|

سازمان روحانیت در گفت‌وگو با رسول منتجب‌نیا:

مطهری بر اصلاح ساختاری تاکید داشت

مهسا جزینی

«کسانی که آرزوی اعتلای آیین مبین اسلام را در سر دارند و درباره علل ترقی و انحطاط مسلمین در گذشته دور و نزدیک می‌اندیشند، نمی‌توانند درباره دستگاه رهبری آن یعنی سازمان مقدس روحانیت نیندیشند و آرزوی ترقی و اعتلای آن را در سر نداشته و از مشکلات و نابسامانی‌های آن رنج نبرند... این بنده که همه افتخارش این است که در سلک این طبقه منسلک است و خوشه‌چینی از این خرمن به شمار می‌رود و در خانواده‌ای روحانی رشد و نمو یافته و در حوزه‌های علوم دینی عمر خویش را به‌سر برده تا آنجا که به یاد دارد از وقتی که می‌توانسته اندکی در مسایل اجتماعی بیندیشد در اطراف این موضوع فکر می‌کرده ‌است.» شهید «مطهری» وقتی در قامت آسیب‌شناسی هم بر‌می‌آید، نخستین نگاه را به خود دارد. با «رسول منتجب‌نیا» در قامت فعال سیاسی و کسوت روحانی درباره اندیشه‌ «مطهری» در این مورد به‌خصوص گفت‌وگو کرده‌ایم:

به نظر می‌رسد بخشی از اندیشه، آرا و عقاید «شهید مطهری» در این سال‌های اخیر تحت‌الشعاع یک قرائت خاص از ایشان قرار گرفته و مغفول مانده و کمتر به آن پرداخته شده است. ایشان به حوزه‌های مختلفی هم واد شده و به‌نوعی آسیب‌شناسی کرده‌اند. نکته مهم این است که این آسیب‌شناسی در زمانه‌ای صورت گرفته که حکومت نسبت به روحانیت بی‌مهر بود. همان زمان ایشان کتابی در همین زمینه می‌نویسد.
من پیش از اینکه وارد گفت‌وگو شوم تمایل دارم ابتدا مقدمه کوتاهی درباره «شهید مطهری» عرض ‌کنم. ایشان در میان محققان و اندیشمندان کشور ما از ویژگی خاص و جامعیت مخصوصی برخوردار است. مرحوم مطهری نظریات فلسفی دارد. حرف‌های او دارای مبنای فلسفی و علمی است. نگاه عمیقی به جامعه دارد و واقعیت‌های جامعه را به‌خوبی می‌بیند. یعنی در نظریه‌پردازی دگم عمل نمی‌کند و واقعیت را مورد توجه قرار می‌دهد. شهید مطهری آن فاصله‌ای که بین رئالیسم و ایده‌آلیسم وجود دارد که یکی تنها به ایده‌ها و آرمان‌ها توجه دارد و دیگری به واقعیات، را از بین برده ‌است. درعین حال که آرمانگراست و گفته‌هایش مبنای فلسفی و اعتقادی دارد ولی به واقعیت‌های جامعه هم کاملا توجه دارد. از سوی دیگر «شهید مطهری» در شرایطی ظهوروبروز کرده که از نظر فکری خفقان عجیبی بر جامعه ما حاکم بوده است. بیشتر کتاب‌های ایشان پیش از انقلاب نگاشته شده ولی در چنان فضای بسته و مسدودی، «مطهری» با کمال شهامت و شجاعت سخن گفته است؛ هم شجاعت در برابر رژیم و هم شجاعت در برابر اندیشه‌های انحرافی. در نظریه‌پردازی خیلی آزادانه حرف زده ضمن اینکه مبنایی سخن گفته ولی آزادی خودش را هرگز فدای مسایل مبنایی نکرده‌ است. آنچه می‌اندیشید را آزادانه بیان می‌کرد. من موارد متعددی از ایشان به یاد دارم که در آن روزها به خاطر اندیشه‌های نویی که بیان می‌کرد، آماج حملات تنگ‌نظرها و متحجران فکری قرار می‌گرفت. برای مثال نظریاتی که درباره بانوان داشت مثل مساله حجاب و حقوق اجتماعی زنان و... همه نشانگر این بود که دقیق و واقع‌بینانه به مسایل نگاه می‌کرد. نه حجاب و پوشش سنتی که مورد قبول و تاکید اکثر قریب‌به‌اتفاق علما بود نظر او را جذب می‌کرد و نه پوشش بی‌بندوبار زمان قبل انقلاب. کاملا به آنچه تشخیص می‌داد عمل می‌کرد.
