چند و چند از حکمت
مهدی فرخ روز
نوشتن از سخن شخصیت ذوفنونی چون شیخ بهایی کاری سخت و دشوار است برای کسی که درباره اش گفته اند: در اثر ذكاوت و استعداد فطرى كه داشت، با بهرهگیرى از پدر و محیط علمى و فضیلتى اصفهان توانست در علوم و دانشهاى متداول عصر تبحرى به دست آورد، تا آنجا كه برخى در توصیف او گفتهاند: «علامه جهان بشر و مجدد دین در قرن حادى عشر» كه ریاست مذهب و ملت به او منتهى گردید، در علوم و فنون اسلامى فنى وجود نداشته باشد كه او را در آن بهرهاى نباشد.
مرد مدارا
شیخ یک شیعی متعادل و میانه رو بود .ویژگی تسامح و تساهل دینی مختص وی نبود و حکومت صفویه نیز در دوره او مشی مداراجویانه ای با فرق و مکاتب مختلف داشت از این رو وی نیز از نشست با پیروان مذاهب مختلف ابایی نداشت تا جایی که عده ای او را سنی و در جاهایی زردشتی معرفی کردند.بخاطر منش شخصیتی اش در زمان جدال مدعیان نحله های مختلف ، در میان همه فرق از درویشان خانه بدوش و قلندران گرفته تا علمای درباری از جایگاه و احترام فوق العاد ه ای برخوردار بود. ویژگی ای که در این زمانه عسرت و حدت که مدارا نیاز جامعه ایران است و احترام به دیدگاههای مختلف در راستای آرامش کشور نیاز است گوهریست.
برفلسفه یا با فلسفه ایمانی
شیخ بهایی معتقد است که حاصل و نتیجه علوم و فنون گوناگون ، در صورت عدم تلاش براي نيل به معرفت خالق و خدمت خلق ، عشق به دنيا و غفلت از حق و حقيقت بوده و موجب كبر و غرور و تفاخر و تكاثر و ريا خواهد شد. بنابراین شيخ نه تنها فلسفه يوناني و اسلامي ، بلكه تمامي علوم رسميـ از رياضيات و طبيعيات گرفته تا فقه و صرف و نحو و علم اصول را نیز بيفايده ميداند و معتقد است كه آنها به جزخيالات و صور واهی، هيچ نيستند و تنها سبب غفلت انسان و دوري او از حق و حقيقت ميباشند.
زان نگردد بر تو هرگز راز گر بود شاگرد تو صد فخر راز
و اما در مقابل ، عشق و ايمان و عرفان صحيح را تمجید كرده و از مدرسين ميخواهد كه درس عشق بياموزند و از دانش پژوهان ميخواهد كه ـهر چند يك يا دو حرفـ عشق بياموزند. زيرا عشق است كه انسان را از علائق جسماني و قيود دنيوی آزاد ميكند و قلوب و صدور را مانند نور كوه طور، منوّر ساخته و قلب را به لوح محفوظ تبدیل می کند.البته همه اينها بدين معنا نيست كه شيخ، ضد علم و دشمن فلسفه و فن و ادب بوده است يا اين كه قائل به اهميت آن علوم و فنون و معارف نيست و يا مقام عالي و مقدس فقها و حكما را درك نميكند، اين امر چگونه ممكن است در حالي كه او اعلم علما و افضل حكما در عصر خود بوده و در هر فن و معرفتي، قله و غایتش مرده ميشده است؟ بلكه باید دانست که تمام انتقادات و تنبيهات و سرزنشهای او به اين دليل است كه خود در زمره دانشمندان خبیر و عرفا بصيري بوده كه اين نكته را درك كردهاند كه اگر توجه بشر از حق و حقيقت و اعتبار و حي و انقياد در برابر انبيا و اوليا ، به سوي عبادت دنيا و علم براي علم معطوف شود و بيش از حد لزوم به پرنده عقل مجال پرواز دهد، بيترديد دچار تباهي و فساد خواهد شد. زيرا در اين امر،آفات عظيم و مصائب بيشمار و بلاهایي كشنده وجود دارد، به همين دليل او احساس كرده كه نه تنها تنبيه اهل دانش و ارباب فضل و ادب بلكه تمام بشر، واجب و فرض است تا مبادا نيرنگ علم و عقل را بخورند، زيرا معتقد است عقل انسان، عاجز و ناقص می باشد.
