|

مصاحبه خواندني با دو استاد برجسته آقايان حسين رفيعي و محمد حسن شکوهي (قسمت دوم)

گنجينه‌هاي فراموش شده موسيقي استان

در ادامه بحث پيرامون موسيقي استان و يافتن گنجينه‌هاي بي‌نظير آن، اين بار در خدمت دو تن از عزيزان هستيم و سعي مي‌کنيم شما را به عالم هنرمندان نزديکتر کنيم؛ تا با فراز و نشيب هاي اين هنر اصيل و ريشه دار در استان آشنا شويد. در اين قسمت مصاحبه با استاد حسين رفيعي هنرمند گرافيست وسبک هاي نقاشي و از علاقه‌مندان به موسقي و استاد محمد حسن شکوهي نوازنده سرشناس استان را مي‌خوانيد.

جناب رفيعي با توجه به قريحه زيباشناسي جنابعالي وسابقه طولانيتان درسر و كار داشتن با اصحاب موسيقي در كانون هنرمندان بيرجند وموسيقي، دوستي وتجارب ارزنده تان دربرخورد با هنرمندان رشته‌هاي گوناگون، رفع معضلات موسيقي خراسان جنوبي را در چه مي‌دانيد؟
به نام خدا، بنده فكر مي كنم بايستي يك سري عوامل محرك به وجود آورد كه باب سليقه و مطابق با روحيه هنرمندان باشد و آنان را ملزم و مقيد كند كه از خانه بيرون بيايند و اين برخورد صحيح لازمه‌اش داشتن شناخت دقيق از روحيات افراد هنرمند بوده واحتمالا به يك سري تمهيدات خاص نياز دارد و هنرمند تا ترغيب نشود به كار هنر براي جامعه نمي‌پردازد. همان طور كه طبع وروحيه ظريف آنها ازكوچكترين حرف يا تند خويي و بي‌توجهي، به شدت پژمرده ومنفعل مي‌شود.
درمورد آرشيو موسيقي و فيلم كانون توضيح بفرماييد.
از بسياري از هنرمندان كانون، صدا، تصوير و ثبت آثار هنري از سال‌هاي قبل تهيه مي‌شد و موجود بوده و به صورت آرشيو خوبي درآمده است.
آيا از مرحوم جليل مالكي و ويولون نوازي ايشان هم چيزي در آرشيوتان موجود هست؟
بلي، چندين اجرا از آخرين اجراهاي مرحوم جليل مالكي و دو كليپ درمورد بيوگرافي وزندگي نامه ومصاحبه‌هايي با اعضاي خانواده ايشان داريم.
شما اثر موسيقي را بر جامعه چگونه مي‌بينيد؟
موسيقي معنوي وسازنده در افراد باعث افزايش وارتقای توانمندي‌هاي روحي و ذهني مي‌شود. ولي موسيقي زميني و لهو و لعب مي‌تواند اثرات تخريبي خود را داشته باشد. هنر فاخر در هر زمينه، مي‌تواند مردم را به انجام كارهاي خوب و خوب انديشيدن، تشويق نمايد. ولي هنرغير فاخر، امكان دارد باعث روزمرگي و لاابالي‌گري ولجام گسيختگي شود.
شما موسيقي معنوي وسازنده و موسيقي زميني را چگونه مرزبندي مي‌کنید، يعني ازكجا موسيقي خوب شروع مي‌شود؟ يا به عبارت ديگر، به نظر شما موسيقي بد راچگونه بايد تشخيص داد؟
بنده فتواي امام خميني را در تشخيص اين مرز‌بندي وحس كردن جنس موسيقي، بسيار مفيد مي‌دانم. امام فرمودند، اگر با گوش دادن به يك موسيقي، به گناه و بدي و پليدي افتاديد و احساس كرديد اثرات بد روحي ومعنوي را در جان شما زنده مي‌سازد، همان لحظه بر شما حرام است و نبايد به آن گوش بدهيد ولي اگر حس كرديد به اخلاقيات وروحيات انساني و پاك مي‌رسيد، گوش دادن به آن خوب وحلال خواهد بود.
نظر شما در مورد رابطه موسيقي با تصوير‌گري ونقاشي چيست؟
براي غنامند كردن يك اثر هنري، زير ساخت ها بايد خيلي قوي ومستحكم باشد. حتي گاهي اساتيد توصيه مي‌كردند هنگام نقاشي كردن يا خواندن قطعات ادبي، به يك آهنگ خاص گوش دهيد. اثر موسيقي حتي بر گياهان و حيوانات هم ثابت شده و مورد استفاده است و در ذات هركسي يك گوش شنواي معنوي والهي براي موسيقي خوب و پاك وجود دارد. و برعكس، موسيقي و صداي ناهنجار و نامطلوب وغير معنوي اثرات تخريب كننده خود را خواهد داشت.
