گزیدهای از یادداشتهای استاد شهید آیتالله مطهری
راستی در کار، وجدان و ایمان
راستی در کار (صراحت و بینفاقی) مانند راستی در گفتار، از لوازم اخلاق حسنه است. سعی کن آنگونه که هستی، ظاهر شوی. کسی که به موجب این قانون رفتار کند، اساس اخلاقش صفا و سادگی و استقامت خواهد بود. نفاق در اخلاق از نبودن وجدان زنده است؛ یعنی آن کسی که قبایح اخلاقی را در خلوت انجام میدهد و در حضور دیگران انجام نمیدهد از این است که وجدان زندهای که او را در باطنش موعظه کند و ملایمت نماید و سرکوفت دهد، ندارد. به کودکی گفتند که چرا از آن گلابیها چیزی برنداشتی با آنکه کسی نبود که تو را ببیند. گفت: چرا کسی نبود؟ گفتند: چه کسی بود؟ گفت: خودم و من نمیخواهم خودم را مرتکب عمل قبیحی ببینم.
فرمانده باطنی ممکن است به عنوان ایمان به حقیقت خارج از ذات بشر که ناظر به همه اعمال است جلوه کند، مانند همه مقاومتهایی که از طرف اهل ایمان در خلوت به عمل آمده (از قبیل داستان یوسف و زن عزیز) و ممکن است به عنوان یک حقیقت داخلی به نام وجدان، مداخله کند. ولی آیا واقعا چنین قوه مستقلی در باطن ذات بشر هست که کارش فرمان به خوبیها و ترک بدیهاست و یک غریزه اخلاقی است و یا آنکه یک قوه مدرکه عملی (عقل عملی) است یا آنکه خود وجدان در اثر عادت و تکرار و تلقین پیدا میشود؟ و بنابر این که وجدان را یک قوه فطری و ذاتی بگیریم باز تردیدی نیست که وجدان به خودی خود ممیز خوب و بد و خیر و شر نیست، بلکه آنچه را انسان به حسب عقل و فطرت یا به حسب عادت و تربیت، خوب یا بد میداند وجدان، انسان را وادار به فعل یا ترک آن میکند و لهذا مردم به حسب تربیتها و عادتها فرق میکنند. مثلا زنی که به حجاب عادت دارد از بیحجابی فشار وجدان مییابد برخلاف زن اروپایی مثلا و از همینجا میتوان فهمید که کار وجدان تمییز و تشخیص نیست بلکه تشویق یا تغییر است، آیه «افمن زین له سوء عمله فرآه حسنا»1 و آیه «لکن قست قلوبهم و زین لهم الشیطان ما کانوا یعملون»2 ناظر به تغییر وجدانهاست و حال آنکه محال است که قوهای در کار خود اشتباه کند. آیه «و هم یحسبون انهم یحسنون صنعاً»3 نیز نظیر دو آیه پیش است. و بنا بر فرض دوم، ضامن اجرای اخلاقیات، وجدان نخواهد بود بلکه خود وجدان تکوینیافته یک سلسله عوامل دیگر است و ضامن اجرای اخلاقیات باید از قبیل ایمان به غیب باشد. ولی در هر حال یا بالذات یا در اثر تربیت، این حالت در اشخاص پیدا میشود که جزای احسان مثلا احسان است و اگر کسی مثلا بخواهد به پدر و مادر خود بدی کند در ضمیر خود، خود را پست، رذل و فرومایه میبیند و خود را مغلوب هوی تشخیص میدهد ولی اگر خدمت به محسنین کند و ایثار نماید، خود را شریف و بزرگ تشخیص میدهد و یکی از اسرار علمالنفسی این است که اگر انسان پیرو هوی شد چنین احساس میکند که از حریفی به زمین خورده و اگر هوی را زیر پا گذاشت و عمل اخلاقی انجام داد مثل این است که بر حریفی فائق آمده و حال آنکه در هر دو صورت، یک ذات و یک شخص است که به سوی هدفی از اهداف وجودی خویش حرکت کرده است. از اینجا یک نوع اصالتی برای هدفهای پاک و عالی و یک نوع جنبه تطفلی برای هدفهای نفسانی میتوان تشخیص داد و این رمز بزرگی است به عقیده ما.