که به روی ناامیدی در بسته باز کردن...
درمعرفي و شناخت چهره واقعي شيخ در ادبيات فارسي بايد گفت : نوجواني که از سرزمين لبنان با ذخيره هاي علمي و فرهنگي آن سرزمين زير چتر پرورش پدري دانشمند در سن 13 سالگي وارد قزوين کانون علم و انديشه و هنر آن روز ايران مي شود و از دانشهاي مختلف و علوم متفاوت زمان خود در نزد استادان چيره دست تعليم و آموزش مي گيرد، با بهره وري از هوش و استعداد قوي خويش در ادب و زبان فارسي نيز بهره کامل مي گيرد و پس از چندي از پزشکي تا علوم ديني و از رياضي تا مسائل رمل و اسطرلاب و طلسمات و از ادبيات تازي تا ادبيات پارسي را ماهرانه تدريس مي کند و يا درباره آنها کتاب مي نويسد و اگر بعلت کسادي بازار شعر و شاعري و عدم رونق اين کالا در زمان صفويه توجه بسياري بر سروده هاي وي نشده و او را در شمار شاعران برجسته به حساب نياورده اند، چيزي از مقام و منزلت او نمي کاهد بلکه به گفته دکتر عباس کیمنش استاد دانشگاه تهران "در صدر کسانی که به کیمیاگری در طیف خیال با واژگان زبان و در عین حال خروج از دایره معنایی که اهل لغت در هر زبانی آن را وضع کرده اند نشسته است." در حوزه طنز نیز به عنوان مثال در قصه رمزی موش و گربه به نقد اجتماعی اخلاقی زمان خود می پردازد.
اصفهان و شیخ
نام شیخ و اصفهان بهم گره خورده است ، چرا که به هر سوی که بنگرید اثری از او می بینید. از مسجد شیخ لطف الله و کاروان سراهای شاه عباس و منارجنبان تا مسجد شاه که همچون نگینی بر ضلع جنوبی میدان نقش جهان می درخشد. طراحی و معماری و شیوه شهرسازی نجف آباد که منسوب به اوست نه تنها در آن زمان بی نظیر بود که هم اکنون پس از گذشت چهار قرن مورد توجه و نگاه گردشگران داخلی و خارجیست. کاریز نجف آباد از بزرگترین قنات های ایران که هنوز هم شیوه توزیع آب آن مورد استفاده و به دور از هرگونه خطا واشتباه در مصاحبه است و کشاورزان ازآن تبعیت می کنند. همچنین از کارهای شگفتی که به بهایی نسبت می دهند، ساختمان گلخن گرمابه ای که هنوز در اصفهان مانده و به حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ معروف است و آن حمام در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار کهنه نزدیک بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از دیر باز همواره عقیده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهایی چنان ساخته که با شمعی گرم می شد و در زیر پاتیل گلخن فضایی تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهای مدید همچنان می سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می شد و خود گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می افتد و چون پس از مدتی به تعمیر گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند بسازند.
تقسیم آب زاینده رود
از آنجا که طرح پیوند دادن آب دو رودخانه کوهرنگ و زاینده رود به دلیل ناکافی بودن فناوری موجود در آن عصر به شکست انجامیده بود .تقسیم صحیح و طریقه مهندسی آب زاینده رود به محله ها و باغات شهر اصفهان بود ، او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستانهای اطراف و همچنین سرچشمه زاینده رود ،طرح دقیق نهرها و شیب و مقطع آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل ، به مشکل و اختلاف چندین ساله این منطقه پایان داد.این منطقه تا قبل از تقسیم آب همیشه در حال نزاع و جنگ و خون ریزی قبیله ای برای تقسیم آب بود و با این کار شیخ بهایی این گرفتاری برای همیشه خاتمه پیدا کرد .
حاشیه!