بازگردیم به سوال نخست. ایشان در کتاب «مشکلات اساسی در سازمان روحانیت» پیشنهادات جالبی مطرح کرده‌اند از جمله اینکه مثلا برای دریافت و پرداخت وجوهات، سازمان و حساب و کتاب مشخصی درست شود. یا مثلا ایشان ‌آن اندازه که مثلا بر ساختارها تکیه دارند بر فرد ندارند. می‌توان گفت که مطهری ساختارگراست تا فردگرا و مشخصا بر این نگاه افلاطون که «چه‌کسی باید بر جامعه حکومت کند» ایراد می‌گیرد و می‌گوید مساله عاقلانه‌تر این است که «چگونه می‌توانیم سازمان‌های اجتماعی را چنان ترتیب دهیم که زعمای بد و ناصالح نتوانند اسباب ضرر و زیان وی شوند.»
اولویت‌دادن به ساختار، یکی از نکاتی بود که «شهید مطهری» روی آن تاکید داشت. هم در مسایل اجتماعی و هم سیاسی و حکومتی معتقد بود ما باید ساختار را اصلاح کنیم. در یک ساختار سالم و یک نظام معقول و انسانی، انسان‌ها رشد می‌کنند و رفته‌رفته به کمال می‌رسند اما در یک نظام فاسد حتی اشخاص هم تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. در آن شرایط انسان‌ها هرچه نخبه باشند فسیل می‌شوند. این واقعیتی است که او رویش پافشاری می‌کرد و اسلام هم روی همین تکیه دارد و مبنای تشکیل حکومت اسلامی روی این است. قبل از انقلاب یادم هست که علما روی مبارزه با مفاسد تکیه می‌کردند و برخی مساله کادرسازی و تهذیب و پاکسازی و تربیت افراد را موردتوجه قرار می‌دادند ولی امام می‌فرمود که ما وقتی نظام را تغییر دهیم همه مسایل حل می‌شود. او به یکی از مراجع گفته بود اگر نظام را تغییر دهیم همه مراکز اصلاح می‌شود. این نگاه زیربنایی و سازمان‌یافته و سیستماتیک در همه آثار شهید مطهری در حوزه‌های اجتماعی، اخلاقی و فلسفی‌اش وجود داشت و ما پراکنده‌گویی در نظرات او پیدا نمی‌کنیم.
آسیب‌شناسی ایشان در حوزه اقتصاد روحانیت چطور؟ شهید «مطهری» پیشنهاد کرده بود که وجوهات باید از یک مسیر مشخص دریافت و بعد هزینه شود نه اینکه به طور مشخص به فرد داده شود. او البته اینکه مانند مصر روحانیت تابع دولت شود را هم رد می‌کند.
بله ایشان آسیب‌شناسی کرده که مردمی‌بودن روحانیت و علما و اهل علم آفاتی هم دارد که منجر به عوامزدگی و وابستگی روحانیت به عوام و افرادی که شرایط لازم را ندارند می‌شود. ایشان همین وابستگی مادی و مالی به مردم را یکی از عوامل عقبگرد روحانیت و مشکل‌ساز می‌داند. این پیشنهاد ایشان آن زمان فکر نویی بود که متاسفانه پی گرفته نشد.
این را از پسر «شهید بهشتی» هم شنیده‌ام که می‌گفتند پدرم هم سهم امام یا وجوهات دریافت نمی‌کرد.
