|

پاي يکي در سنت بود و ديگري در مدرنيته

دکترغلامعباس توسلي

يکي از موضوعاتي که به‌صورت سوال، گاه‌وبيگاه به‌خصوص در سالگرد شهادت مرحوم مطهري و دکتر شريعتي مطرح مي‌شود علل جدايي اين دو در زمان فعاليت حسینيه ارشاد است. اگرچه اين مساله قبلا هم مطرح شده و حرف‌هاي زيادي درباره آن گفته شده، ولي هنوز هم کم‌وبيش حالت معماگونه‌اي به خود گرفته است. مي‌دانيم که در اواخر دهه 40 و اوايل دهه 50 حسينيه ارشاد به تدريج پي‌ريزي شده است. آن‌زمان در ماه محرم و ماه رمضان در زمين خالي حسینيه ارشاد چادر مي‌زدند و در مراسم ويژه اين ماه سخنراني‌هايي برپا مي‌شد. يکي از سخنران‌هاي آن‌زمان مرحوم محمدتقي شريعتي پدر دکتر شريعتي بود و البته مرحوم شهيد مطهري از گردانندگان اصلي آنجا بود و به‌لحاظ فکري و انديشه، از ايشان دعوت به‌عمل مي‌آمد که در اين شب‌ها سخنراني کنند. از طرف ديگر بعد از اينکه دکتر شريعتي از دانشگاه فرانسه فارغ‏التحصيل شدند و به ايران برگشتند در محل حسينيه ارشاد سخنراني‌هايي داشتند و به‌تدريج مردم و به‌خصوص جوانان با انديشه‌هاي ايشان آشنا شدند. يکي از نهادهايي که از دکتر شريعتي براي سخنراني دعوت مي‌کرد، انجمن‌هاي اسلامي دانشجويي شهرهاي مختلف ايران مثل آبادان، اهواز، تهران و... بود و ايشان براي سخنراني به شهرهاي اطراف مي‌رفت. آن‌زمان يک جريان دانشجويان اسلامي قوي شکل گرفته بود. يادم مي‌آيد که بعضي‌شب‌ها شهيد مطهري در حسينيه ارشاد سخنراني داشت و بعضي‌شب‌ها افرادي ديگر که مجموعه سخنراني‌هاي آنها بعدها به‌صورت کتاب منتشر شد. کتاب‌هايي چون «محمد خاتم پيامبران» از مجموعه اين سخنراني‌ها تدوين شده است. دکتر شريعتي در اين کتاب مقاله گيرا و جذابي به چاپ رسانده که تاحدي مورد شهرت وي شده بود، وي همچنين کتاب اسلام‌شناسي خود را در اين دوره تاليف کرد. دکتر شريعتي آن‌زمان هنوز در دانشگاه مشهد در دانشکده ادبيات، اسلام‌شناسي و تاريخ اديان تدريس مي‌کرد و هر هفته جمعه‌ها از مشهد به تهران مي‌آمد و ميهمان حسينيه ارشاد بود. به‌تدريج کار وي قوت گرفت و قاطبه دانشجويان از او استقبال مي‌کردند. در اين زمان او علاوه بر حسينيه ارشاد، در دانشگاه صنعتي شريف يا دانشگاه تهران سخنراني مي‌کرد و درنهايت روزبه‌روز بر تعداد علاقه‌مندان وي افزوده مي‌شد. جلسات حسینيه ارشاد با حضور دکتر شريعتي و پدر ايشان و افرادي مثل آقاي فلسفي و صدربلاغي و جزايري و ديگران رونق بيشتري پيدا کرده بود اما به نظر مي‌رسيد که جلسات دکتر شريعتي که نه به کلاس درس شبيه بود و نه به سخنراني، بيش از سايرين مورداقبال قرار گرفته بود. اما معلوم نيست که چرا و به چه علتي بين اين دو سخنران اصلي اختلاف‌نظر پيدا شد تا اينکه مرحوم شهيدمطهري در سال 1351 ادامه همکاري خود را با حسينيه ارشاد به مصلحت ندانست و با موقعيتي که پيش آمده بود حسينيه ارشاد در اختيار دکتر شريعتي قرار گرفت و در طي مدت سه يا چهارسال مداوم سخنراني دکتر در آنجا ادامه داشت. ايشان در اين جلسات به تجزيه‌وتحليل مباحث جامعه‌شناسي و اسلام‌شناسي مي‌پرداختند که بعدها به‌صورت کتب کوچک و جزواتي منتشر شد که حدود 34-37 جلد کتاب شد.