داستان امیر(ع) و خبر رسیدن به اینکه غارتگران معاویه خلخال از پای زنان یهودیه یا مسلمه درآوردهاند که فرمود: «ولو ان امرءاً مسلماً مات علی هذا اسفاً ما کان به ملموماً بل کان به عندی جدیراً»4 حکایت از یک وجدان عالی زنده میکند که خاری را به پای دیگران به منزله خاری در چشم خود تلقی میکند و همچنین داستان: «و حسبک دان تبیت ببطنه / و حولک اکباد تحنّ الی القّد»5 که تعبیر به «داء» فرموده، ناظر به درد وجدان است، و همچنین آیه «عزیز علیه ما عنتّم.»6
میتوان گفت حقیقت وجدان، یک نوع اتصال باطنی است در عالم باطن بین ضمایر و بواطن که درهای «منها» از یک مجرای باریک به یکدیگر باز شده - و این فرضیه روی علمالنفس جدید قابلقبول است و باید تحقیق شود- والا اساسا دلسوختن و فداشدن برای موجود مباین، عقلا قابلقبول نیست و فرضیه کسانی که گفتهاند حقیقتا ترحم و وجدان از راه مقایسه به خود و تصور مانند آن بدبختی برای خود است، نظریه بیاساسی است. جمله «مثل المومنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعض تداعی له سائر اعضا جسده بالحمی و السهر»7 و همچنین شعر معروف سعدی: «بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» را نباید صرفا حمل به وحدت در نوع یا در صفت و اشتراک در مبدا انطباق مفهوم مومن و مفهوم انسان کرد؛ چه این جهت ملاک وحدت و عضویت یکدیگر نمیشود، بلکه محمول این است که واقعا و حقیقتا اتصال و وحدتی در کار است و از حدیث نبوی (ص) نباید اختصاص فهمید، بلکه حدیث نبوی ناظر به حالت اتحادی است که اعضا صحیحه پیکر در حالت عروض مرض بر عضوی به خود میگیرند، بلکه همین تشبیه به جسد دلیل بر این است که همانطوری که روح واحدی بر همه بدن حکمفرماست و اگر نقصی در یکی از اعضا یا اجزا پیدا بشود سایر اعضا در مقام دلسوزی و نقص جبران آن برمیآیند، اگر نقصی هم در یک فردی پیدا شود سایر افراد در مقام دلسوزی و جبران برمیآیند (رحماء بینهم)8 و البته اختصاص به مومنین ندارد؛ یعنی ایمان به منزله امر خارجی، مولد وحدت نیست بلکه ایمان، بروزدهنده و خارجکننده از قوه به فعلیت انسانیت است و همانطوری که اگر تعادل در اجزای بدن بهم خورد قسمتهای زیادی، خود بدن دفع میکند در جامعه انسانیت نیز چنین است (اشداء علی الکفار).9
مولوی در داستان بنای مسجد اقصی به دست داوود و ناتمام ماندن آن و ناراحتشدن خاطر داوود از این جهت و وحیآمدن به او که ملول مباش که به دست فرزندت تمام میشود، میگوید:
گرچه برناید به جهد و زور تو
لیک مسجد را برآرد پور تو
کرده او کرده توست ای حکیم
مومنان را اتصالی دان قدیم
مومنان معدود لیک ایمان یکی
جسمشان معدود لیکن جان یکی
غیرفهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جانی دیگر است
باز غیر عقل و جان آدمی
هست جانی در نبی و در ولی
جان حیوانی ندارد اتحاد
تو مجو این اتحاد از جان باد
گر خورد این نان نگردد سیر آن
ور کشد بار این نگردد آن گران
بلکه این شادی کند از مرگ آن
از حسد میرد چه بیند برگ آن
جان گرگان و سگان از هم جداست
متحد جانهای شیران خداست
جمع گفتم جانهاشان من به اسم
کاین یکی صد جان بود نسبت به جسم
همچو آن یک نور خورشید سما
صد بود نسبت به صحن خانهها
لیک یک باشد همه انوارشان
چون که برگیری تو دیوار از میان 10
این اشعار بهخوبی نظریه گذشته را میرساند که اتصال و وحدتی در باطن عالم بین جانها هست و روح نبی و ولی چون کاملتر است و به باطن نزدیکتر است، این احساس (وجدان) در او قویتر است و لهذا در ارزاق معنوی، از سیری، او سیر میشود و در بارهای معنوی، از گرانی، او گران میشود و جنبه جسم و روح حیوانی و غرایز، مناط انفصال و بُعد و عدم کثرت و تفرق است همانطوری که صورت جسمیه مناط عدم و تفرق است نه مناط حضور و وجود و اصلا وجود و کمالات وجودی مناط وحدت است و البته از اینکه مولوی میگوید: «هست جانی در نبی و در ولی» نباید استفاده کرد که جان حیوانی و جان انسانی و جان ولوی امور متباینه و قوای متکاثره هستند، بلکه همه مراتب یک حقیقتند و اختلاف در شدت و ضعف است. نظریه بالا مربوط به وحدت جانها از راه عمل و سیر حَیَوی کمالی بود و این مطلب را از راه توجیهی که روانشناسی جدید و بالاخص ویلیام جیمز در باب کشف ضمایر بر یکدیگر کرده میتوان تایید نمود و مولوی در داستان ابراهیم ادهم و امیر که از ضمیرش آگاه شد، شیرین ادا کرد، آنجا که میگوید:
شیخ واقف گشت از اندیشهاش
شیخ چون شیر است و دلها بیشهاش...11
لامارتین، شاعر فرانسوی گفته: «وجدان بدون خدا، محکمه بدون قاضی است»؛ شاید ناظر به این است که وجدان خود مشخِص خیر و شر نیست، بلکه در مورد خیر و شرِ تشخیص داده شده، ذهن او امر و نهی دارد.
فلسفه نیچه روی انکار وجدان و غیرخواهی است. وی میگوید: «بشر باید به مرتبه مرد برتر برسد و مرد برتر آن است که عزم و اراده داشته باشد، قید و بند تکلیف و لوم نفس و وجدان را بگسلد.»
