|

به بهانه 29 اسفند سالروز ملي شدن صنعت نفت

مساله اصلی نفت نبود ، آزادی بود

گروه مطالعات و تحقیقات شرق خراسان جنوبی: تحليلگران و کنشگران سياسي به درستي نيمه اول قرن بيستم را سال‌هاي اوج شکل‌گيري و تکوين جنبش‌هاي ضد استعماري دانسته‌اند. جنبش‌هايي که اگرچه از دهه 70 ميلادي يا به‌طور کامل نابود شدند يا در قالب عناويني همانند جنبش‌هاي پسا استعماري صورت‌بندي‌هاي جديدي از سازش و تعامل را با دولت‌هاي غربي و کنسرسيوم‌هاي نفتي بين‌المللي پديد آوردند اما آن نيم قرن با همه مخاطرات وآشوب‌هايش براي هميشه در صفحات تاریخ ماندگار شد و حلقه‌هاي وصل همبستگي تاريخي و زمينه‌هاي غرور و افتخار ملي براي عصر‌ها و نسل‌هاي بعد به وجود آورد. ممکن است امروز وقتي ازفراز رويداد‌ها وتحولاتي که مثل برق وباد مي‌آيند وجوامع بشري را در مي‌نوردند به گذشته مي‌نگريم يا با فروکش کردن غبار زمان به مرور اتفاقات وکارزار مبارزه نيروهاي سياسي و اجتماعي درگير در اتفاق‌ها مي‌پردازيم، نه تنها با استراتژي‌هاي اعمال شده مخالف باشيم يا به نحوه عمل رهبران در لحظات حساس و تعيين‌کننده مبارزه عليه دول استعماري نقد‌هاي جدي داشته باشيم، فراتر از آن با اصل حرکت مخالف باشيم وتنها راه دوام ورشد کشورهاي جهان سوم را نه در مواجهه که در سازش و همسويي با سياست‌هاي کشور‌هاي توسعه يافته بدانيم و بتوانيم ادله فراواني نيز همانند بسياري ارايه کنیم. فارغ ازاين که استقلال خواهي در جهان امروزبايد چه صورتي داشته باشد يا مبارزه در تحقق مطالبات عمومي با چه مکانيسمي امکان تطبيق با واقعيت هارا دارد، به طرح چند نکته بسنده مي‌کنيم که ظرفيت‌هاي غني در جنبش‌هاي استقلال‌طلبانه از جمله مبارزه مدني و سياسي ملت ايران در ملي کردن صنعت نفت به رهبري دکتر محمد مصدق به حساب مي‌آيند. تجربه مبارزه ملي براي تغيير سياست‌هاي چپاول‌گرايانه در ايران به رهبري دکتر مصدق يا شيلي به رهبري سالوادور آلنده نشان مي‌دهد که اين جنبش‌ها صرفا جهت ايجاد تغيير در استفاده از منابع اقتصادي به وجود نيامده بودند و اهداف بسيار عظيم‌تري را در متن خويش جست و جو مي‌کردند که در اين مجال کوتاه شرح برخي از آن ها به ميان مي‌آيد.
هويت بخشي ملي
جنبش‌هاي استقلال طلب ملي توانستند جوامعي را متشکل و سازماندهي کنند که سال‌ها به دليل سلطه مقتدرانه و برنامه‌ريزي شده دول استعماري، به انشقاق و تجزيه فرهنگي رسيده بودند. در کشور‌هايي که اقليت‌هاي قومي و مذهبي ماهيت ساختار اجتماعي جامعه را مي‌سازند، به وجود آلترناتيوي نياز است که بتوان جامعه را حول آن متحد کرد. جايگزيني که بتواند حافظ منافع همه اقوام و قوميت‌ها باشد. در ايران نفت به عنوان ثروتي ملي که مي‌تواند به راحتي حس تعلق ايجاد کند عامل ايجاد اين ظرفيت‌سازي قرار گرفت و زمينه يک پارچگي ملي حول منافع مشترک را ايجاد کرد.