حالا اگر سخنی دردلانه خواسته باشیم با او بگوییم از پس قرنها این است:شیخ عزیز می دانی دیگر زاینده رودی باقی نمانده است تا اختلافی باشد کاش بودی می توانستی چاره ای برای سم آرسنیک و جیوه که در شیر مادران اصفهانیست بکنی و فکری به حال خراب هوای این دیار که در آمارهای جهانی در ردیف 10 تای اول است و مترویی که به لرزه در آورده بناهای باشکوه و زیبایی که تو سهم به سزایی در خلق آن داری ! یادت گرامی
مرد مدارا
شیخ یک شیعی متعادل و میانه رو بود .ویژگی تسامح و تساهل دینی مختص وی نبود و حکومت صفویه نیز در دوره او مشی مداراجویانه ای با فرق و مکاتب مختلف داشت از این رو وی نیز از نشست با پیروان مذاهب مختلف ابایی نداشت تا جایی که عده ای او را سنی و در جاهایی زردشتی معرفی کردند.بخاطر منش شخصیتی اش در زمان جدال مدعیان نحله های مختلف ، در میان همه فرق از درویشان خانه بدوش و قلندران گرفته تا علمای درباری از جایگاه و احترام فوق العاد ه ای برخوردار بود. ویژگی ای که در این زمانه عسرت و حدت که مدارا نیاز جامعه ایران است و احترام به دیدگاههای مختلف در راستای آرامش کشور نیاز است گوهریست.
برفلسفه یا با فلسفه ایمانی
شیخ بهایی معتقد است که حاصل و نتیجه علوم و فنون گوناگون ، در صورت عدم تلاش براي نيل به معرفت خالق و خدمت خلق ، عشق به دنيا و غفلت از حق و حقيقت بوده و موجب كبر و غرور و تفاخر و تكاثر و ريا خواهد شد. بنابراین شيخ نه تنها فلسفه يوناني و اسلامي ، بلكه تمامي علوم رسميـ از رياضيات و طبيعيات گرفته تا فقه و صرف و نحو و علم اصول را نیز بيفايده ميداند و معتقد است كه آنها به جزخيالات و صور واهی، هيچ نيستند و تنها سبب غفلت انسان و دوري او از حق و حقيقت ميباشند.
زان نگردد بر تو هرگز راز گر بود شاگرد تو صد فخر راز
و اما در مقابل ، عشق و ايمان و عرفان صحيح را تمجید كرده و از مدرسين ميخواهد كه درس عشق بياموزند و از دانش پژوهان ميخواهد كه ـهر چند يك يا دو حرفـ عشق بياموزند. زيرا عشق است كه انسان را از علائق جسماني و قيود دنيوی آزاد ميكند و قلوب و صدور را مانند نور كوه طور، منوّر ساخته و قلب را به لوح محفوظ تبدیل می کند.البته همه اينها بدين معنا نيست كه شيخ، ضد علم و دشمن فلسفه و فن و ادب بوده است يا اين كه قائل به اهميت آن علوم و فنون و معارف نيست و يا مقام عالي و مقدس فقها و حكما را درك نميكند، اين امر چگونه ممكن است در حالي كه او اعلم علما و افضل حكما در عصر خود بوده و در هر فن و معرفتي، قله و غایتش مرده ميشده است؟ بلكه باید دانست که تمام انتقادات و تنبيهات و سرزنشهای او به اين دليل است كه خود در زمره دانشمندان خبیر و عرفا بصيري بوده كه اين نكته را درك كردهاند كه اگر توجه بشر از حق و حقيقت و اعتبار و حي و انقياد در برابر انبيا و اوليا ، به سوي عبادت دنيا و علم براي علم معطوف شود و بيش از حد لزوم به پرنده عقل مجال پرواز دهد، بيترديد دچار تباهي و فساد خواهد شد. زيرا در اين امر،آفات عظيم و مصائب بيشمار و بلاهایي كشنده وجود دارد، به همين دليل او احساس كرده كه نه تنها تنبيه اهل دانش و ارباب فضل و ادب بلكه تمام بشر، واجب و فرض است تا مبادا نيرنگ علم و عقل را بخورند، زيرا معتقد است عقل انسان، عاجز و ناقص می باشد.
که به روی ناامیدی در بسته باز کردن...
