|

چه کسی از ترجمه می‌ترسد؟

شیما بهره مند

درست همزمان با انتشار کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، جریانی در ادبیات ما شکل گرفته است، که اصرار بر بومی‌کردن ادبیات دارد. این جریان با جعل تقابلِ ادبیات‌ترجمه‌ای و ادبیات‌تالیفی، خود را مدافع انتشار آثار تالیفی نشان می‌دهد. این موضع‌گیری در نگاه اول کاملا منطقی به‌نظر می‌رسد، زیرا از واقعیت اوضاع نشر در ایران نشات می‌گیرد، اینکه هرچه پیش می‌رویم ناشران برای چاپ آثار تالیفی رغبت کمتری نشان می‌دهند. و حالا نویسندگان ما این خطر را درک کرده و اعلام می‌کنند. این تلقیِ به‌ظاهر منطقی و خیرخواهانه اما، جای دیگری دست خود را رو می‌کند: در کیفیت ادبیات. اینکه ادبیات ما در مجموع نمی‌تواند آثاری خلق کند که دست‌کم با آثار ترجمه‌‌شده برابری کند. این است که ترجمه، دیگر امر مطرودی است که باید از چهره ادبیات ما زدوده شود. تلقی نویسندگان ما از ادبیات، امر بومی‌شده‌ای است مطابق با استانداردها و موازین موجود، درست خلاف تلقی جهانی از «ادبیات». پاسکال کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» برآن است تا پاسخی به این تلقی غیرتاریخی و واپس‌گرا بدهد. «مطالعه ادبیات در همه جای جهان در امتداد محورهای علمی انجام می‌گیرد. به همین دلیل است که [غالبا] یک سلسله پدیده‌های فراملی را نمی‌بینیم، به‌خصوص پدیده‌هایی که امکان ظهور تدریجی جهان ادبی را طی چهارصدسال گذشته فراهم کرده‌اند.» او می‌خواهد دیدگاهی را احیا کند که بر اثر ملی‌شدن، ادبیات‌ها و تاریخ‌های ادبی را به فراموشی سپرده است. تا «بُعد فراملی ادبیات را که از دست رفته است» مجددا کشف کند.
بیشتر نویسندگان بزرگ جهان، در جایی بیرون از قلمرو سیاسی /جغرافیایی خود به ادبیات جهانی متصل شدند. استریندبرگ، ناباکوف، بکت، پروست و بسیاری نام‌های دیگر آثارشان را یا ابتدا در زبان دیگری منتشر کردند و یا در زبان دیگری صاحب «شأن ادبی» شدند. این نویسندگان تبعیدی و زیرسلطه «برای اینکه بتوانند از نظر ادبی موجودیت یابند و به استقلال خلاق و حقیقی دست یابند، به‌اراده آدم‌های‌ ترجمه‌شده می‌شوند.» نمونه بارزش هم بکت، که در اواخر دهه 1940، به راه‌حل جدیدی می‌رسد: خودبرگردانی در هر دو جهت. او علاوه بر اینکه بسیاری از آثار مطرود و ممنوع‌اش را در کشورهای دیگر منتشر کرد، خود دست‌به‌کار ترجمه آثارش به زبانِ پایتخت ادبی دورانش شد و حتی داستان‌هایی هم به این زبان نوشت. اما نویسنده امروز ما نه‌تنها نسبت‌اش را با پایتخت‌های ادبی جهان از دست داده است، که بر بومی‌کردن ادبیات نیز اصرار دارد. البته دلیل این تلقی و کیفیتِ نابرابر ادبیات ما با ادبیات جهان