در گفتوگو با «شرق»:
عمر «فرقان» کمتر از 6ماه بود
علی ذهابی
محمود علیزادهطباطبایی معتقد است تفکر ضدروحانیت گروه فرقان را پدید آورده است. این وکیل پایهیک دادگستری به «شرق» میگوید: «اعضای فرقان بچههای خیلی متدین و مسلمانی بودند.» گروه فرقان پس از انقلاب تشکیل شد. احمد گودرزی رهبر این گروه دیماه سال 58 دستگیر و اوایل خرداد سال 59 تیرباران شد. گودرزی پیش از انقلاب درس حوزه خوانده بود، اما با این حال او از مخالفان سرسخت روحانیت بود؛ مخالفتی که با طرحریزی ترورهای متعدد سعی در توقف حضور روحانیت در ساختار نظام پس از انقلاب داشت. محمدولی قرنی نخستین رییس ستاد مشترک ارتش، مرتضی مطهری عضو شورای انقلاب، اکبر هاشمیرفسنجانی عضو شورای انقلاب (ناموفق)، سید محمدعلی قاضیطباطبایی امامجمعه تبریز و محمد مفتح رییس دانشکده الهیات دانشگاه تهران از مهمترین افرادی هستند که توسط گروه فرقان ترور شدند. علیزاده طباطبایی میگوید: «از زمان تشکیل تا دستگیری و انهدام گروه فرقان کمتر از ششماه طول کشید.» او عنوان میکند که فردی را به اسدالله لاجوردی (رییس زندان اوین و دادستان انقلاب) معرفی کرده که به کمک همان فرد مسوولان وقت اعضای فرقان را شناسایی و دستگیر میکنند. فرقان یکی از
نامهای قرآن است که در چندین آیه از قرآن کریم این اسم آمده است. فرقان اسم خاص قرآن نیست و به کتابهای آسمانی دیگر نیز اطلاق میشود بهطوریکه در خود قرآن به کتاب آسمانی موسی (تورات) فرقان اطلاق شده است. ولقد آتینا موسی و هارون الفرقان (سوره انبیاء، آیه 48). همانا به موسی و هارون فرقان را دادیم. قرآن از آن نظر فرقان نامیده میشود که میان حق و باطل و درست و نادرست فرق میگذارد و تمییز میدهد.
شما اعضای گروه فرقان را قبل از تشکیل این گروه میشناختید؟
بله، من سال 55 ازدواج کردم و یک آپارتمان در خیابان کارون-هاشمی خریدم و آنجا زندگی میکردیم. خانم من دانشجوی «دانشگاه ملی» بود. خودم هم «همافر» نیروی هوایی بودم. یک مسجد آنجا بود به نام مسجد «علیاکبر»، که مسوولیت بخش خواهران کتابخانهاش برعهده خانم من بود و مسوولیت بخش برادران برعهده بصیری بود؛ فردی که مرحوم مطهری را ترور کرد. ما ارتباطمان و آشناییمان آنجا شروع شد و شکل گرفت. از طرفی چون خانه ما پارکینگ بزرگی داشت معمولا اینها نمایشگاه کتابشان را آنجا برگزار میکردند.
بهجز بصیری افراد دیگری هم بودند؟
بچههایی که یادم است آن زمان خیلی فعال بودند؛ خدایاری، سیاهپوش و بصیری، مهری، نیکنام، رضا سلیمانی و دهکوری بودند که در مسجد علیاکبر فعالیت میکردند. گاهی هم جلسات طولانیای را در منزل ما برگزار میکردند که بیشتر فعالیتهای ما فرهنگی بود. این بچهها کتابخانه بزرگی را هم برپا کرده بودند.
جلساتی که برگزار میکردید در چه موردی بود؟
بیشتر بحث جذب بچههای محل بود برای کتابخوانی، تجهیز کتابخانه مسجد، سیر مطالعاتی دادن به بچهها و از این دست موارد.
و مطالعات بچههای گروه فرقان محدود به چه افرادی بود؟
کتابهایی که معمولا وجود داشت از کتابهای مهندس بازرگان شروع میشد و یکی، دوتا از کتابهای جلالالدین فارسی و دکتر شریعتی و مرحوم مطهری بود. کتابهای دیگری نداشتیم. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که خانم من در کتابخانه دانشجویی فعالیت میکرد. آن زمان تفکرات مختلفی در میان بچههای مسلمان وجود داشت؛ از انجمن حجتیه، مجاهدین خلق، دکتر شریعتی گرفته تا تفکرات نرمتر، همه با هم بودند. همین آقای محسن آرمین هم در آن کتابخانه حضور داشت. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که یک برخورد با آقای علی صفایی که با نام «ع. ص» کتاب هم نوشته است داشتم که در آن زمان یکی، دو کتاب نوشته بود و من و خانوادهام به شدت به تفکرات ایشان گرایش پیدا کردیم و خیلی تحتتاثیر این مرحوم قرار گرفتیم. چون خانم من خیلی گرایش پیدا کرده بود به انجمن حجتیه و خود من در مدرسه بازرگانی درس میخواندم و با بچههای سازمان مجاهدین خلق ارتباط برقرار کرده بودم. یادم است آن زمان یک سرگرد، یک کامیون اسلحه را برداشته بود و فرار کرده بود و ما به دنبال ارتباط با این فرد بودیم که همین فرد قبل از انقلاب شهید شد.
فرقانیها بیشتر نزدیک به کدام تفکر بودند؟
این بچهها بیشتر به تفکر دکتر علی شریعتی نزدیک بودند. ولی با مجاهدین خلق هم نبودند.
آیا از ابتدا چنین نگاهی وجود داشت که تشکیلات مستقلی ایجاد کنند؟
آن زمان صحبت تشکیلات نبود. ولی ذهنیت، ذهنیت ضدروحانیت بود. سال 56 تازه جلال گنجهای پیشنماز مسجد رفت به مجاهدین خلق (منافقین) ملحق شد. اما از آن زمان من کتابهای گودرزی را دیدم که به صورت تایپی منتشر میشد. زمانی که من با مرحوم علی صفایی صحبت کردم گفت اینها هیچکدام، زیر بنای اسلامی ندارند. اینها بچههای خوب و مخلصی هستند که اسلام را درست نشناختهاند که آن روز ما تلاش کردیم ملاقاتی بین مرحوم دکتر شریعتی و آقای صفایی بگذاریم. یادم است سال 56 دکتر تقریبا فراری بود، یکی، دو بار آمده بود آقای صفایی را ببیند اما موفق نشده بود. ما به اتفاق مرحوم صفایی به مشهد رفتیم، منزل استاد شریعتی. آن زمان استاد تازه از زندان بیرون آمده بود. خیلی استاد از صفایی تعریف کرد. استاد گفت: «علی (علی شریعتی) از شما خیلی تعریف کرده است و مشتاق است شما را ببینید.» برنامه جالبی بود. زمانی که رفتیم، استاد نمیتوانست از تخت پایین بیاید اما خیلی با مرحوم صفایی درددل کرد. یادم است مرحوم صفایی سوره انشراح را توضیح داد و استاد یک حالتی پیدا کرد. نتیجه اینکه میخواهم بگویم بچههای فرقان گرایششان بیشتر گرایش به دکتر شریعتی بود.
اما جالب اینجاست که همین افراد، کتابهای مرحوم مطهری را هم میخواندند؟
بله
آن زمان نقدی هم داشتند؟
خیر من آن روز نقدی از این بچهها نشنیدم. یادم هست زمانی که سال 57 امام رفتند پاریس، بصیری آمد پیش من و با یک حالت تاسفی گفت: «اگر آخوندها حاکم شوند به هیچ چیزی جز منافع خودشان فکر نمیکنند.» من خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «اشتباه میکنی همه که اینطور نیستند.» من آن روز خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «همه که اینطور نیستند تو امام را ببین.» واقعیت این بود که این بچهها متاثر از تفکرات دکتر شریعتی بودند و گودرزی را هم خیلی قبول داشتند. تا زمانی که ترورها با ترور غروی شروع شد، فهمیدیم که تشکیلاتی ایجاد کردهاند. ما این افراد را به نام فرقان نمیشناختیم و فقط میدانستیم از بچههای دوروبر گودرزی هستند و نگاه تندی دارند.
افراد گروه فرقان پیش از انقلاب هرگز نگاه مبارزه مسلحانه نداشتند؟
خیر اصلا چنین نگاهی نداشتند. اینها پیش از انقلاب کاملا با سازمان مجاهدین زاویه داشتند. بیشتر مباحث اعتقادی داشتند. گودرزی یک کتاب توحید نوشته بود که من با مرحوم صفایی صحبت کردم ایشان گفتند: «این اصلا توحید نیست و شرک است.»