پینوشتها:
1-فاطر، 8
2-انعام، 43
3- کهف، 104
4- نهجالبلاغه، خطبه 27
5- همان، نامه 45
6- توبه، 128: لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رووف رحیم.
7- حدیث نبوی، جامعالصغیر، ج2، ص 155
8 و 9- فتح، 29: محمدرسولالله و الذین معه اشداء علیالکفار رحماء بینهم
10- مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 405-416
11- مثنوی، دفتر دوم، ابیات 3221 به بعد.
فرمانده باطنی ممکن است به عنوان ایمان به حقیقت خارج از ذات بشر که ناظر به همه اعمال است جلوه کند، مانند همه مقاومتهایی که از طرف اهل ایمان در خلوت به عمل آمده (از قبیل داستان یوسف و زن عزیز) و ممکن است به عنوان یک حقیقت داخلی به نام وجدان، مداخله کند. ولی آیا واقعا چنین قوه مستقلی در باطن ذات بشر هست که کارش فرمان به خوبیها و ترک بدیهاست و یک غریزه اخلاقی است و یا آنکه یک قوه مدرکه عملی (عقل عملی) است یا آنکه خود وجدان در اثر عادت و تکرار و تلقین پیدا میشود؟ و بنابر این که وجدان را یک قوه فطری و ذاتی بگیریم باز تردیدی نیست که وجدان به خودی خود ممیز خوب و بد و خیر و شر نیست، بلکه آنچه را انسان به حسب عقل و فطرت یا به حسب عادت و تربیت، خوب یا بد میداند وجدان، انسان را وادار به فعل یا ترک آن میکند و لهذا مردم به حسب تربیتها و عادتها فرق میکنند. مثلا زنی که به حجاب عادت دارد از بیحجابی فشار وجدان مییابد برخلاف زن اروپایی مثلا و از همینجا میتوان فهمید که کار وجدان تمییز و تشخیص نیست بلکه تشویق یا تغییر است، آیه «افمن زین له سوء عمله فرآه حسنا»1 و آیه «لکن قست قلوبهم و زین لهم الشیطان ما کانوا یعملون»2 ناظر به تغییر وجدانهاست و حال آنکه محال است که قوهای در کار خود اشتباه کند. آیه «و هم یحسبون انهم یحسنون صنعاً»3 نیز نظیر دو آیه پیش است. و بنا بر فرض دوم، ضامن اجرای اخلاقیات، وجدان نخواهد بود بلکه خود وجدان تکوینیافته یک سلسله عوامل دیگر است و ضامن اجرای اخلاقیات باید از قبیل ایمان به غیب باشد. ولی در هر حال یا بالذات یا در اثر تربیت، این حالت در اشخاص پیدا میشود که جزای احسان مثلا احسان است و اگر کسی مثلا بخواهد به پدر و مادر خود بدی کند در ضمیر خود، خود را پست، رذل و فرومایه میبیند و خود را مغلوب هوی تشخیص میدهد ولی اگر خدمت به محسنین کند و ایثار نماید، خود را شریف و بزرگ تشخیص میدهد و یکی از اسرار علمالنفسی این است که اگر انسان پیرو هوی شد چنین احساس میکند که از حریفی به زمین خورده و اگر هوی را زیر پا گذاشت و عمل اخلاقی انجام داد مثل این است که بر حریفی فائق آمده و حال آنکه در هر دو صورت، یک ذات و یک شخص است که به سوی هدفی از اهداف وجودی خویش حرکت کرده است. از اینجا یک نوع اصالتی برای هدفهای پاک و عالی و یک نوع جنبه تطفلی برای هدفهای نفسانی میتوان تشخیص داد و این رمز بزرگی است به عقیده ما.