همبستگي ملي
دکتر محمد مصدق و رهبران جنبش، زمينه شکل‌گيري بستر‌هاي يک گفتمان قدرتمند درون جامعه آن سال‌هاي ايران را به وجود آوردند. در کنار حوزه‌هاي رسمي سياست مطالبات عمومي در قالب احزاب، روزنامه‌ها وحتي محافل خصوصي مردم جاي هر مساله ديگري را گرفت. اگرچه به دلايل بسيار اين همبستگي دوام وبقای دراز مدت نيافت و در روز کودتا جاي جمعيت يکصد هزار نفري خيابان‌هاي تهران را کودتاچيان گرفتند، اما اين بارقه اميد براي همه سال‌هاي بعد ودوران‌هاي ديگر ايجاد شد که جامعه ايراني ظرفيت ايجاد همبستگي عمومي در راستاي نيل به اهداف مشترک را داراست. مساله‌اي که در بهمن سال 57 دوباره شکل عيني گرفت و جنبه عملياتي پيدا کرد.
تغيير بزرگ در معادلات وتعاريف رسمي عمل سياسي
تمام دولت‌هاي مستقر در دهه‌هاي بيست وسي شمسي از يک چشم انداز کلي به مسايل و حوادث مي‌نگريستند و به تبع، راهکار حل مشکلات را از يک مجراي کلي مي‌جستند. سياست و سياست‌ورزي در آن دوران کاملا انگليسي شده بود. مساله بسيار فراتر از غلبه اقتصادي انگلستان در ايران بود و علم سياست هيچ تعريفي جز محافظه‌کاري نداشت. مخالفت با تغييرات سريع، عميق واساسي در ميان سياست مداران ايراني نهادينه شده بود. سياست امتياز دهي وامتياز‌گيري توامان يا همان چيزي که به عنوان موازنه مثبت شناخته مي‌شد اصل واساس همه جهت‌گيري‌ها بود. لذا عرصه عمل نيرو‌هاي سياسي از محدوده معين و البته محدودي تجاوز نمي‌کرد و منافع ملي در دايره آن اصول موضوعيت مي‌يافت. دکتر محمد مصدق اين قاعده تعريف شده يا به عبارتي تحميل شده را برهم زد و سياست و پارامتر‌هاي متاثر از آن را حول محورمنافع ملي قرار داد.
جنبشي براي شناخت درد‌هاي تاريخي
جنبش استقلال‌طلبانه ملت ايران اگرچه ناکامي‌هاي متعددي را تجربه کرد و پس از مرداد 32 واستقرار دولت کودتا بسياري از دستاورد‌هايي که حول تلاش‌هاي محمد مصدق و رهبران جنبش به دست آمده بود، از ميان رفت و صنعت نفت ايران دوباره به تصرف کنسرسيوم‌هاي نفتي انگليسي و آمريکايي در آمد. اما آن حرکت بزرگ اجتماعي توانست درد‌هاي تاريخي ما را آشکار کند و زمينه تامل وتجربه انديشي نه فقط در سال‌هاي رخوت که براي همه سال‌هاي بعد را فراهم سازد. جامعه‌اي که احزابش به دليل رشد نيافتگي امکان واکنش سريع و به هنگام در بزنگاه‌هاي تاريخي را ندارد؛ جامعه‌اي که نيرو‌هاي سياسي‌اش به کار جمعي گردن نمي‌گذارد؛ جامعه‌اي که بستر‌هاي فرهنگي‌اش مدام خشونت را بازتوليد مي‌کند؛ جامعه‌اي که تاريخ آن سال هایش همه درد است و همه درد‌ها ريشه در عدم وجود آزادي دارد. بازخواني رويداد‌هاي آن سال‌ها به روشني نشان مي‌دهد که تا چه اندازه جامعه‌اي که آزادي ندارد، همواره در ميان قدرت‌ها دست به دست مي‌شود و آنگاه که امکان آزادي پيدا کند، استقلال و سعادت را براي خود و فرزندانش به ارمغان مي‌آورد.