اینجا دو مساله وجود دارد. یکی گرفتن و مصرف وجوهات که بسیاری از روحانیون صالح مقید هستند که از وجوهات استفاده نشود چون مصرف خاصی دارد و آنهایی که دریافت می‌کنند باید به نیابت امام‌زمان(عج) آن را به مصرف لازم برسانند. بنابراین خودشان به‌سختی مجاز هستند که از آن استفاده کنند. بنابراین سعی می‌کند درآمدشان از این طریق نباشد. مساله دیگر که مطرح است بحث گرفتن وجوهات به‌صورت پراکنده است. یک وقتی هست که این وجوهات در جایی جمع می‌شود تا زیر نظر بزرگان و مراجع با اولویت‌های لازم به مصارف صحیح خودش برسد که این کار درست و قابل دفاعی است. ولی گاهی وجوهات به‌صورت پراکنده و نظام‌نایافته به مصرف می‌رسد و کارایی لازم را ندارد. «شهید مطهری» و خیلی از بزرگان نگاهشان این است که وجوهات باید متمرکز شود و مشکلات جامعه را برطرف کند. مثلا به فقرا یا مصرف فرهنگی و علمی برسد. این کار هم باید با کارشناسی و نظارت کامل و توجه به اولویت‌ها انجام شود. به اعتقاد من آن زمان فکر بسیار نو و موثری بوده است.
ایشان در همین زمینه، مساله‌ای را طرح می‌کنند تحت این عنوان که وابستگی به مردم برای روحانیت قدرت می‌آورد اما حریت را از بین می‌برد اما برعکس، وابستگی به دولت حریت می‌آورد ولی قدرت را می‌برد.
یکی از امتیازات بزرگ روحانیت در طول تاریخ، استقلال از حکومت‌ها و دولت‌ها بوده است. به‌ندرت در طول تاریخ افرادی را از علما سراغ داریم که وابسته به حکومت بوده باشند. استقلال روحانیت و حوزه‌های علمیه از نظر مالی و سیاسی یکی از ممیزها و شاخصه‌های بزرگ روحانیت است. همه بزرگان و حضرت امام هم زیاد روی این قضیه تاکید داشتند و اصلا اجازه ندادند که جمهوری اسلامی در حوزه‌ها دخالت کند. این استقلال از حکومت‌ها و دولت‌ها اگر از بین برود فلسفه وجودی‌اش هم از بین می‌رود. اگر هم متکی به مردم باشد روحانیت مجبور می‌شود تلاش کند نظر عامه، به‌ویژه متمکنان و کسانی که می‌توانند وجوهات دهند را جلب کند و همین آفت بزرگ روحانیت می‌شود. بهترین گزینه این است که نه به دولت‌ها و حکومت‌ها و نه به افراد وابسته نباشد. ما موارد زیادی داشتیم. زیاد داشتم که علما کار اقتصادی داشتند و از درآمد شخصی خودشان استفاده می‌کردند. متاسفانه در جامعه ما این فرهنگ غلط وجود دارد که اگر یک روحانی کار اقتصادی و یدی کرد بعضی به دیده حقارت به او نگاه می‌کنند. فکر می‌کنند یک روحانی حتما باید دست از کارهای دیگر بکشد و فقط کار فرهنگی و تبلیغاتی کند. درحالی که می‌تواند به اقتصاد بپردازد. اگر برنامه‌ریزی بشود که روحانیون در کنار کارهای علمی و تبلیغی و دینی، بخشی از وقت خود را صرف کار اقتصادی سالم کنند، بسیار خوب است. البته نه باز از طریق ارتباط با دولت‌ها یا استفاده از برخی رانت‌ها. یعنی باید حوزه‌ها و جامعه روحانیت شیعه ولو برای آینده نه‌چندان‌نزدیک به فکر باشد که برای طلاب و ائمه‌جماعات بالاخره یک منبع درآمد سالم ایجاد کند که هم آنها تامین شوند و هم وابسته به حکومت‌ها نشوند. البته عده‌ای از طریق تدریس و سخنرانی و نوشتار درآمد کسب می‌کنند که این خودش شغل است.
شهید مطهری در همین راستا به این هم ایراد می‌گیرد که وقتی وعظ و تبلیغ، صورت شغل و درآمد پیدا کند، شبیه کالا و تابع سیستم عرضه‌وتقاضا می‌شود و این خطر وجود دارد که تقاضا، عرضه را به‌سوی خود بکشاند یعنی همان خطر پیروی از خواسته و نظر عوام‌الناس.