داستان امیر(ع) و خبر رسیدن به اینکه غارتگران معاویه خلخال از پای زنان یهودیه یا مسلمه درآوردهاند که فرمود: «ولو ان امرءاً مسلماً مات علی هذا اسفاً ما کان به ملموماً بل کان به عندی جدیراً»4 حکایت از یک وجدان عالی زنده میکند که خاری را به پای دیگران به منزله خاری در چشم خود تلقی میکند و همچنین داستان: «و حسبک دان تبیت ببطنه / و حولک اکباد تحنّ الی القّد»5 که تعبیر به «داء» فرموده، ناظر به درد وجدان است، و همچنین آیه «عزیز علیه ما عنتّم.»6
میتوان گفت حقیقت وجدان، یک نوع اتصال باطنی است در عالم باطن بین ضمایر و بواطن که درهای «منها» از یک مجرای باریک به یکدیگر باز شده - و این فرضیه روی علمالنفس جدید قابلقبول است و باید تحقیق شود- والا اساسا دلسوختن و فداشدن برای موجود مباین، عقلا قابلقبول نیست و فرضیه کسانی که گفتهاند حقیقتا ترحم و وجدان از راه مقایسه به خود و تصور مانند آن بدبختی برای خود است، نظریه بیاساسی است. جمله «مثل المومنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعض تداعی له سائر اعضا جسده بالحمی و السهر»7 و همچنین شعر معروف سعدی: «بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» را نباید صرفا حمل به وحدت در نوع یا در صفت و اشتراک در مبدا انطباق مفهوم مومن و مفهوم انسان کرد؛ چه این جهت ملاک وحدت و عضویت یکدیگر نمیشود، بلکه محمول این است که واقعا و حقیقتا اتصال و وحدتی در کار است و از حدیث نبوی (ص) نباید اختصاص فهمید، بلکه حدیث نبوی ناظر به حالت اتحادی است که اعضا صحیحه پیکر در حالت عروض مرض بر عضوی به خود میگیرند، بلکه همین تشبیه به جسد دلیل بر این است که همانطوری که روح واحدی بر همه بدن حکمفرماست و اگر نقصی در یکی از اعضا یا اجزا پیدا بشود سایر اعضا در مقام دلسوزی و نقص جبران آن برمیآیند، اگر نقصی هم در یک فردی پیدا شود سایر افراد در مقام دلسوزی و جبران برمیآیند (رحماء بینهم)8 و البته اختصاص به مومنین ندارد؛ یعنی ایمان به منزله امر خارجی، مولد وحدت نیست بلکه ایمان، بروزدهنده و خارجکننده از قوه به فعلیت انسانیت است و همانطوری که اگر تعادل در اجزای بدن بهم خورد قسمتهای زیادی، خود بدن دفع میکند در جامعه انسانیت نیز چنین است (اشداء علی الکفار).9
مولوی در داستان بنای مسجد اقصی به دست داوود و ناتمام ماندن آن و ناراحتشدن خاطر داوود از این جهت و وحیآمدن به او که ملول مباش که به دست فرزندت تمام میشود، میگوید:
گرچه برناید به جهد و زور تو
لیک مسجد را برآرد پور تو
کرده او کرده توست ای حکیم
مومنان را اتصالی دان قدیم
مومنان معدود لیک ایمان یکی
جسمشان معدود لیکن جان یکی
غیرفهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جانی دیگر است
باز غیر عقل و جان آدمی
هست جانی در نبی و در ولی
جان حیوانی ندارد اتحاد
تو مجو این اتحاد از جان باد
گر خورد این نان نگردد سیر آن
ور کشد بار این نگردد آن گران
بلکه این شادی کند از مرگ آن
از حسد میرد چه بیند برگ آن
جان گرگان و سگان از هم جداست
متحد جانهای شیران خداست
جمع گفتم جانهاشان من به اسم
کاین یکی صد جان بود نسبت به جسم
همچو آن یک نور خورشید سما
صد بود نسبت به صحن خانهها
لیک یک باشد همه انوارشان
چون که برگیری تو دیوار از میان 10
این اشعار بهخوبی نظریه گذشته را میرساند که اتصال و وحدتی در باطن عالم بین جانها هست و روح نبی و ولی چون کاملتر است و به باطن نزدیکتر است، این احساس (وجدان) در او قویتر است و لهذا در ارزاق معنوی، از سیری، او سیر میشود و در بارهای معنوی، از گرانی، او گران میشود و جنبه جسم و روح حیوانی و غرایز، مناط انفصال و بُعد و عدم کثرت و تفرق است همانطوری که صورت جسمیه مناط عدم و تفرق است نه مناط حضور و وجود و اصلا وجود و کمالات وجودی مناط وحدت است و البته از اینکه مولوی میگوید: «هست جانی در نبی و در ولی» نباید استفاده کرد که جان حیوانی و جان انسانی و جان ولوی امور متباینه و قوای متکاثره هستند، بلکه همه مراتب یک حقیقتند و اختلاف در شدت و ضعف است. نظریه بالا مربوط به وحدت جانها از راه عمل و سیر حَیَوی کمالی بود و این مطلب را از راه توجیهی که روانشناسی جدید و بالاخص ویلیام جیمز در باب کشف ضمایر بر یکدیگر کرده میتوان تایید نمود و مولوی در داستان ابراهیم ادهم و امیر که از ضمیرش آگاه شد، شیرین ادا کرد، آنجا که میگوید:
شیخ واقف گشت از اندیشهاش
شیخ چون شیر است و دلها بیشهاش...11
لامارتین، شاعر فرانسوی گفته: «وجدان بدون خدا، محکمه بدون قاضی است»؛ شاید ناظر به این است که وجدان خود مشخِص خیر و شر نیست، بلکه در مورد خیر و شرِ تشخیص داده شده، ذهن او امر و نهی دارد.
فلسفه نیچه روی انکار وجدان و غیرخواهی است. وی میگوید: «بشر باید به مرتبه مرد برتر برسد و مرد برتر آن است که عزم و اراده داشته باشد، قید و بند تکلیف و لوم نفس و وجدان را بگسلد.»
پینوشتها:
1-فاطر، 8
2-انعام، 43
3- کهف، 104
4- نهجالبلاغه، خطبه 27
5- همان، نامه 45
6- توبه، 128: لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رووف رحیم.
7- حدیث نبوی، جامعالصغیر، ج2، ص 155
8 و 9- فتح، 29: محمدرسولالله و الذین معه اشداء علیالکفار رحماء بینهم
10- مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 405-416
11- مثنوی، دفتر دوم، ابیات 3221 به بعد.