نظر جنابعالي در مورد كنسرت ها وجلسات موسيقي كه در استان برگزار مي‌شود چيست؟
در مورد موسيقي خراسان جنوبي بايد بگويم جشنواره‌هاي خوبي برگزار شده و مي‌شود، اما روي آنها كارشناسي خوب ومطلوبي صورت نمي‌گيرد، منظورم اينست كه كليت برگزاري جشنواره‌ها خوب است اما بايد آسيب شناسي آنها و كارهاي ارايه شده توسط افراد صاحب نظر موسيقي انجام شود.

در يك شب زيباي پاييزي در كانون هنرمندان خراسان جنوبي طبق قرار قبلي ،به خدمت استاد محمدحسن شكوهي مي‌رسم. ومصاحبه مفصلي را با اين استاد گرانمايه و فرهيخته انجام مي‌دهم.
استاد شكوهي،پس از بيوگرافي بفرماييد چه شد كه به ساز وتارعلاقه‌مند شديد و به اينجا رسيديد؟
من محمد حسن شكوهي، در1314 درشهر فعلي خوسف متولد شدم. درآن زمان در خوسف چندين نفر تار نواز، ني نواز، و يكي دو نفر هم ويولون نواز زندگي مي‌كردند و مرحوم عزيزالله رفيعي در بين نوازندگان ني ،سرآمد و بارها درآن زمان كه فقط در تهران سازمان راديو بود، افرادي از تهران آمدند و از ايشان براي پخش در راديو، نوار صوتي پر مي‌كردند. ناگفته نماند كه ايشان بسيار چيره دست بودند و ني را به صورت لبكي مي‌نواختند. درآن، زمان ني نوازهاي خوب ديگري ،مثل مرحوم آقاي محمد حسين جنتي وچند نفر ديگر هم بودند. پدر بنده مرحوم حاجي خان شكوهي از تار نوازان خيلي خوب خوسف بودند و به اين دليل به موسيقي علاقه‌مند شدم و شروع به نواختن موسيقي در مجالس خانوادگي كردم. پس از طي دوره دبيرستان، در اداره فرهنگ آن زمان استخدام و در خوسف به تدريس رياضيات مشغول شدم .درسال 1334 كه براي سربازي به تهران رفته بودم ،به مدت 40 روز نزد استاد منوچهر معارفي وبعد هم در سال 1335 چند سالي را نزد استاد علي اكبر شهنازي به آموختن سه تار پرداختم و بسيار چيزها از فنون جديد فرا گرفتم. براثر تمرينات و ممارست‌هاي فراوان، بالاخره به حد خوبي از تسلط روي ساز رسيده‌ام و هم قبل و بعد از انقلاب، براي اجراي سه تار بسيار از بنده دعوت شده و مي‌شود كه در مجالس و كنسرت ها اجرا داشته باشم.
استاد به نظر شما موسيقي به طور عام چه پيشرفت‌هايي را پس از انقلاب داشته است؟
تا قبل از انقلاب برخي افراد بسيار مذهبي، موسيقي را حرام مي‌دانستند، تا اينكه حضرت امام خميني رحمت الله عليه اجراي آوازها و سرودهاي اصيل ايراني و انقلابي را بلامانع دانستند. از آن زمان به بعد، بنده فكر مي‌كردم توجه بيشتري به نوازندگي تار، سنتور، ني و ويولون خواهد شد. ولي باز هم آنچنان نتيجه‌اي حاصل نشد و در خراسان جنوبي فقط گهگاهي به مناسبت‌هايي، هر يك یا دو ماه به اتفاق مرحوم جليل مالكي ومرحوم جليل رفيعي كه از صداي خوبي نيز برخوردار بودند وعود نوازي هم مي‌كردند و آقاي علي رستگار نوازنده ني وآقاي حسين اشرفي نوازنده ويولون و آقاي پرويز دقيقي وچند تن ديگر در سالن باشگاه فرهنگيان اجراهايي را انجام مي‌داديم و گاهي نيز در راديو برنامه داشتيم.
استاد فكر مي‌كنيد دستگاه‌ها و مسوولان چگونه مي‌توانند به اعتلاي فرهنگ موسيقي كمك كنند؟
كار گروه‌هاي جوان موسيقي را كه در جشنواره‌ها اجرا دارند، بسيار مي‌پسندم، برنهادهاي دولتي است كه ايشان را بسيار تشويق وحمايت كنند.