در تحليل پايگاه فکري اين دونفر، بايد گفت که حرکت شريعتي حرکت عادي سنتي نبود ولي حرکت مطهري از پايگاه سنتي قم و مشهد بهره مي‌گرفت و يک ديد فلسفي قوي برايشان مسلط بود. دکترشريعتي در فضاي دانشگاهي و خارج از کشور که پوياتر و پرتحرک بود، درس خوانده بود. او چهارسال جواني خود را در پاريس با روح جست‌وجوگري که داشت و او را به‌سمت رشته‌هاي علمي مدرن مثل جامعه‌شناسي و مکاتب اجتماعي ديگر سوق داده بود، گذراند. اگرچه محيط اوليه زندگي فکري دکتر شريعتي مشهد بوده و کانون نشر حقايق اسلامي که توسط مرحوم محمدتقي شريعتي تاسيس شده بود در درک جهان‌بيني جديد وي بي‌تاثير نبوده يا فعاليت‌هاي او در محيط سياسي اوليه از قبيل نهضت مقاومت ملي اثر فزاينده‌اي بر شيوه تفکر و انديشه‌هاي وي گذاشته بود؛ اما شهيدمطهري به‌سبب سنت فلسفي حوزه‌هاي علميه با پيشگامان اصلاح‌طلبي ديني همراه و همگام بود. بعدها حضور وي در جمع روشنفکران ديني در تهران و همفکري با جريان سياسي مهندس بازرگان، شهيد مطهري را به سمت مسايل سياسي و ملي کشاند. گفته مي‌شود که حضور هفتگي مطهري در جلسات انجمن اسلامي مهندسين در تهران براي پاسخ‌وپرسش به سوالاتي که مطرح مي‌شد مستلزم مطالعات ويژه‌اي است که در اين گروه مطرح بود. اين جريانات فکري، مطهري را به سمت افکار ناسيوناليستي و سياسي روز بيش‌ازپيش متوجه مي‌کرد. به‌هرحال از دهه 30 حضور دايمي مطهري در جلسات اين جريانات ايشان را يک قدم جلوتر از انديشه سنتي سوق داده بود.
اما بايد اين نکته را مدنظر قرار داد که نگاه مطهري تحت‌تاثير سنت بود ولي به مفاهيمي مثل آزادي و مدرنيته و مبارزه با خرافات توجه داشت اگرچه تاثير قدرت جريان سنتي به قوت خود باقي بود و نمي‌توان نگاه مطهري را از نگاه حوزه جدا کرد. اينها همان تفاوت نگاهي بود که اين دو دانشمند را از هم جدا کرده بود. نمونه‌اي از اين جدايي و افتراق مقاله انتقاداتي است که شهيدمطهري در کتاب مرجعيت و روحانيت پس از فوت آيت‌الله‌العظمای بروجردي به صورت نقد سنت منتشر کرده است. اما ما نمي‌توانيم مطهري و شريعتي را در مقابل هم بدانيم و آنتي‌تز آيت‌الله مطهري افرادي مانند دکتر آرين‌پور در دانشکده الهيات دانشگاه تهران است که اين اختلاف‌نظر به نزاع‌هاي لفظي منجر شده بود. اما هيچ‌وقت اينگونه منازعات بين شريعتي و مطهري بارز نبود اگرچه به‌صورت مکتوم جابه‌جا خود را نشان مي‌داد. انديشه و تفکري که اين دونفر داشتند نوع شکافي در عقايد آنها به‌وجود آورده که درنهايت منجر به جدايي مطهري از حسينيه ارشاد شد و کار به‌جايي رسيد که حتي بعد از فوت دکتر شريعتي نامه مشترکي يا بيانيه مشترکي با امضاي مهندس بازرگان و شهيدمطهري که بر نقد انديشه‌هاي دکتر شريعتي منتشر شد، باعث شد طرفداران دکتر شريعتي از اين بيانيه و امضاي مهندس بازرگان بر آن مطلع، ناراحت شوند. به‌هرحال با توجه به زمينه‌هاي فکري و موضوعي متفاوت اين دو نفر که در اوايل دهه 50 دنبال مي‌کردند باز در خيلي از مسايل به هم نزديک بودند. اما در کل بايد گفت که پاي يکي در سنت بود و ديگري در محافل روشنفکري ديني. درنهايت اينکه عمر حسينيه ارشاد چندان طولاني نبود و پس از بازداشت و زنداني‌شدن و فوت دکتر شريعتي از رونق افتاد ولي انقلاب‌اسلامي به تحقق پيوست. ياد و خاطره آنها گرامي باد.