راستی در کار (صراحت و بینفاقی) مانند راستی در گفتار، از لوازم اخلاق حسنه است. سعی کن آنگونه که هستی، ظاهر شوی. کسی که به موجب این قانون رفتار کند، اساس اخلاقش صفا و سادگی و استقامت خواهد بود. نفاق در اخلاق از نبودن وجدان زنده است؛ یعنی آن کسی که قبایح اخلاقی را در خلوت انجام میدهد و در حضور دیگران انجام نمیدهد از این است که وجدان زندهای که او را در باطنش موعظه کند و ملایمت نماید و سرکوفت دهد، ندارد. به کودکی گفتند که چرا از آن گلابیها چیزی برنداشتی با آنکه کسی نبود که تو را ببیند. گفت: چرا کسی نبود؟ گفتند: چه کسی بود؟ گفت: خودم و من نمیخواهم خودم را مرتکب عمل قبیحی ببینم.
فرمانده باطنی ممکن است به عنوان ایمان به حقیقت خارج از ذات بشر که ناظر به همه اعمال است جلوه کند، مانند همه مقاومتهایی که از طرف اهل ایمان در خلوت به عمل آمده (از قبیل داستان یوسف و زن عزیز) و ممکن است به عنوان یک حقیقت داخلی به نام وجدان، مداخله کند. ولی آیا واقعا چنین قوه مستقلی در باطن ذات بشر هست که کارش فرمان به خوبیها و ترک بدیهاست و یک غریزه اخلاقی است و یا آنکه یک قوه مدرکه عملی (عقل عملی) است یا آنکه خود وجدان در اثر عادت و تکرار و تلقین پیدا میشود؟ و بنابر این که وجدان را یک قوه فطری و ذاتی بگیریم باز تردیدی نیست که وجدان به خودی خود ممیز خوب و بد و خیر و شر نیست، بلکه آنچه را انسان به حسب عقل و فطرت یا به حسب عادت و تربیت، خوب یا بد میداند وجدان، انسان را وادار به فعل یا ترک آن میکند و لهذا مردم به حسب تربیتها و عادتها فرق میکنند. مثلا زنی که به حجاب عادت دارد از بیحجابی فشار وجدان مییابد برخلاف زن اروپایی مثلا و از همینجا میتوان فهمید که کار وجدان تمییز و تشخیص نیست بلکه تشویق یا تغییر است، آیه «افمن زین له سوء عمله فرآه حسنا»1 و آیه «لکن قست قلوبهم و زین لهم الشیطان ما کانوا یعملون»2 ناظر به تغییر وجدانهاست و حال آنکه محال است که قوهای در کار خود اشتباه کند. آیه «و هم یحسبون انهم یحسنون صنعاً»3 نیز نظیر دو آیه پیش است. و بنا بر فرض دوم، ضامن اجرای اخلاقیات، وجدان نخواهد بود بلکه خود وجدان تکوینیافته یک سلسله عوامل دیگر است و ضامن اجرای اخلاقیات باید از قبیل ایمان به غیب باشد. ولی در هر حال یا بالذات یا در اثر تربیت، این حالت در اشخاص پیدا میشود که جزای احسان مثلا احسان است و اگر کسی مثلا بخواهد به پدر و مادر خود بدی کند در ضمیر خود، خود را پست، رذل و فرومایه میبیند و خود را مغلوب هوی تشخیص میدهد ولی اگر خدمت به محسنین کند و ایثار نماید، خود را شریف و بزرگ تشخیص میدهد و یکی از اسرار علمالنفسی این است که اگر انسان پیرو هوی شد چنین احساس میکند که از حریفی به زمین خورده و اگر هوی را زیر پا گذاشت و عمل اخلاقی انجام داد مثل این است که بر حریفی فائق آمده و حال آنکه در هر دو صورت، یک ذات و یک شخص است که به سوی هدفی از اهداف وجودی خویش حرکت کرده است. از اینجا یک نوع اصالتی برای هدفهای پاک و عالی و یک نوع جنبه تطفلی برای هدفهای نفسانی میتوان تشخیص داد و این رمز بزرگی است به عقیده ما.