درمعرفي و شناخت چهره واقعي شيخ در ادبيات فارسي بايد گفت : نوجواني که از سرزمين لبنان با ذخيره هاي علمي و فرهنگي آن سرزمين زير چتر پرورش پدري دانشمند در سن 13 سالگي وارد قزوين کانون علم و انديشه و هنر آن روز ايران مي شود و از دانشهاي مختلف و علوم متفاوت زمان خود در نزد استادان چيره دست تعليم و آموزش مي گيرد، با بهره وري از هوش و استعداد قوي خويش در ادب و زبان فارسي نيز بهره کامل مي گيرد و پس از چندي از پزشکي تا علوم ديني و از رياضي تا مسائل رمل و اسطرلاب و طلسمات و از ادبيات تازي تا ادبيات پارسي را ماهرانه تدريس مي کند و يا درباره آنها کتاب مي نويسد و اگر بعلت کسادي بازار شعر و شاعري و عدم رونق اين کالا در زمان صفويه توجه بسياري بر سروده هاي وي نشده و او را در شمار شاعران برجسته به حساب نياورده اند، چيزي از مقام و منزلت او نمي کاهد بلکه به گفته دکتر عباس کیمنش استاد دانشگاه تهران "در صدر کسانی که به کیمیاگری در طیف خیال با واژگان زبان و در عین حال خروج از دایره معنایی که اهل لغت در هر زبانی آن را وضع کرده اند نشسته است." در حوزه طنز نیز به عنوان مثال در قصه رمزی موش و گربه به نقد اجتماعی اخلاقی زمان خود می پردازد.
اصفهان و شیخ
نام شیخ و اصفهان بهم گره خورده است ، چرا که به هر سوی که بنگرید اثری از او می بینید. از مسجد شیخ لطف الله و کاروان سراهای شاه عباس و منارجنبان تا مسجد شاه که همچون نگینی بر ضلع جنوبی میدان نقش جهان می درخشد. طراحی و معماری و شیوه شهرسازی نجف آباد که منسوب به اوست نه تنها در آن زمان بی نظیر بود که هم اکنون پس از گذشت چهار قرن مورد توجه و نگاه گردشگران داخلی و خارجیست. کاریز نجف آباد از بزرگترین قنات های ایران که هنوز هم شیوه توزیع آب آن مورد استفاده و به دور از هرگونه خطا واشتباه در مصاحبه است و کشاورزان ازآن تبعیت می کنند. همچنین از کارهای شگفتی که به بهایی نسبت می دهند، ساختمان گلخن گرمابه ای که هنوز در اصفهان مانده و به حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ معروف است و آن حمام در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار کهنه نزدیک بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از دیر باز همواره عقیده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهایی چنان ساخته که با شمعی گرم می شد و در زیر پاتیل گلخن فضایی تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهای مدید همچنان می سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می شد و خود گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می افتد و چون پس از مدتی به تعمیر گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند بسازند.
تقسیم آب زاینده رود
از آنجا که طرح پیوند دادن آب دو رودخانه کوهرنگ و زاینده رود به دلیل ناکافی بودن فناوری موجود در آن عصر به شکست انجامیده بود .تقسیم صحیح و طریقه مهندسی آب زاینده رود به محله ها و باغات شهر اصفهان بود ، او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستانهای اطراف و همچنین سرچشمه زاینده رود ،طرح دقیق نهرها و شیب و مقطع آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل ، به مشکل و اختلاف چندین ساله این منطقه پایان داد.این منطقه تا قبل از تقسیم آب همیشه در حال نزاع و جنگ و خون ریزی قبیله ای برای تقسیم آب بود و با این کار شیخ بهایی این گرفتاری برای همیشه خاتمه پیدا کرد .
حاشیه!