احمد گودرزی خودش طلبه بوده، این نگاه آخوندستیزی در او عجیب نیست؟
بله؛ اما درسش را نمیدانم تا کجا خواند اما فکر میکنم خیلی درس نخواند. گودرزی فرد خوشبیان و خوشقلمی بود.
ارتباطی هم با گودرزی داشتید؟
نه، من آن زمان با رضا سلیمانی که الان در بازرسی کل کشور کار میکند ارتباط داشتم و سیاهپوشان، دزفولی، نیکنام و مرادی و بصیری را میشناختم. من گودرزی را اتفاقی دیده بودم اما ارتباطی نداشتیم.
رسیدیم به ترورها...
ترورها که شروع شد شنیدم یکی از بچهها را که نامش مرادی بود و کتابفروشی داشت، بازداشت کردهاند. یک روز غروب بصیری آمد در خانه ما گفت: «محمود تو در بازرسی کل کشور ارتباط داری»، من چون در نیروی هوایی بودم و آن زمان آقای ریشهری کلاسهای قضایی برگزار میکرد که من در آن کلاسها شرکت میکردم ارتباطاتی داشتم. بصیری گفت: «مرادی را گرفتند»، گفتم: «در چه ارتباطی؟» گفت: «در ارتباط با ترورهاست و من یقین دارم این مرادی را بیخودی گرفتند.» به اتفاق بصیری رفتیم پیش مرحوم لاجوردی، کلی بصیری با آقای لاجوردی صحبت کرد که این مرادی بیگناه است، کاری نکرده است و اشتباهی گرفتید. نهایتا هم مرادی را آزاد کردند. وقتی آمدیم من به بصیری گفتم: «تو با این بچهها ارتباطی داری؟» گفت: «من مدتهاست که ارتباطی ندارم.» گفتم: «این بچهها چه توجیهی برای ترور دارند؟» گفت: «ببین قرنی که کودتاچی بود و در کودتای 28مرداد نقش داشت. من نمیگویم حقش بود که کشتنش اما اینها بیتوجیه نبودند.» گفتم: «حالا قرنی کودتاچی بود. آقای مطهری چه؟» گفت: «کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام را خواندی؟» گفتم: «کتاب را دیدم.» گفت: «تمامش حرفهای ناسیونالیستی است و فقط دین را توجیه ناسیونالیستی کرده است.» اما من چیزی که به ذهنم خطور نمیکرد این بود که این بصیری خودش آقای مطهری را ترور کرده باشد. که خودش آمد و گفت برویم با آقای لاجوردی صحبت کنیم و مرادی را آزادش کنیم. از آن زمان به بعد دیگر من این افراد را ندیدم. تا اینکه یکی از بچههایشان که نمیتوانم نامش را بگویم. آمد و گفت: «من میخواهم آقای طالقانی را ببینم.» گفتم: «برای چه میخواهی ببینی.» گفت: «مساله حساس و حیاتی است.» گفتم: «چه حساسیتی؟» گفت: «در مورد ترور آقای طالقانی است.» من فوری با اعظم طالقانی تماس گرفتم و آن فرد را بردیم خدمت آقای طالقانی. آن شب در حدود دو سه ساعت با آقای طالقانی صحبت کرد. بعدا آن فرد که از بچههای مسجد علیاکبر بود به من گفت: «فرقان تصمیم گرفته بود آقای طالقانی را ترور کند.»
شما در جریان صحبتها بودید؟
خیر؛ من بیرون با خانم طالقانی نشسته بودم. آمد و بعد به من گفت: «زمانی که دیدم تصمیم به ترور آقای طالقانی گرفتهاند، راه اشتباهی میروند.» آن زمان متوجه شدم تا زمانی که فرقانیها آقای مطهری را ترور کردند این فرد همراهشان بوده است. من این فرد را بردم پیش مرحوم صفایی که یک بحث مفصلی با او داشت. این فرد گفت: «این نظام و آدمهایی که سر کار هستند فاسد هستند و بایستی حذف شوند.» آقای صفایی یک بحث خوبی آنجا داشت. گفتند: «امام حسین 72 تا چریک داشت. اگر روش (ترور) روش درستی بود با این 72 چریک تمام سران بنیامیه را میتوانست حذف کند. اما آیا امام حسین این روش را بهکار برد؟» بعد از آن قضیه بود که گفت: «من کاملا توجیه شدم.» این فرد یکی از نیروهایی بود که آمد و وصل شد به آقای لاجوردی و برای شناسایی اعضای گروه فرقان ستادی را تشکیل دادند، که همین آقا یک جا به من گفت: «دو تا از بچههای شیراز فرار کردند» و بقیه را با آقای لاجوردی دستگیر کردند و خود این فرد هم به صورت گمنام از آن روز در یکی از نهادها شروع به کار کرد و الان سالهاست که از او خبری ندارم. واقعا خدمت بزرگ را این فرد انجام داد که بعد از بحث ترور آقای طالقانی بریده بود. تا جایی که خود این فرد به من گفت: «بعد از دستگیری اعضای فرقان بچهها همه توبه کردند به جز گودرزی، حتی بصیری هم توبه کرد.» گفت بصیری میگفته: «اگر من را 70 بار زنده کنید و بسوزانید من باز هم به خاطر جنایتی که مرتکب شدهام از خودم راضی نمیشوم.»
آن زمان مرتضی الویری مسوول شناسایی گروه فرقان بودند، آیا با هم ارتباطی داشتید؟
مصاحبه ایشان را درباره دستگیری اعضای فرقان دیدم اما من آن زمان با آقای الویری ارتباطی نداشتم. بصیری بعد از اینکه بازداشت شده بود و توجیه شده بود کاملا همکاری کرده بود. چون زمانی که من آن فرد را وصل کردم به آقای لاجوردی دیگر در جریان کارها قرار نداشتم.
برخی از این گروه اعدام شدند؟
بله، هفت یا هشت نفر اعدام شدند.
شما در جریان دادگاه رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان قرار داشتید؟
خیر، من در جریان قرار نداشتم. آنقدر دادگاهها سریع تشکیل میشد و احکام به سرعت صادر میشد، که اصلا نمیفهمیدی چه اتفاقی افتاده است. فقط من آن فردی را که به آقای لاجوردی وصل شد، میشناختم. از آن فرد که از جریان دادگاهها میپرسیدم، میگفت: «بچهها همه توبه کردند.» جریان قضاییشان خیلی ساده بوده همه اقرار کرده بودند و توبه کردند. بعضیها نهایتا دو یا سه سال زندان رفتند.
این فرد از اعضای با نفوذ گروه فرقان بود؟
بله؛ از ردههای بالای گروه فرقان بود. الان احتمالا بازنشست شده است. این فرد میگفت: «چند نفر از بچههای شیراز که فرار کردند، ممکن است گروهی تشکیل دهند.» که دیگر نفهمیدم این افراد بازداشت شدند یا خیر؟ بچههایشان را مانند مرادی (سال گذشته سکته کرد و درگذشت) بعدها میدیدم، برخیها به جبهه رفتند و شهید شدند که سیاهپوش و نیکنام و عدالتمنشها بودند.
روند رسیدگی به پروندههایشان چگونه انجام میشد؟
بعد از بازداشت، روند رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان خیلی پیچیده نبود. همان ابتدا به کارهایی که انجام دادند، اقرار کردند. همه توبه کردند به جز گودرزی و گودرزی تا لحظه آخر بر سر موضع خودش میماند.
فرق افرادی که آزاد شدند با افرادی که اعدام شدند چه بود؟
آنهایی که اعدام شدند به طور مستقیم در ترورها نقش داشتند اما آنهایی که آزاد شدند در تشکیلات بودند. ولی در ترور به صورت مستقیم دست نداشتند.
آن فردی که به آقای لاجوردی وصل کردید. گفتید از افراد بلندپایه گروه فرقان بوده است، آن فرد در ترورها مستقیما دست نداشت؟
قطعا به صورت مستقیم دست نداشته است. آن زمان همان فرد به من گفت: «بزرگترین کار را بصیری انجام داد و آقای مطهری را ترور کرد.» که من خیلی تعجب کردم چون بصیری اهل نماز شب بود، تدریس نهجالبلاغه میکرد و بعد هم که توبه کرده بود و اعدام شد.