در مورد ساخت سازهاي سنتي، پتانسيل استان چگونه است؟
ساخت ساز در زمان‌هاي قديم در مشهد و تهران و بيرجند و اصفهان انجام مي‌شده و الان هم مي‌شود. در حال حاضر كساني كه سنتور و سه تار مي‌سازند، از جمله جناب آقاي اسكندري هستند و يكي هم پسر خود بنده، مهندس شهرزاد شكوهي كه ساز خوش صداي دست خودم را هم ايشان ساخته‌اند.
استاد نظرتان راجع به جلوگيري از زوال برخي از آواها ونواهاي خراسان جنوبي چيست؟
بسياري از اين آواها و سرودهاي محلي زيبا را مرحوم سرتيپ بينا و دختر خانم ايشان جمع‌آوري و تدوين كرده‌اند ولي بيشتر از اطراف بيرجند و خوسف. هنوز بسياري از آوازها براي جمع‌آوري باقي مانده است.
استاد پيام آخرتان را براي جوانان بفرماييد.
به افراد جوان وعلاقه‌مند مي‌گويم، در مرحله اول، همين علاقه داشتن، محرك انسان است. ولي براي نواختن هر سازي، بايد استاد ديد وهزينه وعمر گذاشت وچون اساتيد ارباب فن هستند و استاد بر نكات ظريفي تسلط دارد كه خود انسان به تنهايي نمي‌تواند آنها را پيدا كند. هيچ كس به تنهایی در این مسیر به موفقیتی نرسیده است ! البته برخي افراد ،خلاقيت‌هايي را دارند كه مي‌توانند به تنهايي نيز ابداعاتي داشته باشند. ديگر اينكه در آموزش هنر، انسان نبايد زود خسته شود و انتظار يك شبه نوازنده شدن را داشته باشد و بايد در مدت‌هاي طولاني تمرين كرد.در پايان، نظريه تك رو بودن نوازندگان قديم وعدم پيشرفت كار گروهي در قديم وپخش نشدن مهارت‌هایشان را با استاد مطرح كردم كه ايشان پذيرفتند و گفتند قبول دارم كه در قديم، نوازندگي‌ها بيشتر براي دل نوازنده بود.
در ادامه بحث پيرامون موسيقي استان و يافتن گنجينه‌هاي بي‌نظير آن، اين بار در خدمت دو تن از عزيزان هستيم و سعي مي‌کنيم شما را به عالم هنرمندان نزديکتر کنيم؛ تا با فراز و نشيب هاي اين هنر اصيل و ريشه دار در استان آشنا شويد. در اين قسمت مصاحبه با استاد حسين رفيعي هنرمند گرافيست وسبک هاي نقاشي و از علاقه‌مندان به موسقي و استاد محمد حسن شکوهي نوازنده سرشناس استان را مي‌خوانيد.

جناب رفيعي با توجه به قريحه زيباشناسي جنابعالي وسابقه طولانيتان درسر و كار داشتن با اصحاب موسيقي در كانون هنرمندان بيرجند وموسيقي، دوستي وتجارب ارزنده تان دربرخورد با هنرمندان رشته‌هاي گوناگون، رفع معضلات موسيقي خراسان جنوبي را در چه مي‌دانيد؟
به نام خدا، بنده فكر مي كنم بايستي يك سري عوامل محرك به وجود آورد كه باب سليقه و مطابق با روحيه هنرمندان باشد و آنان را ملزم و مقيد كند كه از خانه بيرون بيايند و اين برخورد صحيح لازمه‌اش داشتن شناخت دقيق از روحيات افراد هنرمند بوده واحتمالا به يك سري تمهيدات خاص نياز دارد و هنرمند تا ترغيب نشود به كار هنر براي جامعه نمي‌پردازد. همان طور كه طبع وروحيه ظريف آنها ازكوچكترين حرف يا تند خويي و بي‌توجهي، به شدت پژمرده ومنفعل مي‌شود.
درمورد آرشيو موسيقي و فيلم كانون توضيح بفرماييد.
از بسياري از هنرمندان كانون، صدا، تصوير و ثبت آثار هنري از سال‌هاي قبل تهيه مي‌شد و موجود بوده و به صورت آرشيو خوبي درآمده است.