يکي از موضوعاتي که به‌صورت سوال، گاه‌وبيگاه به‌خصوص در سالگرد شهادت مرحوم مطهري و دکتر شريعتي مطرح مي‌شود علل جدايي اين دو در زمان فعاليت حسینيه ارشاد است. اگرچه اين مساله قبلا هم مطرح شده و حرف‌هاي زيادي درباره آن گفته شده، ولي هنوز هم کم‌وبيش حالت معماگونه‌اي به خود گرفته است. مي‌دانيم که در اواخر دهه 40 و اوايل دهه 50 حسينيه ارشاد به تدريج پي‌ريزي شده است. آن‌زمان در ماه محرم و ماه رمضان در زمين خالي حسینيه ارشاد چادر مي‌زدند و در مراسم ويژه اين ماه سخنراني‌هايي برپا مي‌شد. يکي از سخنران‌هاي آن‌زمان مرحوم محمدتقي شريعتي پدر دکتر شريعتي بود و البته مرحوم شهيد مطهري از گردانندگان اصلي آنجا بود و به‌لحاظ فکري و انديشه، از ايشان دعوت به‌عمل مي‌آمد که در اين شب‌ها سخنراني کنند. از طرف ديگر بعد از اينکه دکتر شريعتي از دانشگاه فرانسه فارغ‏التحصيل شدند و به ايران برگشتند در محل حسينيه ارشاد سخنراني‌هايي داشتند و به‌تدريج مردم و به‌خصوص جوانان با انديشه‌هاي ايشان آشنا شدند. يکي از نهادهايي که از دکتر شريعتي براي سخنراني دعوت مي‌کرد، انجمن‌هاي اسلامي دانشجويي شهرهاي مختلف ايران مثل آبادان، اهواز، تهران و... بود و ايشان براي سخنراني به شهرهاي اطراف مي‌رفت. آن‌زمان يک جريان دانشجويان اسلامي قوي شکل گرفته بود. يادم مي‌آيد که بعضي‌شب‌ها شهيد مطهري در حسينيه ارشاد سخنراني داشت و بعضي‌شب‌ها افرادي ديگر که مجموعه سخنراني‌هاي آنها بعدها به‌صورت کتاب منتشر شد. کتاب‌هايي چون «محمد خاتم پيامبران» از مجموعه اين سخنراني‌ها تدوين شده است. دکتر شريعتي در اين کتاب مقاله گيرا و جذابي به چاپ رسانده که تاحدي مورد شهرت وي شده بود، وي همچنين کتاب اسلام‌شناسي خود را در اين دوره تاليف کرد. دکتر شريعتي آن‌زمان هنوز در دانشگاه مشهد در دانشکده ادبيات، اسلام‌شناسي و تاريخ اديان تدريس مي‌کرد و هر هفته جمعه‌ها از مشهد به تهران مي‌آمد و ميهمان حسينيه ارشاد بود. به‌تدريج کار وي قوت گرفت و قاطبه دانشجويان از او استقبال مي‌کردند. در اين زمان او علاوه بر حسينيه ارشاد، در دانشگاه صنعتي شريف يا دانشگاه تهران سخنراني مي‌کرد و درنهايت روزبه‌روز بر تعداد علاقه‌مندان وي افزوده مي‌شد. جلسات حسینيه ارشاد با حضور دکتر شريعتي و پدر ايشان و افرادي مثل آقاي فلسفي و صدربلاغي و جزايري و ديگران رونق بيشتري پيدا کرده بود اما به نظر مي‌رسيد که جلسات دکتر شريعتي که نه به کلاس درس شبيه بود و نه به سخنراني، بيش از سايرين مورداقبال قرار گرفته بود. اما معلوم نيست که چرا و به چه علتي بين اين دو سخنران اصلي اختلاف‌نظر پيدا شد تا اينکه مرحوم شهيدمطهري در سال 1351 ادامه همکاري خود را با حسينيه ارشاد به مصلحت ندانست و با موقعيتي که پيش آمده بود حسينيه ارشاد در اختيار دکتر شريعتي قرار گرفت و در طي مدت سه يا چهارسال مداوم سخنراني دکتر در آنجا ادامه داشت. ايشان در اين جلسات به تجزيه‌وتحليل مباحث جامعه‌شناسي و اسلام‌شناسي مي‌پرداختند که بعدها به‌صورت کتب کوچک و جزواتي منتشر شد که حدود 34-37 جلد کتاب شد.