از چه زمانی افراد گروه فرقان فعالیتشان به این سمت رفت؟
این بچهها همه نگاه ضد روحانیت را قبلا هم داشتند. البته باید بگویم این تفکر ضد روحانیت در دانشگاهها وجود داشت. این تفکر از پایهگذارانش خود مرحوم دکتر علی شریعتی بود.گر چه دکتر مطالبی را دارد که در آن هیچ آخوند نجفی زیر قرارداد استعماری را امضا نکرده است، اما در جای دیگر زر و زور تزویری که دکتر شریعتی به آن تاکید داشت، تزویرش مستقیم متوجه روحانیت بود. ذهنیت ضد روحانیت از آنجا آغاز شد. هر چند روحانیت هم با دکتر شریعتی بد کرد. تفکر ضد دکتر به طور شدید در حوزههای علمیه مطرح بود. من فکر میکنم از زمان شروع کار تشکیلاتیشان تا دستگیری و انهدام فرقان کلا شش ماه هم طول نکشید.
تفاوت فرقان با گروههای دیگر چه بود که احکام درباره اینها سادهتر اجرا شد؟
گروههای دیگری که میگرفتند آنها قبل از انقلاب تشکیلات منسجمی داشتند. اما گروه فرقان تشکیلات منسجمی نداشتند و تحتتاثیر گودرزی دست به ترور زده بودند. ببینید مجاهدین خلق ترورهایشان گسترده بود. اما فرقان چند ترور بیشتر نداشت. آقای قرنی بود، آقای هاشمی که موفق نشدند، آقای مطهری و آقای قاضی و تعدادی دیگر بود.
شما اعضای گروه فرقان را قبل از تشکیل این گروه میشناختید؟
بله، من سال 55 ازدواج کردم و یک آپارتمان در خیابان کارون-هاشمی خریدم و آنجا زندگی میکردیم. خانم من دانشجوی «دانشگاه ملی» بود. خودم هم «همافر» نیروی هوایی بودم. یک مسجد آنجا بود به نام مسجد «علیاکبر»، که مسوولیت بخش خواهران کتابخانهاش برعهده خانم من بود و مسوولیت بخش برادران برعهده بصیری بود؛ فردی که مرحوم مطهری را ترور کرد. ما ارتباطمان و آشناییمان آنجا شروع شد و شکل گرفت. از طرفی چون خانه ما پارکینگ بزرگی داشت معمولا اینها نمایشگاه کتابشان را آنجا برگزار میکردند.
بهجز بصیری افراد دیگری هم بودند؟
بچههایی که یادم است آن زمان خیلی فعال بودند؛ خدایاری، سیاهپوش و بصیری، مهری، نیکنام، رضا سلیمانی و دهکوری بودند که در مسجد علیاکبر فعالیت میکردند. گاهی هم جلسات طولانیای را در منزل ما برگزار میکردند که بیشتر فعالیتهای ما فرهنگی بود. این بچهها کتابخانه بزرگی را هم برپا کرده بودند.
جلساتی که برگزار میکردید در چه موردی بود؟
بیشتر بحث جذب بچههای محل بود برای کتابخوانی، تجهیز کتابخانه مسجد، سیر مطالعاتی دادن به بچهها و از این دست موارد.
و مطالعات بچههای گروه فرقان محدود به چه افرادی بود؟
کتابهایی که معمولا وجود داشت از کتابهای مهندس بازرگان شروع میشد و یکی، دوتا از کتابهای جلالالدین فارسی و دکتر شریعتی و مرحوم مطهری بود. کتابهای دیگری نداشتیم. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که خانم من در کتابخانه دانشجویی فعالیت میکرد. آن زمان تفکرات مختلفی در میان بچههای مسلمان وجود داشت؛ از انجمن حجتیه، مجاهدین خلق، دکتر شریعتی گرفته تا تفکرات نرمتر، همه با هم بودند. همین آقای محسن آرمین هم در آن کتابخانه حضور داشت. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که یک برخورد با آقای علی صفایی که با نام «ع. ص» کتاب هم نوشته است داشتم که در آن زمان یکی، دو کتاب نوشته بود و من و خانوادهام به شدت به تفکرات ایشان گرایش پیدا کردیم و خیلی تحتتاثیر این مرحوم قرار گرفتیم. چون خانم من خیلی گرایش پیدا کرده بود به انجمن حجتیه و خود من در مدرسه بازرگانی درس میخواندم و با بچههای سازمان مجاهدین خلق ارتباط برقرار کرده بودم. یادم است آن زمان یک سرگرد، یک کامیون اسلحه را برداشته بود و فرار کرده بود و ما به دنبال ارتباط با این فرد بودیم که همین فرد قبل از انقلاب شهید شد.
فرقانیها بیشتر نزدیک به کدام تفکر بودند؟
این بچهها بیشتر به تفکر دکتر علی شریعتی نزدیک بودند. ولی با مجاهدین خلق هم نبودند.
آیا از ابتدا چنین نگاهی وجود داشت که تشکیلات مستقلی ایجاد کنند؟
آن زمان صحبت تشکیلات نبود. ولی ذهنیت، ذهنیت ضدروحانیت بود. سال 56 تازه جلال گنجهای پیشنماز مسجد رفت به مجاهدین خلق (منافقین) ملحق شد. اما از آن زمان من کتابهای گودرزی را دیدم که به صورت تایپی منتشر میشد. زمانی که من با مرحوم علی صفایی صحبت کردم گفت اینها هیچکدام، زیر بنای اسلامی ندارند. اینها بچههای خوب و مخلصی هستند که اسلام را درست نشناختهاند که آن روز ما تلاش کردیم ملاقاتی بین مرحوم دکتر شریعتی و آقای صفایی بگذاریم. یادم است سال 56 دکتر تقریبا فراری بود، یکی، دو بار آمده بود آقای صفایی را ببیند اما موفق نشده بود. ما به اتفاق مرحوم صفایی به مشهد رفتیم، منزل استاد شریعتی. آن زمان استاد تازه از زندان بیرون آمده بود. خیلی استاد از صفایی تعریف کرد. استاد گفت: «علی (علی شریعتی) از شما خیلی تعریف کرده است و مشتاق است شما را ببینید.» برنامه جالبی بود. زمانی که رفتیم، استاد نمیتوانست از تخت پایین بیاید اما خیلی با مرحوم صفایی درددل کرد. یادم است مرحوم صفایی سوره انشراح را توضیح داد و استاد یک حالتی پیدا کرد. نتیجه اینکه میخواهم بگویم بچههای فرقان گرایششان بیشتر گرایش به دکتر شریعتی بود.
اما جالب اینجاست که همین افراد، کتابهای مرحوم مطهری را هم میخواندند؟
بله
آن زمان نقدی هم داشتند؟
خیر من آن روز نقدی از این بچهها نشنیدم. یادم هست زمانی که سال 57 امام رفتند پاریس، بصیری آمد پیش من و با یک حالت تاسفی گفت: «اگر آخوندها حاکم شوند به هیچ چیزی جز منافع خودشان فکر نمیکنند.» من خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «اشتباه میکنی همه که اینطور نیستند.» من آن روز خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «همه که اینطور نیستند تو امام را ببین.» واقعیت این بود که این بچهها متاثر از تفکرات دکتر شریعتی بودند و گودرزی را هم خیلی قبول داشتند. تا زمانی که ترورها با ترور غروی شروع شد، فهمیدیم که تشکیلاتی ایجاد کردهاند. ما این افراد را به نام فرقان نمیشناختیم و فقط میدانستیم از بچههای دوروبر گودرزی هستند و نگاه تندی دارند.
افراد گروه فرقان پیش از انقلاب هرگز نگاه مبارزه مسلحانه نداشتند؟
خیر اصلا چنین نگاهی نداشتند. اینها پیش از انقلاب کاملا با سازمان مجاهدین زاویه داشتند. بیشتر مباحث اعتقادی داشتند. گودرزی یک کتاب توحید نوشته بود که من با مرحوم صفایی صحبت کردم ایشان گفتند: «این اصلا توحید نیست و شرک است.»
احمد گودرزی خودش طلبه بوده، این نگاه آخوندستیزی در او عجیب نیست؟
بله؛ اما درسش را نمیدانم تا کجا خواند اما فکر میکنم خیلی درس نخواند. گودرزی فرد خوشبیان و خوشقلمی بود.
ارتباطی هم با گودرزی داشتید؟
نه، من آن زمان با رضا سلیمانی که الان در بازرسی کل کشور کار میکند ارتباط داشتم و سیاهپوشان، دزفولی، نیکنام و مرادی و بصیری را میشناختم. من گودرزی را اتفاقی دیده بودم اما ارتباطی نداشتیم.
رسیدیم به ترورها...