بله به اعتقاد من نیاز است که در این زمینه تحولی در حوزه‌ها رخ دهد.
«کسانی که آرزوی اعتلای آیین مبین اسلام را در سر دارند و درباره علل ترقی و انحطاط مسلمین در گذشته دور و نزدیک می‌اندیشند، نمی‌توانند درباره دستگاه رهبری آن یعنی سازمان مقدس روحانیت نیندیشند و آرزوی ترقی و اعتلای آن را در سر نداشته و از مشکلات و نابسامانی‌های آن رنج نبرند... این بنده که همه افتخارش این است که در سلک این طبقه منسلک است و خوشه‌چینی از این خرمن به شمار می‌رود و در خانواده‌ای روحانی رشد و نمو یافته و در حوزه‌های علوم دینی عمر خویش را به‌سر برده تا آنجا که به یاد دارد از وقتی که می‌توانسته اندکی در مسایل اجتماعی بیندیشد در اطراف این موضوع فکر می‌کرده ‌است.» شهید «مطهری» وقتی در قامت آسیب‌شناسی هم بر‌می‌آید، نخستین نگاه را به خود دارد. با «رسول منتجب‌نیا» در قامت فعال سیاسی و کسوت روحانی درباره اندیشه‌ «مطهری» در این مورد به‌خصوص گفت‌وگو کرده‌ایم:

به نظر می‌رسد بخشی از اندیشه، آرا و عقاید «شهید مطهری» در این سال‌های اخیر تحت‌الشعاع یک قرائت خاص از ایشان قرار گرفته و مغفول مانده و کمتر به آن پرداخته شده است. ایشان به حوزه‌های مختلفی هم واد شده و به‌نوعی آسیب‌شناسی کرده‌اند. نکته مهم این است که این آسیب‌شناسی در زمانه‌ای صورت گرفته که حکومت نسبت به روحانیت بی‌مهر بود. همان زمان ایشان کتابی در همین زمینه می‌نویسد.
من پیش از اینکه وارد گفت‌وگو شوم تمایل دارم ابتدا مقدمه کوتاهی درباره «شهید مطهری» عرض ‌کنم. ایشان در میان محققان و اندیشمندان کشور ما از ویژگی خاص و جامعیت مخصوصی برخوردار است. مرحوم مطهری نظریات فلسفی دارد. حرف‌های او دارای مبنای فلسفی و علمی است. نگاه عمیقی به جامعه دارد و واقعیت‌های جامعه را به‌خوبی می‌بیند. یعنی در نظریه‌پردازی دگم عمل نمی‌کند و واقعیت را مورد توجه قرار می‌دهد. شهید مطهری آن فاصله‌ای که بین رئالیسم و ایده‌آلیسم وجود دارد که یکی تنها به ایده‌ها و آرمان‌ها توجه دارد و دیگری به واقعیات، را از بین برده ‌است. درعین حال که آرمانگراست و گفته‌هایش مبنای فلسفی و اعتقادی دارد ولی به واقعیت‌های جامعه هم کاملا توجه دارد. از سوی دیگر «شهید مطهری» در شرایطی ظهوروبروز کرده که از نظر فکری خفقان عجیبی بر جامعه ما حاکم بوده است. بیشتر کتاب‌های ایشان پیش از انقلاب نگاشته شده ولی در چنان فضای بسته و مسدودی، «مطهری» با کمال شهامت و شجاعت سخن گفته است؛ هم شجاعت در برابر رژیم و هم شجاعت در برابر اندیشه‌های انحرافی. در نظریه‌پردازی خیلی آزادانه حرف زده ضمن اینکه مبنایی سخن گفته ولی آزادی خودش را هرگز فدای مسایل مبنایی نکرده‌ است. آنچه می‌اندیشید را آزادانه بیان می‌کرد. من موارد متعددی از ایشان به یاد دارم که در آن روزها به خاطر اندیشه‌های نویی که بیان می‌کرد، آماج حملات تنگ‌نظرها و متحجران فکری قرار می‌گرفت. برای مثال نظریاتی که درباره بانوان داشت مثل مساله حجاب و حقوق اجتماعی زنان و... همه نشانگر این بود که دقیق و واقع‌بینانه به مسایل نگاه می‌کرد. نه حجاب و پوشش سنتی که مورد قبول و تاکید اکثر قریب‌به‌اتفاق علما بود نظر او را جذب می‌کرد و نه پوشش بی‌بندوبار زمان قبل انقلاب. کاملا به آنچه تشخیص می‌داد عمل می‌کرد.