آيا از مرحوم جليل مالكي و ويولون نوازي ايشان هم چيزي در آرشيوتان موجود هست؟
بلي، چندين اجرا از آخرين اجراهاي مرحوم جليل مالكي و دو كليپ درمورد بيوگرافي وزندگي نامه ومصاحبه‌هايي با اعضاي خانواده ايشان داريم.
شما اثر موسيقي را بر جامعه چگونه مي‌بينيد؟
موسيقي معنوي وسازنده در افراد باعث افزايش وارتقای توانمندي‌هاي روحي و ذهني مي‌شود. ولي موسيقي زميني و لهو و لعب مي‌تواند اثرات تخريبي خود را داشته باشد. هنر فاخر در هر زمينه، مي‌تواند مردم را به انجام كارهاي خوب و خوب انديشيدن، تشويق نمايد. ولي هنرغير فاخر، امكان دارد باعث روزمرگي و لاابالي‌گري ولجام گسيختگي شود.
شما موسيقي معنوي وسازنده و موسيقي زميني را چگونه مرزبندي مي‌کنید، يعني ازكجا موسيقي خوب شروع مي‌شود؟ يا به عبارت ديگر، به نظر شما موسيقي بد راچگونه بايد تشخيص داد؟
بنده فتواي امام خميني را در تشخيص اين مرز‌بندي وحس كردن جنس موسيقي، بسيار مفيد مي‌دانم. امام فرمودند، اگر با گوش دادن به يك موسيقي، به گناه و بدي و پليدي افتاديد و احساس كرديد اثرات بد روحي ومعنوي را در جان شما زنده مي‌سازد، همان لحظه بر شما حرام است و نبايد به آن گوش بدهيد ولي اگر حس كرديد به اخلاقيات وروحيات انساني و پاك مي‌رسيد، گوش دادن به آن خوب وحلال خواهد بود.
نظر شما در مورد رابطه موسيقي با تصوير‌گري ونقاشي چيست؟
براي غنامند كردن يك اثر هنري، زير ساخت ها بايد خيلي قوي ومستحكم باشد. حتي گاهي اساتيد توصيه مي‌كردند هنگام نقاشي كردن يا خواندن قطعات ادبي، به يك آهنگ خاص گوش دهيد. اثر موسيقي حتي بر گياهان و حيوانات هم ثابت شده و مورد استفاده است و در ذات هركسي يك گوش شنواي معنوي والهي براي موسيقي خوب و پاك وجود دارد. و برعكس، موسيقي و صداي ناهنجار و نامطلوب وغير معنوي اثرات تخريب كننده خود را خواهد داشت.
نظر جنابعالي در مورد كنسرت ها وجلسات موسيقي كه در استان برگزار مي‌شود چيست؟
در مورد موسيقي خراسان جنوبي بايد بگويم جشنواره‌هاي خوبي برگزار شده و مي‌شود، اما روي آنها كارشناسي خوب ومطلوبي صورت نمي‌گيرد، منظورم اينست كه كليت برگزاري جشنواره‌ها خوب است اما بايد آسيب شناسي آنها و كارهاي ارايه شده توسط افراد صاحب نظر موسيقي انجام شود.

در يك شب زيباي پاييزي در كانون هنرمندان خراسان جنوبي طبق قرار قبلي ،به خدمت استاد محمدحسن شكوهي مي‌رسم. ومصاحبه مفصلي را با اين استاد گرانمايه و فرهيخته انجام مي‌دهم.
استاد شكوهي،پس از بيوگرافي بفرماييد چه شد كه به ساز وتارعلاقه‌مند شديد و به اينجا رسيديد؟
من محمد حسن شكوهي، در1314 درشهر فعلي خوسف متولد شدم. درآن زمان در خوسف چندين نفر تار نواز، ني نواز، و يكي دو نفر هم ويولون نواز زندگي مي‌كردند و مرحوم عزيزالله رفيعي در بين نوازندگان ني ،سرآمد و بارها درآن زمان كه فقط در تهران سازمان راديو بود، افرادي از تهران آمدند و از ايشان براي پخش در راديو، نوار صوتي پر مي‌كردند. ناگفته نماند كه ايشان بسيار چيره دست بودند و ني را به صورت لبكي مي‌نواختند. درآن، زمان ني نوازهاي خوب ديگري ،مثل مرحوم آقاي محمد حسين جنتي وچند نفر ديگر هم بودند. پدر بنده مرحوم حاجي خان شكوهي از تار نوازان خيلي خوب خوسف بودند و به اين دليل به موسيقي علاقه‌مند شدم و شروع به نواختن موسيقي در مجالس خانوادگي كردم. پس از طي دوره دبيرستان، در اداره فرهنگ آن زمان استخدام و در خوسف به تدريس رياضيات مشغول شدم .درسال 1334 كه براي سربازي به تهران رفته بودم ،به مدت 40 روز نزد استاد منوچهر معارفي وبعد هم در سال 1335 چند سالي را نزد استاد علي اكبر شهنازي به آموختن سه تار پرداختم و بسيار چيزها از فنون جديد فرا گرفتم. براثر تمرينات و ممارست‌هاي فراوان، بالاخره به حد خوبي از تسلط روي ساز رسيده‌ام و هم قبل و بعد از انقلاب، براي اجراي سه تار بسيار از بنده دعوت شده و مي‌شود كه در مجالس و كنسرت ها اجرا داشته باشم.