را می‌توان در همین تئوری‌هراسی (=ترجمه‌هراسی) نویسندگانِ جریان غالب دانست. تلقی‌ای که دست‌بر‌قضا امروز با انتخاب بجای شاپور اعتماد، مترجم/متفکر ما و انتشار بهنگامِ «جمهوری جهانی ادبیات» ارتجاعی بودن‌اش را عیان می‌کند. ترجمه «جمهوری جهانی ادبیات» به تعبیر کازانووا تنها «ترجمه-از» - در حکم جمع‌آوری منابع ادبی و متون جهانشمول- نیست، که اتفاقا به‌نوعی «ترجمه به» است. یعنی این کتاب، ترجمه وضعیت ما، در زبان ما است. نویسندگان جریان غالب به خصلت خنثای ترجمه باور دارند و معتقدند که ترجمه در تقابل با تالیف، امکان «تولید فرهنگی» را از بین برده است. اما به تعبیر کازانووا «ترجمه به منزله برجسته‌ترین مصداق نوع خاصی از اجتهاد در جهان ادبی به شمار می‌آید. به‌خاطر خصلت به‌ظاهر خنثای آن، ماهیت حقیقی ترجمه به منزله شناخته‌شدن ادبی (ونه به منزله تبادل یک زبان به ازای زبانی دیگر و انتقال صرفا افقی و تامین مقیاس مفیدی برای حجم تراکنش‌های انتشاراتی در جهان) امری است که همیشه شناخته‌نشده مانده است. ترجمه برای همه نویسندگان نامتعارف مهم‌ترین وسیله دسترسی به جهان ادبی است. ترجمه، آرمان و سلاح اصلی در رقابت ادبی بین‌المللی است.» از این‌رو والری معتقد است، به یمن فعالیت اجتهادی مترجمین بزرگ، سرمایه جهانشمول همیشه در حال افزایش است. این عمل به مراتب فراتر از یک مبادله ساده متون می‌رود: «این کار عبارت است از تفویض شأن ادبیات، یا کسب مدرک مقام ادبی.»
ماجرای نویسندگان مدافع تالیف اما، به همین‌جا ختم نمی‌شود. آنان در شربودن ترجمه، دلیل دیگری نیز اقامه می‌کنند، اینکه سانسور و سازوکارهای چاپ کتاب، موجب شده تا ناشران اقبال بیشتری به چاپ آثار ترجمه‌ای نشان بدهند. اما به‌راستی کدام متن «سانسور» می‌شود؟ سانسور در معنای صریح‌ آن، اتفاقا بر کتاب ‌ترجمه‌شده اعمال می‌شود. زیرا نسخه اصلی متنِ ترجمه‌شده همواره موجود است. اما سانسور و تغییر اثر تالیفی معلوم نیست و اینجاست که مقوله سانسور نامریی می‌شود. نویسنده‌ای که ترجمه می‌شود از دسترس قدرت دور است اما نویسنده جریان غالب در مدار قدرتی نامریی قرار می‌گیرد، و چه‌بسا بیان‌هایی را ایجاد کند که صرفا تصویری از گفتمان غالب است. اینجا جعلی‌بودن شکاف نویسنده-دولت نیز آشکار می‌شود. وجه غالب آثار تالیفیِ نویسندگان وطنی ما در همین مدار شکل می‌گیرد، از نشانه‌های این اتفاق هم، همین تلقی ضدترجمه، که در هشت‌سال گذشته در سیاست‌های فرهنگی دولت احمدی‌نژاد با عنوان بومی‌سازی و مخالف با فرهنگ‌ترجمه‌ای بیان شد. حال‌آنکه سال‌ها پیش‌تر نویسندگانی بودند که جدا از موضع‌گیری علیه سانسور، از خطر بزرگ‌تر؛ خودسانسوری نویسنده‌ها سخن گفتند.