بازگردیم به سوال نخست. ایشان در کتاب «مشکلات اساسی در سازمان روحانیت» پیشنهادات جالبی مطرح کرده‌اند از جمله اینکه مثلا برای دریافت و پرداخت وجوهات، سازمان و حساب و کتاب مشخصی درست شود. یا مثلا ایشان ‌آن اندازه که مثلا بر ساختارها تکیه دارند بر فرد ندارند. می‌توان گفت که مطهری ساختارگراست تا فردگرا و مشخصا بر این نگاه افلاطون که «چه‌کسی باید بر جامعه حکومت کند» ایراد می‌گیرد و می‌گوید مساله عاقلانه‌تر این است که «چگونه می‌توانیم سازمان‌های اجتماعی را چنان ترتیب دهیم که زعمای بد و ناصالح نتوانند اسباب ضرر و زیان وی شوند.»
اولویت‌دادن به ساختار، یکی از نکاتی بود که «شهید مطهری» روی آن تاکید داشت. هم در مسایل اجتماعی و هم سیاسی و حکومتی معتقد بود ما باید ساختار را اصلاح کنیم. در یک ساختار سالم و یک نظام معقول و انسانی، انسان‌ها رشد می‌کنند و رفته‌رفته به کمال می‌رسند اما در یک نظام فاسد حتی اشخاص هم تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. در آن شرایط انسان‌ها هرچه نخبه باشند فسیل می‌شوند. این واقعیتی است که او رویش پافشاری می‌کرد و اسلام هم روی همین تکیه دارد و مبنای تشکیل حکومت اسلامی روی این است. قبل از انقلاب یادم هست که علما روی مبارزه با مفاسد تکیه می‌کردند و برخی مساله کادرسازی و تهذیب و پاکسازی و تربیت افراد را موردتوجه قرار می‌دادند ولی امام می‌فرمود که ما وقتی نظام را تغییر دهیم همه مسایل حل می‌شود. او به یکی از مراجع گفته بود اگر نظام را تغییر دهیم همه مراکز اصلاح می‌شود. این نگاه زیربنایی و سازمان‌یافته و سیستماتیک در همه آثار شهید مطهری در حوزه‌های اجتماعی، اخلاقی و فلسفی‌اش وجود داشت و ما پراکنده‌گویی در نظرات او پیدا نمی‌کنیم.
آسیب‌شناسی ایشان در حوزه اقتصاد روحانیت چطور؟ شهید «مطهری» پیشنهاد کرده بود که وجوهات باید از یک مسیر مشخص دریافت و بعد هزینه شود نه اینکه به طور مشخص به فرد داده شود. او البته اینکه مانند مصر روحانیت تابع دولت شود را هم رد می‌کند.
بله ایشان آسیب‌شناسی کرده که مردمی‌بودن روحانیت و علما و اهل علم آفاتی هم دارد که منجر به عوامزدگی و وابستگی روحانیت به عوام و افرادی که شرایط لازم را ندارند می‌شود. ایشان همین وابستگی مادی و مالی به مردم را یکی از عوامل عقبگرد روحانیت و مشکل‌ساز می‌داند. این پیشنهاد ایشان آن زمان فکر نویی بود که متاسفانه پی گرفته نشد.
این را از پسر «شهید بهشتی» هم شنیده‌ام که می‌گفتند پدرم هم سهم امام یا وجوهات دریافت نمی‌کرد.