ترورها که شروع شد شنیدم یکی از بچهها را که نامش مرادی بود و کتابفروشی داشت، بازداشت کردهاند. یک روز غروب بصیری آمد در خانه ما گفت: «محمود تو در بازرسی کل کشور ارتباط داری»، من چون در نیروی هوایی بودم و آن زمان آقای ریشهری کلاسهای قضایی برگزار میکرد که من در آن کلاسها شرکت میکردم ارتباطاتی داشتم. بصیری گفت: «مرادی را گرفتند»، گفتم: «در چه ارتباطی؟» گفت: «در ارتباط با ترورهاست و من یقین دارم این مرادی را بیخودی گرفتند.» به اتفاق بصیری رفتیم پیش مرحوم لاجوردی، کلی بصیری با آقای لاجوردی صحبت کرد که این مرادی بیگناه است، کاری نکرده است و اشتباهی گرفتید. نهایتا هم مرادی را آزاد کردند. وقتی آمدیم من به بصیری گفتم: «تو با این بچهها ارتباطی داری؟» گفت: «من مدتهاست که ارتباطی ندارم.» گفتم: «این بچهها چه توجیهی برای ترور دارند؟» گفت: «ببین قرنی که کودتاچی بود و در کودتای 28مرداد نقش داشت. من نمیگویم حقش بود که کشتنش اما اینها بیتوجیه نبودند.» گفتم: «حالا قرنی کودتاچی بود. آقای مطهری چه؟» گفت: «کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام را خواندی؟» گفتم: «کتاب را دیدم.» گفت: «تمامش حرفهای ناسیونالیستی است و فقط دین را توجیه ناسیونالیستی کرده است.» اما من چیزی که به ذهنم خطور نمیکرد این بود که این بصیری خودش آقای مطهری را ترور کرده باشد. که خودش آمد و گفت برویم با آقای لاجوردی صحبت کنیم و مرادی را آزادش کنیم. از آن زمان به بعد دیگر من این افراد را ندیدم. تا اینکه یکی از بچههایشان که نمیتوانم نامش را بگویم. آمد و گفت: «من میخواهم آقای طالقانی را ببینم.» گفتم: «برای چه میخواهی ببینی.» گفت: «مساله حساس و حیاتی است.» گفتم: «چه حساسیتی؟» گفت: «در مورد ترور آقای طالقانی است.» من فوری با اعظم طالقانی تماس گرفتم و آن فرد را بردیم خدمت آقای طالقانی. آن شب در حدود دو سه ساعت با آقای طالقانی صحبت کرد. بعدا آن فرد که از بچههای مسجد علیاکبر بود به من گفت: «فرقان تصمیم گرفته بود آقای طالقانی را ترور کند.»
شما در جریان صحبتها بودید؟
خیر؛ من بیرون با خانم طالقانی نشسته بودم. آمد و بعد به من گفت: «زمانی که دیدم تصمیم به ترور آقای طالقانی گرفتهاند، راه اشتباهی میروند.» آن زمان متوجه شدم تا زمانی که فرقانیها آقای مطهری را ترور کردند این فرد همراهشان بوده است. من این فرد را بردم پیش مرحوم صفایی که یک بحث مفصلی با او داشت. این فرد گفت: «این نظام و آدمهایی که سر کار هستند فاسد هستند و بایستی حذف شوند.» آقای صفایی یک بحث خوبی آنجا داشت. گفتند: «امام حسین 72 تا چریک داشت. اگر روش (ترور) روش درستی بود با این 72 چریک تمام سران بنیامیه را میتوانست حذف کند. اما آیا امام حسین این روش را بهکار برد؟» بعد از آن قضیه بود که گفت: «من کاملا توجیه شدم.» این فرد یکی از نیروهایی بود که آمد و وصل شد به آقای لاجوردی و برای شناسایی اعضای گروه فرقان ستادی را تشکیل دادند، که همین آقا یک جا به من گفت: «دو تا از بچههای شیراز فرار کردند» و بقیه را با آقای لاجوردی دستگیر کردند و خود این فرد هم به صورت گمنام از آن روز در یکی از نهادها شروع به کار کرد و الان سالهاست که از او خبری ندارم. واقعا خدمت بزرگ را این فرد انجام داد که بعد از بحث ترور آقای طالقانی بریده بود. تا جایی که خود این فرد به من گفت: «بعد از دستگیری اعضای فرقان بچهها همه توبه کردند به جز گودرزی، حتی بصیری هم توبه کرد.» گفت بصیری میگفته: «اگر من را 70 بار زنده کنید و بسوزانید من باز هم به خاطر جنایتی که مرتکب شدهام از خودم راضی نمیشوم.»
آن زمان مرتضی الویری مسوول شناسایی گروه فرقان بودند، آیا با هم ارتباطی داشتید؟
مصاحبه ایشان را درباره دستگیری اعضای فرقان دیدم اما من آن زمان با آقای الویری ارتباطی نداشتم. بصیری بعد از اینکه بازداشت شده بود و توجیه شده بود کاملا همکاری کرده بود. چون زمانی که من آن فرد را وصل کردم به آقای لاجوردی دیگر در جریان کارها قرار نداشتم.
برخی از این گروه اعدام شدند؟
بله، هفت یا هشت نفر اعدام شدند.
شما در جریان دادگاه رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان قرار داشتید؟
خیر، من در جریان قرار نداشتم. آنقدر دادگاهها سریع تشکیل میشد و احکام به سرعت صادر میشد، که اصلا نمیفهمیدی چه اتفاقی افتاده است. فقط من آن فردی را که به آقای لاجوردی وصل شد، میشناختم. از آن فرد که از جریان دادگاهها میپرسیدم، میگفت: «بچهها همه توبه کردند.» جریان قضاییشان خیلی ساده بوده همه اقرار کرده بودند و توبه کردند. بعضیها نهایتا دو یا سه سال زندان رفتند.
این فرد از اعضای با نفوذ گروه فرقان بود؟
بله؛ از ردههای بالای گروه فرقان بود. الان احتمالا بازنشست شده است. این فرد میگفت: «چند نفر از بچههای شیراز که فرار کردند، ممکن است گروهی تشکیل دهند.» که دیگر نفهمیدم این افراد بازداشت شدند یا خیر؟ بچههایشان را مانند مرادی (سال گذشته سکته کرد و درگذشت) بعدها میدیدم، برخیها به جبهه رفتند و شهید شدند که سیاهپوش و نیکنام و عدالتمنشها بودند.
روند رسیدگی به پروندههایشان چگونه انجام میشد؟
بعد از بازداشت، روند رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان خیلی پیچیده نبود. همان ابتدا به کارهایی که انجام دادند، اقرار کردند. همه توبه کردند به جز گودرزی و گودرزی تا لحظه آخر بر سر موضع خودش میماند.
فرق افرادی که آزاد شدند با افرادی که اعدام شدند چه بود؟
آنهایی که اعدام شدند به طور مستقیم در ترورها نقش داشتند اما آنهایی که آزاد شدند در تشکیلات بودند. ولی در ترور به صورت مستقیم دست نداشتند.
آن فردی که به آقای لاجوردی وصل کردید. گفتید از افراد بلندپایه گروه فرقان بوده است، آن فرد در ترورها مستقیما دست نداشت؟
قطعا به صورت مستقیم دست نداشته است. آن زمان همان فرد به من گفت: «بزرگترین کار را بصیری انجام داد و آقای مطهری را ترور کرد.» که من خیلی تعجب کردم چون بصیری اهل نماز شب بود، تدریس نهجالبلاغه میکرد و بعد هم که توبه کرده بود و اعدام شد.
از چه زمانی افراد گروه فرقان فعالیتشان به این سمت رفت؟
این بچهها همه نگاه ضد روحانیت را قبلا هم داشتند. البته باید بگویم این تفکر ضد روحانیت در دانشگاهها وجود داشت. این تفکر از پایهگذارانش خود مرحوم دکتر علی شریعتی بود.گر چه دکتر مطالبی را دارد که در آن هیچ آخوند نجفی زیر قرارداد استعماری را امضا نکرده است، اما در جای دیگر زر و زور تزویری که دکتر شریعتی به آن تاکید داشت، تزویرش مستقیم متوجه روحانیت بود. ذهنیت ضد روحانیت از آنجا آغاز شد. هر چند روحانیت هم با دکتر شریعتی بد کرد. تفکر ضد دکتر به طور شدید در حوزههای علمیه مطرح بود. من فکر میکنم از زمان شروع کار تشکیلاتیشان تا دستگیری و انهدام فرقان کلا شش ماه هم طول نکشید.
تفاوت فرقان با گروههای دیگر چه بود که احکام درباره اینها سادهتر اجرا شد؟
گروههای دیگری که میگرفتند آنها قبل از انقلاب تشکیلات منسجمی داشتند. اما گروه فرقان تشکیلات منسجمی نداشتند و تحتتاثیر گودرزی دست به ترور زده بودند. ببینید مجاهدین خلق ترورهایشان گسترده بود. اما فرقان چند ترور بیشتر نداشت. آقای قرنی بود، آقای هاشمی که موفق نشدند، آقای مطهری و آقای قاضی و تعدادی دیگر بود.