حالا اگر سخنی دردلانه خواسته باشیم با او بگوییم از پس قرنها این است:شیخ عزیز می دانی دیگر زاینده رودی باقی نمانده است تا اختلافی باشد کاش بودی می توانستی چاره ای برای سم آرسنیک و جیوه که در شیر مادران اصفهانیست بکنی و فکری به حال خراب هوای این دیار که در آمارهای جهانی در ردیف 10 تای اول است و مترویی که به لرزه در آورده بناهای باشکوه و زیبایی که تو سهم به سزایی در خلق آن داری ! یادت گرامی
نوشتن از سخن شخصیت ذوفنونی چون شیخ بهایی کاری سخت و دشوار است برای کسی که درباره اش گفته اند: در اثر ذكاوت و استعداد فطرى كه داشت، با بهرهگیرى از پدر و محیط علمى و فضیلتى اصفهان توانست در علوم و دانشهاى متداول عصر تبحرى به دست آورد، تا آنجا كه برخى در توصیف او گفتهاند: «علامه جهان بشر و مجدد دین در قرن حادى عشر» كه ریاست مذهب و ملت به او منتهى گردید، در علوم و فنون اسلامى فنى وجود نداشته باشد كه او را در آن بهرهاى نباشد.
مرد مدارا
شیخ یک شیعی متعادل و میانه رو بود .ویژگی تسامح و تساهل دینی مختص وی نبود و حکومت صفویه نیز در دوره او مشی مداراجویانه ای با فرق و مکاتب مختلف داشت از این رو وی نیز از نشست با پیروان مذاهب مختلف ابایی نداشت تا جایی که عده ای او را سنی و در جاهایی زردشتی معرفی کردند.بخاطر منش شخصیتی اش در زمان جدال مدعیان نحله های مختلف ، در میان همه فرق از درویشان خانه بدوش و قلندران گرفته تا علمای درباری از جایگاه و احترام فوق العاد ه ای برخوردار بود. ویژگی ای که در این زمانه عسرت و حدت که مدارا نیاز جامعه ایران است و احترام به دیدگاههای مختلف در راستای آرامش کشور نیاز است گوهریست.
برفلسفه یا با فلسفه ایمانی
شیخ بهایی معتقد است که حاصل و نتیجه علوم و فنون گوناگون ، در صورت عدم تلاش براي نيل به معرفت خالق و خدمت خلق ، عشق به دنيا و غفلت از حق و حقيقت بوده و موجب كبر و غرور و تفاخر و تكاثر و ريا خواهد شد. بنابراین شيخ نه تنها فلسفه يوناني و اسلامي ، بلكه تمامي علوم رسميـ از رياضيات و طبيعيات گرفته تا فقه و صرف و نحو و علم اصول را نیز بيفايده ميداند و معتقد است كه آنها به جزخيالات و صور واهی، هيچ نيستند و تنها سبب غفلت انسان و دوري او از حق و حقيقت ميباشند.
زان نگردد بر تو هرگز راز گر بود شاگرد تو صد فخر راز
و اما در مقابل ، عشق و ايمان و عرفان صحيح را تمجید كرده و از مدرسين ميخواهد كه درس عشق بياموزند و از دانش پژوهان ميخواهد كه ـهر چند يك يا دو حرفـ عشق بياموزند. زيرا عشق است كه انسان را از علائق جسماني و قيود دنيوی آزاد ميكند و قلوب و صدور را مانند نور كوه طور، منوّر ساخته و قلب را به لوح محفوظ تبدیل می کند.البته همه اينها بدين معنا نيست كه شيخ، ضد علم و دشمن فلسفه و فن و ادب بوده است يا اين كه قائل به اهميت آن علوم و فنون و معارف نيست و يا مقام عالي و مقدس فقها و حكما را درك نميكند، اين امر چگونه ممكن است در حالي كه او اعلم علما و افضل حكما در عصر خود بوده و در هر فن و معرفتي، قله و غایتش مرده ميشده است؟ بلكه باید دانست که تمام انتقادات و تنبيهات و سرزنشهای او به اين دليل است كه خود در زمره دانشمندان خبیر و عرفا بصيري بوده كه اين نكته را درك كردهاند كه اگر توجه بشر از حق و حقيقت و اعتبار و حي و انقياد در برابر انبيا و اوليا ، به سوي عبادت دنيا و علم براي علم معطوف شود و بيش از حد لزوم به پرنده عقل مجال پرواز دهد، بيترديد دچار تباهي و فساد خواهد شد. زيرا در اين امر،آفات عظيم و مصائب بيشمار و بلاهایي كشنده وجود دارد، به همين دليل او احساس كرده كه نه تنها تنبيه اهل دانش و ارباب فضل و ادب بلكه تمام بشر، واجب و فرض است تا مبادا نيرنگ علم و عقل را بخورند، زيرا معتقد است عقل انسان، عاجز و ناقص می باشد.