اینجا دو مساله وجود دارد. یکی گرفتن و مصرف وجوهات که بسیاری از روحانیون صالح مقید هستند که از وجوهات استفاده نشود چون مصرف خاصی دارد و آنهایی که دریافت می‌کنند باید به نیابت امام‌زمان(عج) آن را به مصرف لازم برسانند. بنابراین خودشان به‌سختی مجاز هستند که از آن استفاده کنند. بنابراین سعی می‌کند درآمدشان از این طریق نباشد. مساله دیگر که مطرح است بحث گرفتن وجوهات به‌صورت پراکنده است. یک وقتی هست که این وجوهات در جایی جمع می‌شود تا زیر نظر بزرگان و مراجع با اولویت‌های لازم به مصارف صحیح خودش برسد که این کار درست و قابل دفاعی است. ولی گاهی وجوهات به‌صورت پراکنده و نظام‌نایافته به مصرف می‌رسد و کارایی لازم را ندارد. «شهید مطهری» و خیلی از بزرگان نگاهشان این است که وجوهات باید متمرکز شود و مشکلات جامعه را برطرف کند. مثلا به فقرا یا مصرف فرهنگی و علمی برسد. این کار هم باید با کارشناسی و نظارت کامل و توجه به اولویت‌ها انجام شود. به اعتقاد من آن زمان فکر بسیار نو و موثری بوده است.
ایشان در همین زمینه، مساله‌ای را طرح می‌کنند تحت این عنوان که وابستگی به مردم برای روحانیت قدرت می‌آورد اما حریت را از بین می‌برد اما برعکس، وابستگی به دولت حریت می‌آورد ولی قدرت را می‌برد.
یکی از امتیازات بزرگ روحانیت در طول تاریخ، استقلال از حکومت‌ها و دولت‌ها بوده است. به‌ندرت در طول تاریخ افرادی را از علما سراغ داریم که وابسته به حکومت بوده باشند. استقلال روحانیت و حوزه‌های علمیه از نظر مالی و سیاسی یکی از ممیزها و شاخصه‌های بزرگ روحانیت است. همه بزرگان و حضرت امام هم زیاد روی این قضیه تاکید داشتند و اصلا اجازه ندادند که جمهوری اسلامی در حوزه‌ها دخالت کند. این استقلال از حکومت‌ها و دولت‌ها اگر از بین برود فلسفه وجودی‌اش هم از بین می‌رود. اگر هم متکی به مردم باشد روحانیت مجبور می‌شود تلاش کند نظر عامه، به‌ویژه متمکنان و کسانی که می‌توانند وجوهات دهند را جلب کند و همین آفت بزرگ روحانیت می‌شود. بهترین گزینه این است که نه به دولت‌ها و حکومت‌ها و نه به افراد وابسته نباشد. ما موارد زیادی داشتیم. زیاد داشتم که علما کار اقتصادی داشتند و از درآمد شخصی خودشان استفاده می‌کردند. متاسفانه در جامعه ما این فرهنگ غلط وجود دارد که اگر یک روحانی کار اقتصادی و یدی کرد بعضی به دیده حقارت به او نگاه می‌کنند. فکر می‌کنند یک روحانی حتما باید دست از کارهای دیگر بکشد و فقط کار فرهنگی و تبلیغاتی کند. درحالی که می‌تواند به اقتصاد بپردازد. اگر برنامه‌ریزی بشود که روحانیون در کنار کارهای علمی و تبلیغی و دینی، بخشی از وقت خود را صرف کار اقتصادی سالم کنند، بسیار خوب است. البته نه باز از طریق ارتباط با دولت‌ها یا استفاده از برخی رانت‌ها. یعنی باید حوزه‌ها و جامعه روحانیت شیعه ولو برای آینده نه‌چندان‌نزدیک به فکر باشد که برای طلاب و ائمه‌جماعات بالاخره یک منبع درآمد سالم ایجاد کند که هم آنها تامین شوند و هم وابسته به حکومت‌ها نشوند. البته عده‌ای از طریق تدریس و سخنرانی و نوشتار درآمد کسب می‌کنند که این خودش شغل است.
شهید مطهری در همین راستا به این هم ایراد می‌گیرد که وقتی وعظ و تبلیغ، صورت شغل و درآمد پیدا کند، شبیه کالا و تابع سیستم عرضه‌وتقاضا می‌شود و این خطر وجود دارد که تقاضا، عرضه را به‌سوی خود بکشاند یعنی همان خطر پیروی از خواسته و نظر عوام‌الناس.
بله به اعتقاد من نیاز است که در این زمینه تحولی در حوزه‌ها رخ دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.