گروه مطالعات و تحقیقات شرق خراسان جنوبی: تحليلگران و کنشگران سياسي به درستي نيمه اول قرن بيستم را سال‌هاي اوج شکل‌گيري و تکوين جنبش‌هاي ضد استعماري دانسته‌اند. جنبش‌هايي که اگرچه از دهه 70 ميلادي يا به‌طور کامل نابود شدند يا در قالب عناويني همانند جنبش‌هاي پسا استعماري صورت‌بندي‌هاي جديدي از سازش و تعامل را با دولت‌هاي غربي و کنسرسيوم‌هاي نفتي بين‌المللي پديد آوردند اما آن نيم قرن با همه مخاطرات وآشوب‌هايش براي هميشه در صفحات تاریخ ماندگار شد و حلقه‌هاي وصل همبستگي تاريخي و زمينه‌هاي غرور و افتخار ملي براي عصر‌ها و نسل‌هاي بعد به وجود آورد. ممکن است امروز وقتي ازفراز رويداد‌ها وتحولاتي که مثل برق وباد مي‌آيند وجوامع بشري را در مي‌نوردند به گذشته مي‌نگريم يا با فروکش کردن غبار زمان به مرور اتفاقات وکارزار مبارزه نيروهاي سياسي و اجتماعي درگير در اتفاق‌ها مي‌پردازيم، نه تنها با استراتژي‌هاي اعمال شده مخالف باشيم يا به نحوه عمل رهبران در لحظات حساس و تعيين‌کننده مبارزه عليه دول استعماري نقد‌هاي جدي داشته باشيم، فراتر از آن با اصل حرکت مخالف باشيم وتنها راه دوام ورشد کشورهاي جهان سوم را نه در مواجهه که در سازش و همسويي با سياست‌هاي کشور‌هاي توسعه يافته بدانيم و بتوانيم ادله فراواني نيز همانند بسياري ارايه کنیم. فارغ ازاين که استقلال خواهي در جهان امروزبايد چه صورتي داشته باشد يا مبارزه در تحقق مطالبات عمومي با چه مکانيسمي امکان تطبيق با واقعيت هارا دارد، به طرح چند نکته بسنده مي‌کنيم که ظرفيت‌هاي غني در جنبش‌هاي استقلال‌طلبانه از جمله مبارزه مدني و سياسي ملت ايران در ملي کردن صنعت نفت به رهبري دکتر محمد مصدق به حساب مي‌آيند. تجربه مبارزه ملي براي تغيير سياست‌هاي چپاول‌گرايانه در ايران به رهبري دکتر مصدق يا شيلي به رهبري سالوادور آلنده نشان مي‌دهد که اين جنبش‌ها صرفا جهت ايجاد تغيير در استفاده از منابع اقتصادي به وجود نيامده بودند و اهداف بسيار عظيم‌تري را در متن خويش جست و جو مي‌کردند که در اين مجال کوتاه شرح برخي از آن ها به ميان مي‌آيد.
هويت بخشي ملي
جنبش‌هاي استقلال طلب ملي توانستند جوامعي را متشکل و سازماندهي کنند که سال‌ها به دليل سلطه مقتدرانه و برنامه‌ريزي شده دول استعماري، به انشقاق و تجزيه فرهنگي رسيده بودند. در کشور‌هايي که اقليت‌هاي قومي و مذهبي ماهيت ساختار اجتماعي جامعه را مي‌سازند، به وجود آلترناتيوي نياز است که بتوان جامعه را حول آن متحد کرد. جايگزيني که بتواند حافظ منافع همه اقوام و قوميت‌ها باشد. در ايران نفت به عنوان ثروتي ملي که مي‌تواند به راحتي حس تعلق ايجاد کند عامل ايجاد اين ظرفيت‌سازي قرار گرفت و زمينه يک پارچگي ملي حول منافع مشترک را ايجاد کرد.