داستان امیر(ع) و خبر رسیدن به اینکه غارتگران معاویه خلخال از پای زنان یهودیه یا مسلمه درآوردهاند که فرمود: «ولو ان امرءاً مسلماً مات علی هذا اسفاً ما کان به ملموماً بل کان به عندی جدیراً»4 حکایت از یک وجدان عالی زنده میکند که خاری را به پای دیگران به منزله خاری در چشم خود تلقی میکند و همچنین داستان: «و حسبک دان تبیت ببطنه / و حولک اکباد تحنّ الی القّد»5 که تعبیر به «داء» فرموده، ناظر به درد وجدان است، و همچنین آیه «عزیز علیه ما عنتّم.»6
میتوان گفت حقیقت وجدان، یک نوع اتصال باطنی است در عالم باطن بین ضمایر و بواطن که درهای «منها» از یک مجرای باریک به یکدیگر باز شده - و این فرضیه روی علمالنفس جدید قابلقبول است و باید تحقیق شود- والا اساسا دلسوختن و فداشدن برای موجود مباین، عقلا قابلقبول نیست و فرضیه کسانی که گفتهاند حقیقتا ترحم و وجدان از راه مقایسه به خود و تصور مانند آن بدبختی برای خود است، نظریه بیاساسی است. جمله «مثل المومنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعض تداعی له سائر اعضا جسده بالحمی و السهر»7 و همچنین شعر معروف سعدی: «بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» را نباید صرفا حمل به وحدت در نوع یا در صفت و اشتراک در مبدا انطباق مفهوم مومن و مفهوم انسان کرد؛ چه این جهت ملاک وحدت و عضویت یکدیگر نمیشود، بلکه محمول این است که واقعا و حقیقتا اتصال و وحدتی در کار است و از حدیث نبوی (ص) نباید اختصاص فهمید، بلکه حدیث نبوی ناظر به حالت اتحادی است که اعضا صحیحه پیکر در حالت عروض مرض بر عضوی به خود میگیرند، بلکه همین تشبیه به جسد دلیل بر این است که همانطوری که روح واحدی بر همه بدن حکمفرماست و اگر نقصی در یکی از اعضا یا اجزا پیدا بشود سایر اعضا در مقام دلسوزی و نقص جبران آن برمیآیند، اگر نقصی هم در یک فردی پیدا شود سایر افراد در مقام دلسوزی و جبران برمیآیند (رحماء بینهم)8 و البته اختصاص به مومنین ندارد؛ یعنی ایمان به منزله امر خارجی، مولد وحدت نیست بلکه ایمان، بروزدهنده و خارجکننده از قوه به فعلیت انسانیت است و همانطوری که اگر تعادل در اجزای بدن بهم خورد قسمتهای زیادی، خود بدن دفع میکند در جامعه انسانیت نیز چنین است (اشداء علی الکفار).9
مولوی در داستان بنای مسجد اقصی به دست داوود و ناتمام ماندن آن و ناراحتشدن خاطر داوود از این جهت و وحیآمدن به او که ملول مباش که به دست فرزندت تمام میشود، میگوید:
گرچه برناید به جهد و زور تو
لیک مسجد را برآرد پور تو
کرده او کرده توست ای حکیم
مومنان را اتصالی دان قدیم
مومنان معدود لیک ایمان یکی
جسمشان معدود لیکن جان یکی
غیرفهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جانی دیگر است
باز غیر عقل و جان آدمی
هست جانی در نبی و در ولی
جان حیوانی ندارد اتحاد
تو مجو این اتحاد از جان باد
گر خورد این نان نگردد سیر آن
ور کشد بار این نگردد آن گران
بلکه این شادی کند از مرگ آن
از حسد میرد چه بیند برگ آن
جان گرگان و سگان از هم جداست
متحد جانهای شیران خداست
جمع گفتم جانهاشان من به اسم
کاین یکی صد جان بود نسبت به جسم
همچو آن یک نور خورشید سما
صد بود نسبت به صحن خانهها
لیک یک باشد همه انوارشان
چون که برگیری تو دیوار از میان 10
این اشعار بهخوبی نظریه گذشته را میرساند که اتصال و وحدتی در باطن عالم بین جانها هست و روح نبی و ولی چون کاملتر است و به باطن نزدیکتر است، این احساس (وجدان) در او قویتر است و لهذا در ارزاق معنوی، از سیری، او سیر میشود و در بارهای معنوی، از گرانی، او گران میشود و جنبه جسم و روح حیوانی و غرایز، مناط انفصال و بُعد و عدم کثرت و تفرق است همانطوری که صورت جسمیه مناط عدم و تفرق است نه مناط حضور و وجود و اصلا وجود و کمالات وجودی مناط وحدت است و البته از اینکه مولوی میگوید: «هست جانی در نبی و در ولی» نباید استفاده کرد که جان حیوانی و جان انسانی و جان ولوی امور متباینه و قوای متکاثره هستند، بلکه همه مراتب یک حقیقتند و اختلاف در شدت و ضعف است. نظریه بالا مربوط به وحدت جانها از راه عمل و سیر حَیَوی کمالی بود و این مطلب را از راه توجیهی که روانشناسی جدید و بالاخص ویلیام جیمز در باب کشف ضمایر بر یکدیگر کرده میتوان تایید نمود و مولوی در داستان ابراهیم ادهم و امیر که از ضمیرش آگاه شد، شیرین ادا کرد، آنجا که میگوید:
شیخ واقف گشت از اندیشهاش
شیخ چون شیر است و دلها بیشهاش...11
لامارتین، شاعر فرانسوی گفته: «وجدان بدون خدا، محکمه بدون قاضی است»؛ شاید ناظر به این است که وجدان خود مشخِص خیر و شر نیست، بلکه در مورد خیر و شرِ تشخیص داده شده، ذهن او امر و نهی دارد.
فلسفه نیچه روی انکار وجدان و غیرخواهی است. وی میگوید: «بشر باید به مرتبه مرد برتر برسد و مرد برتر آن است که عزم و اراده داشته باشد، قید و بند تکلیف و لوم نفس و وجدان را بگسلد.»