که به روی ناامیدی در بسته باز کردن...
درمعرفي و شناخت چهره واقعي شيخ در ادبيات فارسي بايد گفت : نوجواني که از سرزمين لبنان با ذخيره هاي علمي و فرهنگي آن سرزمين زير چتر پرورش پدري دانشمند در سن 13 سالگي وارد قزوين کانون علم و انديشه و هنر آن روز ايران مي شود و از دانشهاي مختلف و علوم متفاوت زمان خود در نزد استادان چيره دست تعليم و آموزش مي گيرد، با بهره وري از هوش و استعداد قوي خويش در ادب و زبان فارسي نيز بهره کامل مي گيرد و پس از چندي از پزشکي تا علوم ديني و از رياضي تا مسائل رمل و اسطرلاب و طلسمات و از ادبيات تازي تا ادبيات پارسي را ماهرانه تدريس مي کند و يا درباره آنها کتاب مي نويسد و اگر بعلت کسادي بازار شعر و شاعري و عدم رونق اين کالا در زمان صفويه توجه بسياري بر سروده هاي وي نشده و او را در شمار شاعران برجسته به حساب نياورده اند، چيزي از مقام و منزلت او نمي کاهد بلکه به گفته دکتر عباس کیمنش استاد دانشگاه تهران "در صدر کسانی که به کیمیاگری در طیف خیال با واژگان زبان و در عین حال خروج از دایره معنایی که اهل لغت در هر زبانی آن را وضع کرده اند نشسته است." در حوزه طنز نیز به عنوان مثال در قصه رمزی موش و گربه به نقد اجتماعی اخلاقی زمان خود می پردازد.
اصفهان و شیخ
نام شیخ و اصفهان بهم گره خورده است ، چرا که به هر سوی که بنگرید اثری از او می بینید. از مسجد شیخ لطف الله و کاروان سراهای شاه عباس و منارجنبان تا مسجد شاه که همچون نگینی بر ضلع جنوبی میدان نقش جهان می درخشد. طراحی و معماری و شیوه شهرسازی نجف آباد که منسوب به اوست نه تنها در آن زمان بی نظیر بود که هم اکنون پس از گذشت چهار قرن مورد توجه و نگاه گردشگران داخلی و خارجیست. کاریز نجف آباد از بزرگترین قنات های ایران که هنوز هم شیوه توزیع آب آن مورد استفاده و به دور از هرگونه خطا واشتباه در مصاحبه است و کشاورزان ازآن تبعیت می کنند. همچنین از کارهای شگفتی که به بهایی نسبت می دهند، ساختمان گلخن گرمابه ای که هنوز در اصفهان مانده و به حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ معروف است و آن حمام در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار کهنه نزدیک بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از دیر باز همواره عقیده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهایی چنان ساخته که با شمعی گرم می شد و در زیر پاتیل گلخن فضایی تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهای مدید همچنان می سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می شد و خود گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می افتد و چون پس از مدتی به تعمیر گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند بسازند.
تقسیم آب زاینده رود
از آنجا که طرح پیوند دادن آب دو رودخانه کوهرنگ و زاینده رود به دلیل ناکافی بودن فناوری موجود در آن عصر به شکست انجامیده بود .تقسیم صحیح و طریقه مهندسی آب زاینده رود به محله ها و باغات شهر اصفهان بود ، او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستانهای اطراف و همچنین سرچشمه زاینده رود ،طرح دقیق نهرها و شیب و مقطع آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل ، به مشکل و اختلاف چندین ساله این منطقه پایان داد.این منطقه تا قبل از تقسیم آب همیشه در حال نزاع و جنگ و خون ریزی قبیله ای برای تقسیم آب بود و با این کار شیخ بهایی این گرفتاری برای همیشه خاتمه پیدا کرد .
حاشیه!