استاد به نظر شما موسيقي به طور عام چه پيشرفت‌هايي را پس از انقلاب داشته است؟
تا قبل از انقلاب برخي افراد بسيار مذهبي، موسيقي را حرام مي‌دانستند، تا اينكه حضرت امام خميني رحمت الله عليه اجراي آوازها و سرودهاي اصيل ايراني و انقلابي را بلامانع دانستند. از آن زمان به بعد، بنده فكر مي‌كردم توجه بيشتري به نوازندگي تار، سنتور، ني و ويولون خواهد شد. ولي باز هم آنچنان نتيجه‌اي حاصل نشد و در خراسان جنوبي فقط گهگاهي به مناسبت‌هايي، هر يك یا دو ماه به اتفاق مرحوم جليل مالكي ومرحوم جليل رفيعي كه از صداي خوبي نيز برخوردار بودند وعود نوازي هم مي‌كردند و آقاي علي رستگار نوازنده ني وآقاي حسين اشرفي نوازنده ويولون و آقاي پرويز دقيقي وچند تن ديگر در سالن باشگاه فرهنگيان اجراهايي را انجام مي‌داديم و گاهي نيز در راديو برنامه داشتيم.
استاد فكر مي‌كنيد دستگاه‌ها و مسوولان چگونه مي‌توانند به اعتلاي فرهنگ موسيقي كمك كنند؟
كار گروه‌هاي جوان موسيقي را كه در جشنواره‌ها اجرا دارند، بسيار مي‌پسندم، برنهادهاي دولتي است كه ايشان را بسيار تشويق وحمايت كنند.
در مورد ساخت سازهاي سنتي، پتانسيل استان چگونه است؟
ساخت ساز در زمان‌هاي قديم در مشهد و تهران و بيرجند و اصفهان انجام مي‌شده و الان هم مي‌شود. در حال حاضر كساني كه سنتور و سه تار مي‌سازند، از جمله جناب آقاي اسكندري هستند و يكي هم پسر خود بنده، مهندس شهرزاد شكوهي كه ساز خوش صداي دست خودم را هم ايشان ساخته‌اند.
استاد نظرتان راجع به جلوگيري از زوال برخي از آواها ونواهاي خراسان جنوبي چيست؟
بسياري از اين آواها و سرودهاي محلي زيبا را مرحوم سرتيپ بينا و دختر خانم ايشان جمع‌آوري و تدوين كرده‌اند ولي بيشتر از اطراف بيرجند و خوسف. هنوز بسياري از آوازها براي جمع‌آوري باقي مانده است.
استاد پيام آخرتان را براي جوانان بفرماييد.
به افراد جوان وعلاقه‌مند مي‌گويم، در مرحله اول، همين علاقه داشتن، محرك انسان است. ولي براي نواختن هر سازي، بايد استاد ديد وهزينه وعمر گذاشت وچون اساتيد ارباب فن هستند و استاد بر نكات ظريفي تسلط دارد كه خود انسان به تنهايي نمي‌تواند آنها را پيدا كند. هيچ كس به تنهایی در این مسیر به موفقیتی نرسیده است ! البته برخي افراد ،خلاقيت‌هايي را دارند كه مي‌توانند به تنهايي نيز ابداعاتي داشته باشند. ديگر اينكه در آموزش هنر، انسان نبايد زود خسته شود و انتظار يك شبه نوازنده شدن را داشته باشد و بايد در مدت‌هاي طولاني تمرين كرد.در پايان، نظريه تك رو بودن نوازندگان قديم وعدم پيشرفت كار گروهي در قديم وپخش نشدن مهارت‌هایشان را با استاد مطرح كردم كه ايشان پذيرفتند و گفتند قبول دارم كه در قديم، نوازندگي‌ها بيشتر براي دل نوازنده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.