محمود علیزادهطباطبایی معتقد است تفکر ضدروحانیت گروه فرقان را پدید آورده است. این وکیل پایهیک دادگستری به «شرق» میگوید: «اعضای فرقان بچههای خیلی متدین و مسلمانی بودند.» گروه فرقان پس از انقلاب تشکیل شد. احمد گودرزی رهبر این گروه دیماه سال 58 دستگیر و اوایل خرداد سال 59 تیرباران شد. گودرزی پیش از انقلاب درس حوزه خوانده بود، اما با این حال او از مخالفان سرسخت روحانیت بود؛ مخالفتی که با طرحریزی ترورهای متعدد سعی در توقف حضور روحانیت در ساختار نظام پس از انقلاب داشت. محمدولی قرنی نخستین رییس ستاد مشترک ارتش، مرتضی مطهری عضو شورای انقلاب، اکبر هاشمیرفسنجانی عضو شورای انقلاب (ناموفق)، سید محمدعلی قاضیطباطبایی امامجمعه تبریز و محمد مفتح رییس دانشکده الهیات دانشگاه تهران از مهمترین افرادی هستند که توسط گروه فرقان ترور شدند. علیزاده طباطبایی میگوید: «از زمان تشکیل تا دستگیری و انهدام گروه فرقان کمتر از ششماه طول کشید.» او عنوان میکند که فردی را به اسدالله لاجوردی (رییس زندان اوین و دادستان انقلاب) معرفی کرده که به کمک همان فرد مسوولان وقت اعضای فرقان را شناسایی و دستگیر میکنند. فرقان یکی از
نامهای قرآن است که در چندین آیه از قرآن کریم این اسم آمده است. فرقان اسم خاص قرآن نیست و به کتابهای آسمانی دیگر نیز اطلاق میشود بهطوریکه در خود قرآن به کتاب آسمانی موسی (تورات) فرقان اطلاق شده است. ولقد آتینا موسی و هارون الفرقان (سوره انبیاء، آیه 48). همانا به موسی و هارون فرقان را دادیم. قرآن از آن نظر فرقان نامیده میشود که میان حق و باطل و درست و نادرست فرق میگذارد و تمییز میدهد.
شما اعضای گروه فرقان را قبل از تشکیل این گروه میشناختید؟
بله، من سال 55 ازدواج کردم و یک آپارتمان در خیابان کارون-هاشمی خریدم و آنجا زندگی میکردیم. خانم من دانشجوی «دانشگاه ملی» بود. خودم هم «همافر» نیروی هوایی بودم. یک مسجد آنجا بود به نام مسجد «علیاکبر»، که مسوولیت بخش خواهران کتابخانهاش برعهده خانم من بود و مسوولیت بخش برادران برعهده بصیری بود؛ فردی که مرحوم مطهری را ترور کرد. ما ارتباطمان و آشناییمان آنجا شروع شد و شکل گرفت. از طرفی چون خانه ما پارکینگ بزرگی داشت معمولا اینها نمایشگاه کتابشان را آنجا برگزار میکردند.
بهجز بصیری افراد دیگری هم بودند؟
بچههایی که یادم است آن زمان خیلی فعال بودند؛ خدایاری، سیاهپوش و بصیری، مهری، نیکنام، رضا سلیمانی و دهکوری بودند که در مسجد علیاکبر فعالیت میکردند. گاهی هم جلسات طولانیای را در منزل ما برگزار میکردند که بیشتر فعالیتهای ما فرهنگی بود. این بچهها کتابخانه بزرگی را هم برپا کرده بودند.
جلساتی که برگزار میکردید در چه موردی بود؟
بیشتر بحث جذب بچههای محل بود برای کتابخوانی، تجهیز کتابخانه مسجد، سیر مطالعاتی دادن به بچهها و از این دست موارد.
و مطالعات بچههای گروه فرقان محدود به چه افرادی بود؟
کتابهایی که معمولا وجود داشت از کتابهای مهندس بازرگان شروع میشد و یکی، دوتا از کتابهای جلالالدین فارسی و دکتر شریعتی و مرحوم مطهری بود. کتابهای دیگری نداشتیم. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که خانم من در کتابخانه دانشجویی فعالیت میکرد. آن زمان تفکرات مختلفی در میان بچههای مسلمان وجود داشت؛ از انجمن حجتیه، مجاهدین خلق، دکتر شریعتی گرفته تا تفکرات نرمتر، همه با هم بودند. همین آقای محسن آرمین هم در آن کتابخانه حضور داشت. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که یک برخورد با آقای علی صفایی که با نام «ع. ص» کتاب هم نوشته است داشتم که در آن زمان یکی، دو کتاب نوشته بود و من و خانوادهام به شدت به تفکرات ایشان گرایش پیدا کردیم و خیلی تحتتاثیر این مرحوم قرار گرفتیم. چون خانم من خیلی گرایش پیدا کرده بود به انجمن حجتیه و خود من در مدرسه بازرگانی درس میخواندم و با بچههای سازمان مجاهدین خلق ارتباط برقرار کرده بودم. یادم است آن زمان یک سرگرد، یک کامیون اسلحه را برداشته بود و فرار کرده بود و ما به دنبال ارتباط با این فرد بودیم که همین فرد قبل از انقلاب شهید شد.
فرقانیها بیشتر نزدیک به کدام تفکر بودند؟
این بچهها بیشتر به تفکر دکتر علی شریعتی نزدیک بودند. ولی با مجاهدین خلق هم نبودند.
آیا از ابتدا چنین نگاهی وجود داشت که تشکیلات مستقلی ایجاد کنند؟
آن زمان صحبت تشکیلات نبود. ولی ذهنیت، ذهنیت ضدروحانیت بود. سال 56 تازه جلال گنجهای پیشنماز مسجد رفت به مجاهدین خلق (منافقین) ملحق شد. اما از آن زمان من کتابهای گودرزی را دیدم که به صورت تایپی منتشر میشد. زمانی که من با مرحوم علی صفایی صحبت کردم گفت اینها هیچکدام، زیر بنای اسلامی ندارند. اینها بچههای خوب و مخلصی هستند که اسلام را درست نشناختهاند که آن روز ما تلاش کردیم ملاقاتی بین مرحوم دکتر شریعتی و آقای صفایی بگذاریم. یادم است سال 56 دکتر تقریبا فراری بود، یکی، دو بار آمده بود آقای صفایی را ببیند اما موفق نشده بود. ما به اتفاق مرحوم صفایی به مشهد رفتیم، منزل استاد شریعتی. آن زمان استاد تازه از زندان بیرون آمده بود. خیلی استاد از صفایی تعریف کرد. استاد گفت: «علی (علی شریعتی) از شما خیلی تعریف کرده است و مشتاق است شما را ببینید.» برنامه جالبی بود. زمانی که رفتیم، استاد نمیتوانست از تخت پایین بیاید اما خیلی با مرحوم صفایی درددل کرد. یادم است مرحوم صفایی سوره انشراح را توضیح داد و استاد یک حالتی پیدا کرد. نتیجه اینکه میخواهم بگویم بچههای فرقان گرایششان بیشتر گرایش به دکتر شریعتی بود.
اما جالب اینجاست که همین افراد، کتابهای مرحوم مطهری را هم میخواندند؟
بله
آن زمان نقدی هم داشتند؟
خیر من آن روز نقدی از این بچهها نشنیدم. یادم هست زمانی که سال 57 امام رفتند پاریس، بصیری آمد پیش من و با یک حالت تاسفی گفت: «اگر آخوندها حاکم شوند به هیچ چیزی جز منافع خودشان فکر نمیکنند.» من خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «اشتباه میکنی همه که اینطور نیستند.» من آن روز خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «همه که اینطور نیستند تو امام را ببین.» واقعیت این بود که این بچهها متاثر از تفکرات دکتر شریعتی بودند و گودرزی را هم خیلی قبول داشتند. تا زمانی که ترورها با ترور غروی شروع شد، فهمیدیم که تشکیلاتی ایجاد کردهاند. ما این افراد را به نام فرقان نمیشناختیم و فقط میدانستیم از بچههای دوروبر گودرزی هستند و نگاه تندی دارند.
افراد گروه فرقان پیش از انقلاب هرگز نگاه مبارزه مسلحانه نداشتند؟
خیر اصلا چنین نگاهی نداشتند. اینها پیش از انقلاب کاملا با سازمان مجاهدین زاویه داشتند. بیشتر مباحث اعتقادی داشتند. گودرزی یک کتاب توحید نوشته بود که من با مرحوم صفایی صحبت کردم ایشان گفتند: «این اصلا توحید نیست و شرک است.»
احمد گودرزی خودش طلبه بوده، این نگاه آخوندستیزی در او عجیب نیست؟
بله؛ اما درسش را نمیدانم تا کجا خواند اما فکر میکنم خیلی درس نخواند. گودرزی فرد خوشبیان و خوشقلمی بود.