علاوه‌ بر‌این ادبیات برای ما با ترجمه پا‌ گرفته است. صادق هدایت که داستان می‌نوشت، درواقع به زبان فارسی ترجمه می‌کرد. نویسندگانی که در حاشیه ادبیات جهان یا به‌تعبیر کازانووا متعلق به «ادبیات‌های کوچک» بودند، همواره در سایه ترجمه نوشته‌اند. از طرفی ترجمه و تالیف دو فرم متفاوتِ ارایه ادبی نیست. معلوم است که ناشران مایلند ادبیاتی را چاپ ‌کنند که جوایز ادبی معتبر جهانی، «پایتخت‌های ادبی جهان» صدایشان کرده‌اند. نویسندگان ضدترجمه به‌عنوان همدستان آپاراتوسِ ادبی موجود، در واقع پدیداری تاریخ ادبیات خود را انکار می‌کنند. حال‌آنکه همین نویسندگان حاصل یک فرآیند تاریخی‌اند. اگر هدایت و مشفق کاظمی و مترجمان دیگر ترجمه نکرده بودند، امروز نویسنده و ادبیاتی نداشتیم. از این‌روست که کازانووا از پس این سال‌ها هنوز هدایت را نماینده ادبیات ایران معرفی می‌کند، نویسنده/روشنفکری که با جهان و پایتخت‌های ادبی جهان در ارتباط بوده است. مهم‌تر اینکه، هدایت روشنفکری نیست که فقط با دولت درگیر باشد. او بیش از این با ملت‌اش مساله دارد. و نویسنده‌ای که شکاف ملت-مردم را احساس نمی‌کند، بی‌تردید در معرض ارتجاع است. دیگر اینکه مترجم، فقط اثر نویسنده را ترجمه نمی‌کند، بلکه خودِ نویسنده (=جهان نویسنده) را نیز ترجمه می‌کند. یعنی همزمان با ترجمه، امکان وقوع نویسنده‌ای نیز ایجاد می‌شود. به هر تقدیر طبیعی‌ جلوه‌دادن جریان ادبی موجود، حاصل همان نگاه غیرتاریخی به ادبیات است که کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» در برابر آن موضع می‌گیرد.
در آستانه نمایشگاه کتاب امسال، چند کتاب مهم در حوزه نقد و تئوری ادبی منتشر شد، «جمهوری جهانی ادبیات» یکی از آنهاست. و «کافکا: به سوی ادبیات اقلیت»، دلوز و گتاری که از قضا کازانووا در کتابش، با آن دیالوگی برقرار می‌کند و «عمل نقدِ» کاترین بلزی که پس از سال‌ها تجدیدچاپ شده است. این ویژه‌نامه با تمرکز بر این چند کتاب، بر آن است تا بار دیگر بر ضرورت نیاز به تئوری و نقد (=ترجمه) تاکید کند.
درست همزمان با انتشار کتاب «جمهوری جهانی ادبیات»، جریانی در ادبیات ما شکل گرفته است، که اصرار بر بومی‌کردن ادبیات دارد. این جریان با جعل تقابلِ ادبیات‌ترجمه‌ای و ادبیات‌تالیفی، خود را مدافع انتشار آثار تالیفی نشان می‌دهد. این موضع‌گیری در نگاه اول کاملا منطقی به‌نظر می‌رسد، زیرا از واقعیت اوضاع نشر در ایران نشات می‌گیرد، اینکه هرچه پیش می‌رویم ناشران برای چاپ آثار تالیفی رغبت کمتری نشان می‌دهند. و حالا نویسندگان ما این خطر را درک کرده و اعلام می‌کنند. این تلقیِ به‌ظاهر منطقی و خیرخواهانه اما، جای دیگری دست خود را رو می‌کند: در کیفیت ادبیات. اینکه ادبیات ما در مجموع نمی‌تواند آثاری خلق کند که دست‌کم با آثار ترجمه‌‌شده برابری کند. این است که ترجمه، دیگر امر مطرودی است که باید از چهره ادبیات ما زدوده شود. تلقی نویسندگان ما از ادبیات، امر بومی‌شده‌ای است مطابق با استانداردها و موازین موجود، درست خلاف تلقی جهانی از «ادبیات». پاسکال کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» برآن است تا پاسخی به این تلقی غیرتاریخی و واپس‌گرا بدهد. «مطالعه ادبیات در همه جای جهان در امتداد محورهای علمی انجام می‌گیرد. به همین دلیل است که [غالبا] یک سلسله پدیده‌های فراملی را نمی‌بینیم، به‌خصوص پدیده‌هایی که امکان ظهور تدریجی جهان ادبی را طی چهارصدسال گذشته فراهم کرده‌اند.» او می‌خواهد دیدگاهی را احیا کند که بر اثر ملی‌شدن، ادبیات‌ها و تاریخ‌های ادبی را به فراموشی سپرده است. تا «بُعد فراملی ادبیات را که از دست رفته است» مجددا کشف کند.