همبستگي ملي
دکتر محمد مصدق و رهبران جنبش، زمينه شکل‌گيري بستر‌هاي يک گفتمان قدرتمند درون جامعه آن سال‌هاي ايران را به وجود آوردند. در کنار حوزه‌هاي رسمي سياست مطالبات عمومي در قالب احزاب، روزنامه‌ها وحتي محافل خصوصي مردم جاي هر مساله ديگري را گرفت. اگرچه به دلايل بسيار اين همبستگي دوام وبقای دراز مدت نيافت و در روز کودتا جاي جمعيت يکصد هزار نفري خيابان‌هاي تهران را کودتاچيان گرفتند، اما اين بارقه اميد براي همه سال‌هاي بعد ودوران‌هاي ديگر ايجاد شد که جامعه ايراني ظرفيت ايجاد همبستگي عمومي در راستاي نيل به اهداف مشترک را داراست. مساله‌اي که در بهمن سال 57 دوباره شکل عيني گرفت و جنبه عملياتي پيدا کرد.
تغيير بزرگ در معادلات وتعاريف رسمي عمل سياسي
تمام دولت‌هاي مستقر در دهه‌هاي بيست وسي شمسي از يک چشم انداز کلي به مسايل و حوادث مي‌نگريستند و به تبع، راهکار حل مشکلات را از يک مجراي کلي مي‌جستند. سياست و سياست‌ورزي در آن دوران کاملا انگليسي شده بود. مساله بسيار فراتر از غلبه اقتصادي انگلستان در ايران بود و علم سياست هيچ تعريفي جز محافظه‌کاري نداشت. مخالفت با تغييرات سريع، عميق واساسي در ميان سياست مداران ايراني نهادينه شده بود. سياست امتياز دهي وامتياز‌گيري توامان يا همان چيزي که به عنوان موازنه مثبت شناخته مي‌شد اصل واساس همه جهت‌گيري‌ها بود. لذا عرصه عمل نيرو‌هاي سياسي از محدوده معين و البته محدودي تجاوز نمي‌کرد و منافع ملي در دايره آن اصول موضوعيت مي‌يافت. دکتر محمد مصدق اين قاعده تعريف شده يا به عبارتي تحميل شده را برهم زد و سياست و پارامتر‌هاي متاثر از آن را حول محورمنافع ملي قرار داد.
جنبشي براي شناخت درد‌هاي تاريخي
جنبش استقلال‌طلبانه ملت ايران اگرچه ناکامي‌هاي متعددي را تجربه کرد و پس از مرداد 32 واستقرار دولت کودتا بسياري از دستاورد‌هايي که حول تلاش‌هاي محمد مصدق و رهبران جنبش به دست آمده بود، از ميان رفت و صنعت نفت ايران دوباره به تصرف کنسرسيوم‌هاي نفتي انگليسي و آمريکايي در آمد. اما آن حرکت بزرگ اجتماعي توانست درد‌هاي تاريخي ما را آشکار کند و زمينه تامل وتجربه انديشي نه فقط در سال‌هاي رخوت که براي همه سال‌هاي بعد را فراهم سازد. جامعه‌اي که احزابش به دليل رشد نيافتگي امکان واکنش سريع و به هنگام در بزنگاه‌هاي تاريخي را ندارد؛ جامعه‌اي که نيرو‌هاي سياسي‌اش به کار جمعي گردن نمي‌گذارد؛ جامعه‌اي که بستر‌هاي فرهنگي‌اش مدام خشونت را بازتوليد مي‌کند؛ جامعه‌اي که تاريخ آن سال هایش همه درد است و همه درد‌ها ريشه در عدم وجود آزادي دارد. بازخواني رويداد‌هاي آن سال‌ها به روشني نشان مي‌دهد که تا چه اندازه جامعه‌اي که آزادي ندارد، همواره در ميان قدرت‌ها دست به دست مي‌شود و آنگاه که امکان آزادي پيدا کند، استقلال و سعادت را براي خود و فرزندانش به ارمغان مي‌آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.