ارتباطی هم با گودرزی داشتید؟
نه، من آن زمان با رضا سلیمانی که الان در بازرسی کل کشور کار میکند ارتباط داشتم و سیاهپوشان، دزفولی، نیکنام و مرادی و بصیری را میشناختم. من گودرزی را اتفاقی دیده بودم اما ارتباطی نداشتیم.
رسیدیم به ترورها...
ترورها که شروع شد شنیدم یکی از بچهها را که نامش مرادی بود و کتابفروشی داشت، بازداشت کردهاند. یک روز غروب بصیری آمد در خانه ما گفت: «محمود تو در بازرسی کل کشور ارتباط داری»، من چون در نیروی هوایی بودم و آن زمان آقای ریشهری کلاسهای قضایی برگزار میکرد که من در آن کلاسها شرکت میکردم ارتباطاتی داشتم. بصیری گفت: «مرادی را گرفتند»، گفتم: «در چه ارتباطی؟» گفت: «در ارتباط با ترورهاست و من یقین دارم این مرادی را بیخودی گرفتند.» به اتفاق بصیری رفتیم پیش مرحوم لاجوردی، کلی بصیری با آقای لاجوردی صحبت کرد که این مرادی بیگناه است، کاری نکرده است و اشتباهی گرفتید. نهایتا هم مرادی را آزاد کردند. وقتی آمدیم من به بصیری گفتم: «تو با این بچهها ارتباطی داری؟» گفت: «من مدتهاست که ارتباطی ندارم.» گفتم: «این بچهها چه توجیهی برای ترور دارند؟» گفت: «ببین قرنی که کودتاچی بود و در کودتای 28مرداد نقش داشت. من نمیگویم حقش بود که کشتنش اما اینها بیتوجیه نبودند.» گفتم: «حالا قرنی کودتاچی بود. آقای مطهری چه؟» گفت: «کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام را خواندی؟» گفتم: «کتاب را دیدم.» گفت: «تمامش حرفهای ناسیونالیستی است و فقط دین را توجیه ناسیونالیستی کرده است.» اما من چیزی که به ذهنم خطور نمیکرد این بود که این بصیری خودش آقای مطهری را ترور کرده باشد. که خودش آمد و گفت برویم با آقای لاجوردی صحبت کنیم و مرادی را آزادش کنیم. از آن زمان به بعد دیگر من این افراد را ندیدم. تا اینکه یکی از بچههایشان که نمیتوانم نامش را بگویم. آمد و گفت: «من میخواهم آقای طالقانی را ببینم.» گفتم: «برای چه میخواهی ببینی.» گفت: «مساله حساس و حیاتی است.» گفتم: «چه حساسیتی؟» گفت: «در مورد ترور آقای طالقانی است.» من فوری با اعظم طالقانی تماس گرفتم و آن فرد را بردیم خدمت آقای طالقانی. آن شب در حدود دو سه ساعت با آقای طالقانی صحبت کرد. بعدا آن فرد که از بچههای مسجد علیاکبر بود به من گفت: «فرقان تصمیم گرفته بود آقای طالقانی را ترور کند.»
شما در جریان صحبتها بودید؟
خیر؛ من بیرون با خانم طالقانی نشسته بودم. آمد و بعد به من گفت: «زمانی که دیدم تصمیم به ترور آقای طالقانی گرفتهاند، راه اشتباهی میروند.» آن زمان متوجه شدم تا زمانی که فرقانیها آقای مطهری را ترور کردند این فرد همراهشان بوده است. من این فرد را بردم پیش مرحوم صفایی که یک بحث مفصلی با او داشت. این فرد گفت: «این نظام و آدمهایی که سر کار هستند فاسد هستند و بایستی حذف شوند.» آقای صفایی یک بحث خوبی آنجا داشت. گفتند: «امام حسین 72 تا چریک داشت. اگر روش (ترور) روش درستی بود با این 72 چریک تمام سران بنیامیه را میتوانست حذف کند. اما آیا امام حسین این روش را بهکار برد؟» بعد از آن قضیه بود که گفت: «من کاملا توجیه شدم.» این فرد یکی از نیروهایی بود که آمد و وصل شد به آقای لاجوردی و برای شناسایی اعضای گروه فرقان ستادی را تشکیل دادند، که همین آقا یک جا به من گفت: «دو تا از بچههای شیراز فرار کردند» و بقیه را با آقای لاجوردی دستگیر کردند و خود این فرد هم به صورت گمنام از آن روز در یکی از نهادها شروع به کار کرد و الان سالهاست که از او خبری ندارم. واقعا خدمت بزرگ را این فرد انجام داد که بعد از بحث ترور آقای طالقانی بریده بود. تا جایی که خود این فرد به من گفت: «بعد از دستگیری اعضای فرقان بچهها همه توبه کردند به جز گودرزی، حتی بصیری هم توبه کرد.» گفت بصیری میگفته: «اگر من را 70 بار زنده کنید و بسوزانید من باز هم به خاطر جنایتی که مرتکب شدهام از خودم راضی نمیشوم.»
آن زمان مرتضی الویری مسوول شناسایی گروه فرقان بودند، آیا با هم ارتباطی داشتید؟
مصاحبه ایشان را درباره دستگیری اعضای فرقان دیدم اما من آن زمان با آقای الویری ارتباطی نداشتم. بصیری بعد از اینکه بازداشت شده بود و توجیه شده بود کاملا همکاری کرده بود. چون زمانی که من آن فرد را وصل کردم به آقای لاجوردی دیگر در جریان کارها قرار نداشتم.
برخی از این گروه اعدام شدند؟
بله، هفت یا هشت نفر اعدام شدند.
شما در جریان دادگاه رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان قرار داشتید؟
خیر، من در جریان قرار نداشتم. آنقدر دادگاهها سریع تشکیل میشد و احکام به سرعت صادر میشد، که اصلا نمیفهمیدی چه اتفاقی افتاده است. فقط من آن فردی را که به آقای لاجوردی وصل شد، میشناختم. از آن فرد که از جریان دادگاهها میپرسیدم، میگفت: «بچهها همه توبه کردند.» جریان قضاییشان خیلی ساده بوده همه اقرار کرده بودند و توبه کردند. بعضیها نهایتا دو یا سه سال زندان رفتند.
این فرد از اعضای با نفوذ گروه فرقان بود؟
بله؛ از ردههای بالای گروه فرقان بود. الان احتمالا بازنشست شده است. این فرد میگفت: «چند نفر از بچههای شیراز که فرار کردند، ممکن است گروهی تشکیل دهند.» که دیگر نفهمیدم این افراد بازداشت شدند یا خیر؟ بچههایشان را مانند مرادی (سال گذشته سکته کرد و درگذشت) بعدها میدیدم، برخیها به جبهه رفتند و شهید شدند که سیاهپوش و نیکنام و عدالتمنشها بودند.
روند رسیدگی به پروندههایشان چگونه انجام میشد؟
بعد از بازداشت، روند رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان خیلی پیچیده نبود. همان ابتدا به کارهایی که انجام دادند، اقرار کردند. همه توبه کردند به جز گودرزی و گودرزی تا لحظه آخر بر سر موضع خودش میماند.
فرق افرادی که آزاد شدند با افرادی که اعدام شدند چه بود؟
آنهایی که اعدام شدند به طور مستقیم در ترورها نقش داشتند اما آنهایی که آزاد شدند در تشکیلات بودند. ولی در ترور به صورت مستقیم دست نداشتند.
آن فردی که به آقای لاجوردی وصل کردید. گفتید از افراد بلندپایه گروه فرقان بوده است، آن فرد در ترورها مستقیما دست نداشت؟
قطعا به صورت مستقیم دست نداشته است. آن زمان همان فرد به من گفت: «بزرگترین کار را بصیری انجام داد و آقای مطهری را ترور کرد.» که من خیلی تعجب کردم چون بصیری اهل نماز شب بود، تدریس نهجالبلاغه میکرد و بعد هم که توبه کرده بود و اعدام شد.
از چه زمانی افراد گروه فرقان فعالیتشان به این سمت رفت؟
این بچهها همه نگاه ضد روحانیت را قبلا هم داشتند. البته باید بگویم این تفکر ضد روحانیت در دانشگاهها وجود داشت. این تفکر از پایهگذارانش خود مرحوم دکتر علی شریعتی بود.گر چه دکتر مطالبی را دارد که در آن هیچ آخوند نجفی زیر قرارداد استعماری را امضا نکرده است، اما در جای دیگر زر و زور تزویری که دکتر شریعتی به آن تاکید داشت، تزویرش مستقیم متوجه روحانیت بود. ذهنیت ضد روحانیت از آنجا آغاز شد. هر چند روحانیت هم با دکتر شریعتی بد کرد. تفکر ضد دکتر به طور شدید در حوزههای علمیه مطرح بود. من فکر میکنم از زمان شروع کار تشکیلاتیشان تا دستگیری و انهدام فرقان کلا شش ماه هم طول نکشید.