بیشتر نویسندگان بزرگ جهان، در جایی بیرون از قلمرو سیاسی /جغرافیایی خود به ادبیات جهانی متصل شدند. استریندبرگ، ناباکوف، بکت، پروست و بسیاری نام‌های دیگر آثارشان را یا ابتدا در زبان دیگری منتشر کردند و یا در زبان دیگری صاحب «شأن ادبی» شدند. این نویسندگان تبعیدی و زیرسلطه «برای اینکه بتوانند از نظر ادبی موجودیت یابند و به استقلال خلاق و حقیقی دست یابند، به‌اراده آدم‌های‌ ترجمه‌شده می‌شوند.» نمونه بارزش هم بکت، که در اواخر دهه 1940، به راه‌حل جدیدی می‌رسد: خودبرگردانی در هر دو جهت. او علاوه بر اینکه بسیاری از آثار مطرود و ممنوع‌اش را در کشورهای دیگر منتشر کرد، خود دست‌به‌کار ترجمه آثارش به زبانِ پایتخت ادبی دورانش شد و حتی داستان‌هایی هم به این زبان نوشت. اما نویسنده امروز ما نه‌تنها نسبت‌اش را با پایتخت‌های ادبی جهان از دست داده است، که بر بومی‌کردن ادبیات نیز اصرار دارد. البته دلیل این تلقی و کیفیتِ نابرابر ادبیات ما با ادبیات جهان را می‌توان در همین تئوری‌هراسی (=ترجمه‌هراسی) نویسندگانِ جریان غالب دانست. تلقی‌ای که دست‌بر‌قضا امروز با انتخاب بجای شاپور اعتماد، مترجم/متفکر ما و انتشار بهنگامِ «جمهوری جهانی ادبیات» ارتجاعی بودن‌اش را عیان می‌کند. ترجمه «جمهوری جهانی ادبیات» به تعبیر کازانووا تنها «ترجمه-از» - در حکم جمع‌آوری منابع ادبی و متون جهانشمول- نیست، که اتفاقا به‌نوعی «ترجمه به» است. یعنی این کتاب، ترجمه وضعیت ما، در زبان ما است. نویسندگان جریان غالب به خصلت خنثای ترجمه باور دارند و معتقدند که ترجمه در تقابل با تالیف، امکان «تولید فرهنگی» را از بین برده است. اما به تعبیر کازانووا «ترجمه به منزله برجسته‌ترین مصداق نوع خاصی از اجتهاد در جهان ادبی به شمار می‌آید. به‌خاطر خصلت به‌ظاهر خنثای آن، ماهیت حقیقی ترجمه به منزله شناخته‌شدن ادبی (ونه به منزله تبادل یک زبان به ازای زبانی دیگر و انتقال صرفا افقی و تامین مقیاس مفیدی برای حجم تراکنش‌های انتشاراتی در جهان) امری است که همیشه شناخته‌نشده مانده است. ترجمه برای همه نویسندگان نامتعارف مهم‌ترین وسیله دسترسی به جهان ادبی است. ترجمه، آرمان و سلاح اصلی در رقابت ادبی بین‌المللی است.» از این‌رو والری معتقد است، به یمن فعالیت اجتهادی مترجمین بزرگ، سرمایه جهانشمول همیشه در حال افزایش است. این عمل به مراتب فراتر از یک مبادله ساده متون می‌رود: «این کار عبارت است از تفویض شأن ادبیات، یا کسب مدرک مقام ادبی.»