حالا اگر سخنی دردلانه خواسته باشیم با او بگوییم از پس قرنها این است:شیخ عزیز می دانی دیگر زاینده رودی باقی نمانده است تا اختلافی باشد کاش بودی می توانستی چاره ای برای سم آرسنیک و جیوه که در شیر مادران اصفهانیست بکنی و فکری به حال خراب هوای این دیار که در آمارهای جهانی در ردیف 10 تای اول است و مترویی که به لرزه در آورده بناهای باشکوه و زیبایی که تو سهم به سزایی در خلق آن داری ! یادت گرامی
مرد مدارا
شیخ یک شیعی متعادل و میانه رو بود .ویژگی تسامح و تساهل دینی مختص وی نبود و حکومت صفویه نیز در دوره او مشی مداراجویانه ای با فرق و مکاتب مختلف داشت از این رو وی نیز از نشست با پیروان مذاهب مختلف ابایی نداشت تا جایی که عده ای او را سنی و در جاهایی زردشتی معرفی کردند.بخاطر منش شخصیتی اش در زمان جدال مدعیان نحله های مختلف ، در میان همه فرق از درویشان خانه بدوش و قلندران گرفته تا علمای درباری از جایگاه و احترام فوق العاد ه ای برخوردار بود. ویژگی ای که در این زمانه عسرت و حدت که مدارا نیاز جامعه ایران است و احترام به دیدگاههای مختلف در راستای آرامش کشور نیاز است گوهریست.
برفلسفه یا با فلسفه ایمانی
شیخ بهایی معتقد است که حاصل و نتیجه علوم و فنون گوناگون ، در صورت عدم تلاش براي نيل به معرفت خالق و خدمت خلق ، عشق به دنيا و غفلت از حق و حقيقت بوده و موجب كبر و غرور و تفاخر و تكاثر و ريا خواهد شد. بنابراین شيخ نه تنها فلسفه يوناني و اسلامي ، بلكه تمامي علوم رسميـ از رياضيات و طبيعيات گرفته تا فقه و صرف و نحو و علم اصول را نیز بيفايده ميداند و معتقد است كه آنها به جزخيالات و صور واهی، هيچ نيستند و تنها سبب غفلت انسان و دوري او از حق و حقيقت ميباشند.
زان نگردد بر تو هرگز راز گر بود شاگرد تو صد فخر راز
و اما در مقابل ، عشق و ايمان و عرفان صحيح را تمجید كرده و از مدرسين ميخواهد كه درس عشق بياموزند و از دانش پژوهان ميخواهد كه ـهر چند يك يا دو حرفـ عشق بياموزند. زيرا عشق است كه انسان را از علائق جسماني و قيود دنيوی آزاد ميكند و قلوب و صدور را مانند نور كوه طور، منوّر ساخته و قلب را به لوح محفوظ تبدیل می کند.البته همه اينها بدين معنا نيست كه شيخ، ضد علم و دشمن فلسفه و فن و ادب بوده است يا اين كه قائل به اهميت آن علوم و فنون و معارف نيست و يا مقام عالي و مقدس فقها و حكما را درك نميكند، اين امر چگونه ممكن است در حالي كه او اعلم علما و افضل حكما در عصر خود بوده و در هر فن و معرفتي، قله و غایتش مرده ميشده است؟ بلكه باید دانست که تمام انتقادات و تنبيهات و سرزنشهای او به اين دليل است كه خود در زمره دانشمندان خبیر و عرفا بصيري بوده كه اين نكته را درك كردهاند كه اگر توجه بشر از حق و حقيقت و اعتبار و حي و انقياد در برابر انبيا و اوليا ، به سوي عبادت دنيا و علم براي علم معطوف شود و بيش از حد لزوم به پرنده عقل مجال پرواز دهد، بيترديد دچار تباهي و فساد خواهد شد. زيرا در اين امر،آفات عظيم و مصائب بيشمار و بلاهایي كشنده وجود دارد، به همين دليل او احساس كرده كه نه تنها تنبيه اهل دانش و ارباب فضل و ادب بلكه تمام بشر، واجب و فرض است تا مبادا نيرنگ علم و عقل را بخورند، زيرا معتقد است عقل انسان، عاجز و ناقص می باشد.
که به روی ناامیدی در بسته باز کردن...