تفاوت فرقان با گروههای دیگر چه بود که احکام درباره اینها سادهتر اجرا شد؟
گروههای دیگری که میگرفتند آنها قبل از انقلاب تشکیلات منسجمی داشتند. اما گروه فرقان تشکیلات منسجمی نداشتند و تحتتاثیر گودرزی دست به ترور زده بودند. ببینید مجاهدین خلق ترورهایشان گسترده بود. اما فرقان چند ترور بیشتر نداشت. آقای قرنی بود، آقای هاشمی که موفق نشدند، آقای مطهری و آقای قاضی و تعدادی دیگر بود.
شما اعضای گروه فرقان را قبل از تشکیل این گروه میشناختید؟
بله، من سال 55 ازدواج کردم و یک آپارتمان در خیابان کارون-هاشمی خریدم و آنجا زندگی میکردیم. خانم من دانشجوی «دانشگاه ملی» بود. خودم هم «همافر» نیروی هوایی بودم. یک مسجد آنجا بود به نام مسجد «علیاکبر»، که مسوولیت بخش خواهران کتابخانهاش برعهده خانم من بود و مسوولیت بخش برادران برعهده بصیری بود؛ فردی که مرحوم مطهری را ترور کرد. ما ارتباطمان و آشناییمان آنجا شروع شد و شکل گرفت. از طرفی چون خانه ما پارکینگ بزرگی داشت معمولا اینها نمایشگاه کتابشان را آنجا برگزار میکردند.
بهجز بصیری افراد دیگری هم بودند؟
بچههایی که یادم است آن زمان خیلی فعال بودند؛ خدایاری، سیاهپوش و بصیری، مهری، نیکنام، رضا سلیمانی و دهکوری بودند که در مسجد علیاکبر فعالیت میکردند. گاهی هم جلسات طولانیای را در منزل ما برگزار میکردند که بیشتر فعالیتهای ما فرهنگی بود. این بچهها کتابخانه بزرگی را هم برپا کرده بودند.
جلساتی که برگزار میکردید در چه موردی بود؟
بیشتر بحث جذب بچههای محل بود برای کتابخوانی، تجهیز کتابخانه مسجد، سیر مطالعاتی دادن به بچهها و از این دست موارد.
و مطالعات بچههای گروه فرقان محدود به چه افرادی بود؟
کتابهایی که معمولا وجود داشت از کتابهای مهندس بازرگان شروع میشد و یکی، دوتا از کتابهای جلالالدین فارسی و دکتر شریعتی و مرحوم مطهری بود. کتابهای دیگری نداشتیم. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که خانم من در کتابخانه دانشجویی فعالیت میکرد. آن زمان تفکرات مختلفی در میان بچههای مسلمان وجود داشت؛ از انجمن حجتیه، مجاهدین خلق، دکتر شریعتی گرفته تا تفکرات نرمتر، همه با هم بودند. همین آقای محسن آرمین هم در آن کتابخانه حضور داشت. این فعالیتها ادامه داشت تا سال 56 که یک برخورد با آقای علی صفایی که با نام «ع. ص» کتاب هم نوشته است داشتم که در آن زمان یکی، دو کتاب نوشته بود و من و خانوادهام به شدت به تفکرات ایشان گرایش پیدا کردیم و خیلی تحتتاثیر این مرحوم قرار گرفتیم. چون خانم من خیلی گرایش پیدا کرده بود به انجمن حجتیه و خود من در مدرسه بازرگانی درس میخواندم و با بچههای سازمان مجاهدین خلق ارتباط برقرار کرده بودم. یادم است آن زمان یک سرگرد، یک کامیون اسلحه را برداشته بود و فرار کرده بود و ما به دنبال ارتباط با این فرد بودیم که همین فرد قبل از انقلاب شهید شد.
فرقانیها بیشتر نزدیک به کدام تفکر بودند؟
این بچهها بیشتر به تفکر دکتر علی شریعتی نزدیک بودند. ولی با مجاهدین خلق هم نبودند.
آیا از ابتدا چنین نگاهی وجود داشت که تشکیلات مستقلی ایجاد کنند؟
آن زمان صحبت تشکیلات نبود. ولی ذهنیت، ذهنیت ضدروحانیت بود. سال 56 تازه جلال گنجهای پیشنماز مسجد رفت به مجاهدین خلق (منافقین) ملحق شد. اما از آن زمان من کتابهای گودرزی را دیدم که به صورت تایپی منتشر میشد. زمانی که من با مرحوم علی صفایی صحبت کردم گفت اینها هیچکدام، زیر بنای اسلامی ندارند. اینها بچههای خوب و مخلصی هستند که اسلام را درست نشناختهاند که آن روز ما تلاش کردیم ملاقاتی بین مرحوم دکتر شریعتی و آقای صفایی بگذاریم. یادم است سال 56 دکتر تقریبا فراری بود، یکی، دو بار آمده بود آقای صفایی را ببیند اما موفق نشده بود. ما به اتفاق مرحوم صفایی به مشهد رفتیم، منزل استاد شریعتی. آن زمان استاد تازه از زندان بیرون آمده بود. خیلی استاد از صفایی تعریف کرد. استاد گفت: «علی (علی شریعتی) از شما خیلی تعریف کرده است و مشتاق است شما را ببینید.» برنامه جالبی بود. زمانی که رفتیم، استاد نمیتوانست از تخت پایین بیاید اما خیلی با مرحوم صفایی درددل کرد. یادم است مرحوم صفایی سوره انشراح را توضیح داد و استاد یک حالتی پیدا کرد. نتیجه اینکه میخواهم بگویم بچههای فرقان گرایششان بیشتر گرایش به دکتر شریعتی بود.
اما جالب اینجاست که همین افراد، کتابهای مرحوم مطهری را هم میخواندند؟
بله
آن زمان نقدی هم داشتند؟
خیر من آن روز نقدی از این بچهها نشنیدم. یادم هست زمانی که سال 57 امام رفتند پاریس، بصیری آمد پیش من و با یک حالت تاسفی گفت: «اگر آخوندها حاکم شوند به هیچ چیزی جز منافع خودشان فکر نمیکنند.» من خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «اشتباه میکنی همه که اینطور نیستند.» من آن روز خیلی با بصیری حرف زدم و گفتم: «همه که اینطور نیستند تو امام را ببین.» واقعیت این بود که این بچهها متاثر از تفکرات دکتر شریعتی بودند و گودرزی را هم خیلی قبول داشتند. تا زمانی که ترورها با ترور غروی شروع شد، فهمیدیم که تشکیلاتی ایجاد کردهاند. ما این افراد را به نام فرقان نمیشناختیم و فقط میدانستیم از بچههای دوروبر گودرزی هستند و نگاه تندی دارند.
افراد گروه فرقان پیش از انقلاب هرگز نگاه مبارزه مسلحانه نداشتند؟
خیر اصلا چنین نگاهی نداشتند. اینها پیش از انقلاب کاملا با سازمان مجاهدین زاویه داشتند. بیشتر مباحث اعتقادی داشتند. گودرزی یک کتاب توحید نوشته بود که من با مرحوم صفایی صحبت کردم ایشان گفتند: «این اصلا توحید نیست و شرک است.»
احمد گودرزی خودش طلبه بوده، این نگاه آخوندستیزی در او عجیب نیست؟
بله؛ اما درسش را نمیدانم تا کجا خواند اما فکر میکنم خیلی درس نخواند. گودرزی فرد خوشبیان و خوشقلمی بود.
ارتباطی هم با گودرزی داشتید؟
نه، من آن زمان با رضا سلیمانی که الان در بازرسی کل کشور کار میکند ارتباط داشتم و سیاهپوشان، دزفولی، نیکنام و مرادی و بصیری را میشناختم. من گودرزی را اتفاقی دیده بودم اما ارتباطی نداشتیم.
رسیدیم به ترورها...