ماجرای نویسندگان مدافع تالیف اما، به همین‌جا ختم نمی‌شود. آنان در شربودن ترجمه، دلیل دیگری نیز اقامه می‌کنند، اینکه سانسور و سازوکارهای چاپ کتاب، موجب شده تا ناشران اقبال بیشتری به چاپ آثار ترجمه‌ای نشان بدهند. اما به‌راستی کدام متن «سانسور» می‌شود؟ سانسور در معنای صریح‌ آن، اتفاقا بر کتاب ‌ترجمه‌شده اعمال می‌شود. زیرا نسخه اصلی متنِ ترجمه‌شده همواره موجود است. اما سانسور و تغییر اثر تالیفی معلوم نیست و اینجاست که مقوله سانسور نامریی می‌شود. نویسنده‌ای که ترجمه می‌شود از دسترس قدرت دور است اما نویسنده جریان غالب در مدار قدرتی نامریی قرار می‌گیرد، و چه‌بسا بیان‌هایی را ایجاد کند که صرفا تصویری از گفتمان غالب است. اینجا جعلی‌بودن شکاف نویسنده-دولت نیز آشکار می‌شود. وجه غالب آثار تالیفیِ نویسندگان وطنی ما در همین مدار شکل می‌گیرد، از نشانه‌های این اتفاق هم، همین تلقی ضدترجمه، که در هشت‌سال گذشته در سیاست‌های فرهنگی دولت احمدی‌نژاد با عنوان بومی‌سازی و مخالف با فرهنگ‌ترجمه‌ای بیان شد. حال‌آنکه سال‌ها پیش‌تر نویسندگانی بودند که جدا از موضع‌گیری علیه سانسور، از خطر بزرگ‌تر؛ خودسانسوری نویسنده‌ها سخن گفتند.
علاوه‌ بر‌این ادبیات برای ما با ترجمه پا‌ گرفته است. صادق هدایت که داستان می‌نوشت، درواقع به زبان فارسی ترجمه می‌کرد. نویسندگانی که در حاشیه ادبیات جهان یا به‌تعبیر کازانووا متعلق به «ادبیات‌های کوچک» بودند، همواره در سایه ترجمه نوشته‌اند. از طرفی ترجمه و تالیف دو فرم متفاوتِ ارایه ادبی نیست. معلوم است که ناشران مایلند ادبیاتی را چاپ ‌کنند که جوایز ادبی معتبر جهانی، «پایتخت‌های ادبی جهان» صدایشان کرده‌اند. نویسندگان ضدترجمه به‌عنوان همدستان آپاراتوسِ ادبی موجود، در واقع پدیداری تاریخ ادبیات خود را انکار می‌کنند. حال‌آنکه همین نویسندگان حاصل یک فرآیند تاریخی‌اند. اگر هدایت و مشفق کاظمی و مترجمان دیگر ترجمه نکرده بودند، امروز نویسنده و ادبیاتی نداشتیم. از این‌روست که کازانووا از پس این سال‌ها هنوز هدایت را نماینده ادبیات ایران معرفی می‌کند، نویسنده/روشنفکری که با جهان و پایتخت‌های ادبی جهان در ارتباط بوده است. مهم‌تر اینکه، هدایت روشنفکری نیست که فقط با دولت درگیر باشد. او بیش از این با ملت‌اش مساله دارد. و نویسنده‌ای که شکاف ملت-مردم را احساس نمی‌کند، بی‌تردید در معرض ارتجاع است. دیگر اینکه مترجم، فقط اثر نویسنده را ترجمه نمی‌کند، بلکه خودِ نویسنده (=جهان نویسنده) را نیز ترجمه می‌کند. یعنی همزمان با ترجمه، امکان وقوع نویسنده‌ای نیز ایجاد می‌شود. به هر تقدیر طبیعی‌ جلوه‌دادن جریان ادبی موجود، حاصل همان نگاه غیرتاریخی به ادبیات است که کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» در برابر آن موضع می‌گیرد.
در آستانه نمایشگاه کتاب امسال، چند کتاب مهم در حوزه نقد و تئوری ادبی منتشر شد، «جمهوری جهانی ادبیات» یکی از آنهاست. و «کافکا: به سوی ادبیات اقلیت»، دلوز و گتاری که از قضا کازانووا در کتابش، با آن دیالوگی برقرار می‌کند و «عمل نقدِ» کاترین بلزی که پس از سال‌ها تجدیدچاپ شده است. این ویژه‌نامه با تمرکز بر این چند کتاب، بر آن است تا بار دیگر بر ضرورت نیاز به تئوری و نقد (=ترجمه) تاکید کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.