درمعرفي و شناخت چهره واقعي شيخ در ادبيات فارسي بايد گفت : نوجواني که از سرزمين لبنان با ذخيره هاي علمي و فرهنگي آن سرزمين زير چتر پرورش پدري دانشمند در سن 13 سالگي وارد قزوين کانون علم و انديشه و هنر آن روز ايران مي شود و از دانشهاي مختلف و علوم متفاوت زمان خود در نزد استادان چيره دست تعليم و آموزش مي گيرد، با بهره وري از هوش و استعداد قوي خويش در ادب و زبان فارسي نيز بهره کامل مي گيرد و پس از چندي از پزشکي تا علوم ديني و از رياضي تا مسائل رمل و اسطرلاب و طلسمات و از ادبيات تازي تا ادبيات پارسي را ماهرانه تدريس مي کند و يا درباره آنها کتاب مي نويسد و اگر بعلت کسادي بازار شعر و شاعري و عدم رونق اين کالا در زمان صفويه توجه بسياري بر سروده هاي وي نشده و او را در شمار شاعران برجسته به حساب نياورده اند، چيزي از مقام و منزلت او نمي کاهد بلکه به گفته دکتر عباس کیمنش استاد دانشگاه تهران "در صدر کسانی که به کیمیاگری در طیف خیال با واژگان زبان و در عین حال خروج از دایره معنایی که اهل لغت در هر زبانی آن را وضع کرده اند نشسته است." در حوزه طنز نیز به عنوان مثال در قصه رمزی موش و گربه به نقد اجتماعی اخلاقی زمان خود می پردازد.
اصفهان و شیخ
نام شیخ و اصفهان بهم گره خورده است ، چرا که به هر سوی که بنگرید اثری از او می بینید. از مسجد شیخ لطف الله و کاروان سراهای شاه عباس و منارجنبان تا مسجد شاه که همچون نگینی بر ضلع جنوبی میدان نقش جهان می درخشد. طراحی و معماری و شیوه شهرسازی نجف آباد که منسوب به اوست نه تنها در آن زمان بی نظیر بود که هم اکنون پس از گذشت چهار قرن مورد توجه و نگاه گردشگران داخلی و خارجیست. کاریز نجف آباد از بزرگترین قنات های ایران که هنوز هم شیوه توزیع آب آن مورد استفاده و به دور از هرگونه خطا واشتباه در مصاحبه است و کشاورزان ازآن تبعیت می کنند. همچنین از کارهای شگفتی که به بهایی نسبت می دهند، ساختمان گلخن گرمابه ای که هنوز در اصفهان مانده و به حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ معروف است و آن حمام در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار کهنه نزدیک بقعه معروف به درب امام واقع است و مردم اصفهان از دیر باز همواره عقیده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهایی چنان ساخته که با شمعی گرم می شد و در زیر پاتیل گلخن فضایی تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدتهای مدید همچنان می سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می شد و خود گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می افتد و چون پس از مدتی به تعمیر گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند بسازند.
تقسیم آب زاینده رود
از آنجا که طرح پیوند دادن آب دو رودخانه کوهرنگ و زاینده رود به دلیل ناکافی بودن فناوری موجود در آن عصر به شکست انجامیده بود .تقسیم صحیح و طریقه مهندسی آب زاینده رود به محله ها و باغات شهر اصفهان بود ، او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستانهای اطراف و همچنین سرچشمه زاینده رود ،طرح دقیق نهرها و شیب و مقطع آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل ، به مشکل و اختلاف چندین ساله این منطقه پایان داد.این منطقه تا قبل از تقسیم آب همیشه در حال نزاع و جنگ و خون ریزی قبیله ای برای تقسیم آب بود و با این کار شیخ بهایی این گرفتاری برای همیشه خاتمه پیدا کرد .
حاشیه!
حالا اگر سخنی دردلانه خواسته باشیم با او بگوییم از پس قرنها این است:شیخ عزیز می دانی دیگر زاینده رودی باقی نمانده است تا اختلافی باشد کاش بودی می توانستی چاره ای برای سم آرسنیک و جیوه که در شیر مادران اصفهانیست بکنی و فکری به حال خراب هوای این دیار که در آمارهای جهانی در ردیف 10 تای اول است و مترویی که به لرزه در آورده بناهای باشکوه و زیبایی که تو سهم به سزایی در خلق آن داری ! یادت گرامی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.