پینوشتها:
1-فاطر، 8
2-انعام، 43
3- کهف، 104
4- نهجالبلاغه، خطبه 27
5- همان، نامه 45
6- توبه، 128: لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رووف رحیم.
7- حدیث نبوی، جامعالصغیر، ج2، ص 155
8 و 9- فتح، 29: محمدرسولالله و الذین معه اشداء علیالکفار رحماء بینهم
10- مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 405-416
11- مثنوی، دفتر دوم، ابیات 3221 به بعد.
فرمانده باطنی ممکن است به عنوان ایمان به حقیقت خارج از ذات بشر که ناظر به همه اعمال است جلوه کند، مانند همه مقاومتهایی که از طرف اهل ایمان در خلوت به عمل آمده (از قبیل داستان یوسف و زن عزیز) و ممکن است به عنوان یک حقیقت داخلی به نام وجدان، مداخله کند. ولی آیا واقعا چنین قوه مستقلی در باطن ذات بشر هست که کارش فرمان به خوبیها و ترک بدیهاست و یک غریزه اخلاقی است و یا آنکه یک قوه مدرکه عملی (عقل عملی) است یا آنکه خود وجدان در اثر عادت و تکرار و تلقین پیدا میشود؟ و بنابر این که وجدان را یک قوه فطری و ذاتی بگیریم باز تردیدی نیست که وجدان به خودی خود ممیز خوب و بد و خیر و شر نیست، بلکه آنچه را انسان به حسب عقل و فطرت یا به حسب عادت و تربیت، خوب یا بد میداند وجدان، انسان را وادار به فعل یا ترک آن میکند و لهذا مردم به حسب تربیتها و عادتها فرق میکنند. مثلا زنی که به حجاب عادت دارد از بیحجابی فشار وجدان مییابد برخلاف زن اروپایی مثلا و از همینجا میتوان فهمید که کار وجدان تمییز و تشخیص نیست بلکه تشویق یا تغییر است، آیه «افمن زین له سوء عمله فرآه حسنا»1 و آیه «لکن قست قلوبهم و زین لهم الشیطان ما کانوا یعملون»2 ناظر به تغییر وجدانهاست و حال آنکه محال است که قوهای در کار خود اشتباه کند. آیه «و هم یحسبون انهم یحسنون صنعاً»3 نیز نظیر دو آیه پیش است. و بنا بر فرض دوم، ضامن اجرای اخلاقیات، وجدان نخواهد بود بلکه خود وجدان تکوینیافته یک سلسله عوامل دیگر است و ضامن اجرای اخلاقیات باید از قبیل ایمان به غیب باشد. ولی در هر حال یا بالذات یا در اثر تربیت، این حالت در اشخاص پیدا میشود که جزای احسان مثلا احسان است و اگر کسی مثلا بخواهد به پدر و مادر خود بدی کند در ضمیر خود، خود را پست، رذل و فرومایه میبیند و خود را مغلوب هوی تشخیص میدهد ولی اگر خدمت به محسنین کند و ایثار نماید، خود را شریف و بزرگ تشخیص میدهد و یکی از اسرار علمالنفسی این است که اگر انسان پیرو هوی شد چنین احساس میکند که از حریفی به زمین خورده و اگر هوی را زیر پا گذاشت و عمل اخلاقی انجام داد مثل این است که بر حریفی فائق آمده و حال آنکه در هر دو صورت، یک ذات و یک شخص است که به سوی هدفی از اهداف وجودی خویش حرکت کرده است. از اینجا یک نوع اصالتی برای هدفهای پاک و عالی و یک نوع جنبه تطفلی برای هدفهای نفسانی میتوان تشخیص داد و این رمز بزرگی است به عقیده ما.