در تحليل پايگاه فکري اين دونفر، بايد گفت که حرکت شريعتي حرکت عادي سنتي نبود ولي حرکت مطهري از پايگاه سنتي قم و مشهد بهره مي‌گرفت و يک ديد فلسفي قوي برايشان مسلط بود. دکترشريعتي در فضاي دانشگاهي و خارج از کشور که پوياتر و پرتحرک بود، درس خوانده بود. او چهارسال جواني خود را در پاريس با روح جست‌وجوگري که داشت و او را به‌سمت رشته‌هاي علمي مدرن مثل جامعه‌شناسي و مکاتب اجتماعي ديگر سوق داده بود، گذراند. اگرچه محيط اوليه زندگي فکري دکتر شريعتي مشهد بوده و کانون نشر حقايق اسلامي که توسط مرحوم محمدتقي شريعتي تاسيس شده بود در درک جهان‌بيني جديد وي بي‌تاثير نبوده يا فعاليت‌هاي او در محيط سياسي اوليه از قبيل نهضت مقاومت ملي اثر فزاينده‌اي بر شيوه تفکر و انديشه‌هاي وي گذاشته بود؛ اما شهيدمطهري به‌سبب سنت فلسفي حوزه‌هاي علميه با پيشگامان اصلاح‌طلبي ديني همراه و همگام بود. بعدها حضور وي در جمع روشنفکران ديني در تهران و همفکري با جريان سياسي مهندس بازرگان، شهيد مطهري را به سمت مسايل سياسي و ملي کشاند. گفته مي‌شود که حضور هفتگي مطهري در جلسات انجمن اسلامي مهندسين در تهران براي پاسخ‌وپرسش به سوالاتي که مطرح مي‌شد مستلزم مطالعات ويژه‌اي است که در اين گروه مطرح بود. اين جريانات فکري، مطهري را به سمت افکار ناسيوناليستي و سياسي روز بيش‌ازپيش متوجه مي‌کرد. به‌هرحال از دهه 30 حضور دايمي مطهري در جلسات اين جريانات ايشان را يک قدم جلوتر از انديشه سنتي سوق داده بود.
اما بايد اين نکته را مدنظر قرار داد که نگاه مطهري تحت‌تاثير سنت بود ولي به مفاهيمي مثل آزادي و مدرنيته و مبارزه با خرافات توجه داشت اگرچه تاثير قدرت جريان سنتي به قوت خود باقي بود و نمي‌توان نگاه مطهري را از نگاه حوزه جدا کرد. اينها همان تفاوت نگاهي بود که اين دو دانشمند را از هم جدا کرده بود. نمونه‌اي از اين جدايي و افتراق مقاله انتقاداتي است که شهيدمطهري در کتاب مرجعيت و روحانيت پس از فوت آيت‌الله‌العظمای بروجردي به صورت نقد سنت منتشر کرده است. اما ما نمي‌توانيم مطهري و شريعتي را در مقابل هم بدانيم و آنتي‌تز آيت‌الله مطهري افرادي مانند دکتر آرين‌پور در دانشکده الهيات دانشگاه تهران است که اين اختلاف‌نظر به نزاع‌هاي لفظي منجر شده بود. اما هيچ‌وقت اينگونه منازعات بين شريعتي و مطهري بارز نبود اگرچه به‌صورت مکتوم جابه‌جا خود را نشان مي‌داد. انديشه و تفکري که اين دونفر داشتند نوع شکافي در عقايد آنها به‌وجود آورده که درنهايت منجر به جدايي مطهري از حسينيه ارشاد شد و کار به‌جايي رسيد که حتي بعد از فوت دکتر شريعتي نامه مشترکي يا بيانيه مشترکي با امضاي مهندس بازرگان و شهيدمطهري که بر نقد انديشه‌هاي دکتر شريعتي منتشر شد، باعث شد طرفداران دکتر شريعتي از اين بيانيه و امضاي مهندس بازرگان بر آن مطلع، ناراحت شوند. به‌هرحال با توجه به زمينه‌هاي فکري و موضوعي متفاوت اين دو نفر که در اوايل دهه 50 دنبال مي‌کردند باز در خيلي از مسايل به هم نزديک بودند. اما در کل بايد گفت که پاي يکي در سنت بود و ديگري در محافل روشنفکري ديني. درنهايت اينکه عمر حسينيه ارشاد چندان طولاني نبود و پس از بازداشت و زنداني‌شدن و فوت دکتر شريعتي از رونق افتاد ولي انقلاب‌اسلامي به تحقق پيوست. ياد و خاطره آنها گرامي باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.