ترورها که شروع شد شنیدم یکی از بچهها را که نامش مرادی بود و کتابفروشی داشت، بازداشت کردهاند. یک روز غروب بصیری آمد در خانه ما گفت: «محمود تو در بازرسی کل کشور ارتباط داری»، من چون در نیروی هوایی بودم و آن زمان آقای ریشهری کلاسهای قضایی برگزار میکرد که من در آن کلاسها شرکت میکردم ارتباطاتی داشتم. بصیری گفت: «مرادی را گرفتند»، گفتم: «در چه ارتباطی؟» گفت: «در ارتباط با ترورهاست و من یقین دارم این مرادی را بیخودی گرفتند.» به اتفاق بصیری رفتیم پیش مرحوم لاجوردی، کلی بصیری با آقای لاجوردی صحبت کرد که این مرادی بیگناه است، کاری نکرده است و اشتباهی گرفتید. نهایتا هم مرادی را آزاد کردند. وقتی آمدیم من به بصیری گفتم: «تو با این بچهها ارتباطی داری؟» گفت: «من مدتهاست که ارتباطی ندارم.» گفتم: «این بچهها چه توجیهی برای ترور دارند؟» گفت: «ببین قرنی که کودتاچی بود و در کودتای 28مرداد نقش داشت. من نمیگویم حقش بود که کشتنش اما اینها بیتوجیه نبودند.» گفتم: «حالا قرنی کودتاچی بود. آقای مطهری چه؟» گفت: «کتاب خدمات متقابل ایران و اسلام را خواندی؟» گفتم: «کتاب را دیدم.» گفت: «تمامش حرفهای ناسیونالیستی است و فقط دین را توجیه ناسیونالیستی کرده است.» اما من چیزی که به ذهنم خطور نمیکرد این بود که این بصیری خودش آقای مطهری را ترور کرده باشد. که خودش آمد و گفت برویم با آقای لاجوردی صحبت کنیم و مرادی را آزادش کنیم. از آن زمان به بعد دیگر من این افراد را ندیدم. تا اینکه یکی از بچههایشان که نمیتوانم نامش را بگویم. آمد و گفت: «من میخواهم آقای طالقانی را ببینم.» گفتم: «برای چه میخواهی ببینی.» گفت: «مساله حساس و حیاتی است.» گفتم: «چه حساسیتی؟» گفت: «در مورد ترور آقای طالقانی است.» من فوری با اعظم طالقانی تماس گرفتم و آن فرد را بردیم خدمت آقای طالقانی. آن شب در حدود دو سه ساعت با آقای طالقانی صحبت کرد. بعدا آن فرد که از بچههای مسجد علیاکبر بود به من گفت: «فرقان تصمیم گرفته بود آقای طالقانی را ترور کند.»
شما در جریان صحبتها بودید؟
خیر؛ من بیرون با خانم طالقانی نشسته بودم. آمد و بعد به من گفت: «زمانی که دیدم تصمیم به ترور آقای طالقانی گرفتهاند، راه اشتباهی میروند.» آن زمان متوجه شدم تا زمانی که فرقانیها آقای مطهری را ترور کردند این فرد همراهشان بوده است. من این فرد را بردم پیش مرحوم صفایی که یک بحث مفصلی با او داشت. این فرد گفت: «این نظام و آدمهایی که سر کار هستند فاسد هستند و بایستی حذف شوند.» آقای صفایی یک بحث خوبی آنجا داشت. گفتند: «امام حسین 72 تا چریک داشت. اگر روش (ترور) روش درستی بود با این 72 چریک تمام سران بنیامیه را میتوانست حذف کند. اما آیا امام حسین این روش را بهکار برد؟» بعد از آن قضیه بود که گفت: «من کاملا توجیه شدم.» این فرد یکی از نیروهایی بود که آمد و وصل شد به آقای لاجوردی و برای شناسایی اعضای گروه فرقان ستادی را تشکیل دادند، که همین آقا یک جا به من گفت: «دو تا از بچههای شیراز فرار کردند» و بقیه را با آقای لاجوردی دستگیر کردند و خود این فرد هم به صورت گمنام از آن روز در یکی از نهادها شروع به کار کرد و الان سالهاست که از او خبری ندارم. واقعا خدمت بزرگ را این فرد انجام داد که بعد از بحث ترور آقای طالقانی بریده بود. تا جایی که خود این فرد به من گفت: «بعد از دستگیری اعضای فرقان بچهها همه توبه کردند به جز گودرزی، حتی بصیری هم توبه کرد.» گفت بصیری میگفته: «اگر من را 70 بار زنده کنید و بسوزانید من باز هم به خاطر جنایتی که مرتکب شدهام از خودم راضی نمیشوم.»
آن زمان مرتضی الویری مسوول شناسایی گروه فرقان بودند، آیا با هم ارتباطی داشتید؟
مصاحبه ایشان را درباره دستگیری اعضای فرقان دیدم اما من آن زمان با آقای الویری ارتباطی نداشتم. بصیری بعد از اینکه بازداشت شده بود و توجیه شده بود کاملا همکاری کرده بود. چون زمانی که من آن فرد را وصل کردم به آقای لاجوردی دیگر در جریان کارها قرار نداشتم.
برخی از این گروه اعدام شدند؟
بله، هفت یا هشت نفر اعدام شدند.
شما در جریان دادگاه رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان قرار داشتید؟
خیر، من در جریان قرار نداشتم. آنقدر دادگاهها سریع تشکیل میشد و احکام به سرعت صادر میشد، که اصلا نمیفهمیدی چه اتفاقی افتاده است. فقط من آن فردی را که به آقای لاجوردی وصل شد، میشناختم. از آن فرد که از جریان دادگاهها میپرسیدم، میگفت: «بچهها همه توبه کردند.» جریان قضاییشان خیلی ساده بوده همه اقرار کرده بودند و توبه کردند. بعضیها نهایتا دو یا سه سال زندان رفتند.
این فرد از اعضای با نفوذ گروه فرقان بود؟
بله؛ از ردههای بالای گروه فرقان بود. الان احتمالا بازنشست شده است. این فرد میگفت: «چند نفر از بچههای شیراز که فرار کردند، ممکن است گروهی تشکیل دهند.» که دیگر نفهمیدم این افراد بازداشت شدند یا خیر؟ بچههایشان را مانند مرادی (سال گذشته سکته کرد و درگذشت) بعدها میدیدم، برخیها به جبهه رفتند و شهید شدند که سیاهپوش و نیکنام و عدالتمنشها بودند.
روند رسیدگی به پروندههایشان چگونه انجام میشد؟
بعد از بازداشت، روند رسیدگی به پرونده اعضای گروه فرقان خیلی پیچیده نبود. همان ابتدا به کارهایی که انجام دادند، اقرار کردند. همه توبه کردند به جز گودرزی و گودرزی تا لحظه آخر بر سر موضع خودش میماند.
فرق افرادی که آزاد شدند با افرادی که اعدام شدند چه بود؟
آنهایی که اعدام شدند به طور مستقیم در ترورها نقش داشتند اما آنهایی که آزاد شدند در تشکیلات بودند. ولی در ترور به صورت مستقیم دست نداشتند.
آن فردی که به آقای لاجوردی وصل کردید. گفتید از افراد بلندپایه گروه فرقان بوده است، آن فرد در ترورها مستقیما دست نداشت؟
قطعا به صورت مستقیم دست نداشته است. آن زمان همان فرد به من گفت: «بزرگترین کار را بصیری انجام داد و آقای مطهری را ترور کرد.» که من خیلی تعجب کردم چون بصیری اهل نماز شب بود، تدریس نهجالبلاغه میکرد و بعد هم که توبه کرده بود و اعدام شد.
از چه زمانی افراد گروه فرقان فعالیتشان به این سمت رفت؟
این بچهها همه نگاه ضد روحانیت را قبلا هم داشتند. البته باید بگویم این تفکر ضد روحانیت در دانشگاهها وجود داشت. این تفکر از پایهگذارانش خود مرحوم دکتر علی شریعتی بود.گر چه دکتر مطالبی را دارد که در آن هیچ آخوند نجفی زیر قرارداد استعماری را امضا نکرده است، اما در جای دیگر زر و زور تزویری که دکتر شریعتی به آن تاکید داشت، تزویرش مستقیم متوجه روحانیت بود. ذهنیت ضد روحانیت از آنجا آغاز شد. هر چند روحانیت هم با دکتر شریعتی بد کرد. تفکر ضد دکتر به طور شدید در حوزههای علمیه مطرح بود. من فکر میکنم از زمان شروع کار تشکیلاتیشان تا دستگیری و انهدام فرقان کلا شش ماه هم طول نکشید.
تفاوت فرقان با گروههای دیگر چه بود که احکام درباره اینها سادهتر اجرا شد؟
گروههای دیگری که میگرفتند آنها قبل از انقلاب تشکیلات منسجمی داشتند. اما گروه فرقان تشکیلات منسجمی نداشتند و تحتتاثیر گودرزی دست به ترور زده بودند. ببینید مجاهدین خلق ترورهایشان گسترده بود. اما فرقان چند ترور بیشتر نداشت. آقای قرنی بود، آقای هاشمی که موفق نشدند، آقای مطهری و آقای قاضی و تعدادی دیگر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.