داستان امیر(ع) و خبر رسیدن به اینکه غارتگران معاویه خلخال از پای زنان یهودیه یا مسلمه درآوردهاند که فرمود: «ولو ان امرءاً مسلماً مات علی هذا اسفاً ما کان به ملموماً بل کان به عندی جدیراً»4 حکایت از یک وجدان عالی زنده میکند که خاری را به پای دیگران به منزله خاری در چشم خود تلقی میکند و همچنین داستان: «و حسبک دان تبیت ببطنه / و حولک اکباد تحنّ الی القّد»5 که تعبیر به «داء» فرموده، ناظر به درد وجدان است، و همچنین آیه «عزیز علیه ما عنتّم.»6
میتوان گفت حقیقت وجدان، یک نوع اتصال باطنی است در عالم باطن بین ضمایر و بواطن که درهای «منها» از یک مجرای باریک به یکدیگر باز شده - و این فرضیه روی علمالنفس جدید قابلقبول است و باید تحقیق شود- والا اساسا دلسوختن و فداشدن برای موجود مباین، عقلا قابلقبول نیست و فرضیه کسانی که گفتهاند حقیقتا ترحم و وجدان از راه مقایسه به خود و تصور مانند آن بدبختی برای خود است، نظریه بیاساسی است. جمله «مثل المومنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعض تداعی له سائر اعضا جسده بالحمی و السهر»7 و همچنین شعر معروف سعدی: «بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» را نباید صرفا حمل به وحدت در نوع یا در صفت و اشتراک در مبدا انطباق مفهوم مومن و مفهوم انسان کرد؛ چه این جهت ملاک وحدت و عضویت یکدیگر نمیشود، بلکه محمول این است که واقعا و حقیقتا اتصال و وحدتی در کار است و از حدیث نبوی (ص) نباید اختصاص فهمید، بلکه حدیث نبوی ناظر به حالت اتحادی است که اعضا صحیحه پیکر در حالت عروض مرض بر عضوی به خود میگیرند، بلکه همین تشبیه به جسد دلیل بر این است که همانطوری که روح واحدی بر همه بدن حکمفرماست و اگر نقصی در یکی از اعضا یا اجزا پیدا بشود سایر اعضا در مقام دلسوزی و نقص جبران آن برمیآیند، اگر نقصی هم در یک فردی پیدا شود سایر افراد در مقام دلسوزی و جبران برمیآیند (رحماء بینهم)8 و البته اختصاص به مومنین ندارد؛ یعنی ایمان به منزله امر خارجی، مولد وحدت نیست بلکه ایمان، بروزدهنده و خارجکننده از قوه به فعلیت انسانیت است و همانطوری که اگر تعادل در اجزای بدن بهم خورد قسمتهای زیادی، خود بدن دفع میکند در جامعه انسانیت نیز چنین است (اشداء علی الکفار).9
مولوی در داستان بنای مسجد اقصی به دست داوود و ناتمام ماندن آن و ناراحتشدن خاطر داوود از این جهت و وحیآمدن به او که ملول مباش که به دست فرزندت تمام میشود، میگوید:
گرچه برناید به جهد و زور تو
لیک مسجد را برآرد پور تو
کرده او کرده توست ای حکیم
مومنان را اتصالی دان قدیم
مومنان معدود لیک ایمان یکی
جسمشان معدود لیکن جان یکی
غیرفهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جانی دیگر است
باز غیر عقل و جان آدمی
هست جانی در نبی و در ولی
جان حیوانی ندارد اتحاد
تو مجو این اتحاد از جان باد
گر خورد این نان نگردد سیر آن
ور کشد بار این نگردد آن گران
بلکه این شادی کند از مرگ آن
از حسد میرد چه بیند برگ آن
جان گرگان و سگان از هم جداست
متحد جانهای شیران خداست
جمع گفتم جانهاشان من به اسم
کاین یکی صد جان بود نسبت به جسم
همچو آن یک نور خورشید سما
صد بود نسبت به صحن خانهها
لیک یک باشد همه انوارشان
چون که برگیری تو دیوار از میان 10
این اشعار بهخوبی نظریه گذشته را میرساند که اتصال و وحدتی در باطن عالم بین جانها هست و روح نبی و ولی چون کاملتر است و به باطن نزدیکتر است، این احساس (وجدان) در او قویتر است و لهذا در ارزاق معنوی، از سیری، او سیر میشود و در بارهای معنوی، از گرانی، او گران میشود و جنبه جسم و روح حیوانی و غرایز، مناط انفصال و بُعد و عدم کثرت و تفرق است همانطوری که صورت جسمیه مناط عدم و تفرق است نه مناط حضور و وجود و اصلا وجود و کمالات وجودی مناط وحدت است و البته از اینکه مولوی میگوید: «هست جانی در نبی و در ولی» نباید استفاده کرد که جان حیوانی و جان انسانی و جان ولوی امور متباینه و قوای متکاثره هستند، بلکه همه مراتب یک حقیقتند و اختلاف در شدت و ضعف است. نظریه بالا مربوط به وحدت جانها از راه عمل و سیر حَیَوی کمالی بود و این مطلب را از راه توجیهی که روانشناسی جدید و بالاخص ویلیام جیمز در باب کشف ضمایر بر یکدیگر کرده میتوان تایید نمود و مولوی در داستان ابراهیم ادهم و امیر که از ضمیرش آگاه شد، شیرین ادا کرد، آنجا که میگوید:
شیخ واقف گشت از اندیشهاش
شیخ چون شیر است و دلها بیشهاش...11
لامارتین، شاعر فرانسوی گفته: «وجدان بدون خدا، محکمه بدون قاضی است»؛ شاید ناظر به این است که وجدان خود مشخِص خیر و شر نیست، بلکه در مورد خیر و شرِ تشخیص داده شده، ذهن او امر و نهی دارد.
فلسفه نیچه روی انکار وجدان و غیرخواهی است. وی میگوید: «بشر باید به مرتبه مرد برتر برسد و مرد برتر آن است که عزم و اراده داشته باشد، قید و بند تکلیف و لوم نفس و وجدان را بگسلد.»
پینوشتها:
1-فاطر، 8
2-انعام، 43
3- کهف، 104
4- نهجالبلاغه، خطبه 27
5- همان، نامه 45
6- توبه، 128: لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رووف رحیم.
7- حدیث نبوی، جامعالصغیر، ج2، ص 155
8 و 9- فتح، 29: محمدرسولالله و الذین معه اشداء علیالکفار رحماء بینهم
10- مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 405-416
11- مثنوی، دفتر دوم، ابیات 3221 به بعد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.