و خاطره‌انگیز بود. اعتماد سرشار از ایده‌های ناگفته بود درست مانند ترجمه‌اش «جمهوری جهانی ادبیات». در آینده‌ای نزدیک گفت‌وگوی ما را با اعتماد درباره این کتاب مهم در صفحات ادبیات روزنامه «شرق» می‌خوانید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.