|

غروب ِ سنّت ِشفاهي ِ« چاربيتي» خواني در خراسان

«جلال الدّين»و «چار بيتي»هايش

مهدی عباسی زهان . پژوهشگر و منتقد ادبی

به طور کلي مي‌توان در مقابل وجه غالب ادبيات (مکتوب)، از ادبيات شفاهي سخن به ميان آورد که از طريق شنيداري، سينه به سينه منتقل شده است. ادبيات شفاهي يکي از اجزاي مهم فرهنگ عامه هر قوم و ملتي است و از اين منظر اگر اهميتش از ادبيات مکتوب بيشتر نباشد، کمتر هم نيست. نمي توان مرز دقيقي بين ادبيات مکتوب و شفاهي کشيد. با اين وجودآثاري که مولف آنها معلوم نيست، سينه به سينه منتقل مي‌شوند، با اينکه متعلق به سر زمين مشخصي هستند اما خاستگاه دقيق آن ها در آن سر زمين مشخص نيست، گاهي با تغيير آداب و رسوم و باورهاي فکري و ديني در متن آن ها نيز تغيير ايجاد شده و آفرينش آنها عمدتا به منظور آموزش يا سرگرمي بوده را «ادبيات شفاهي» مي‌دانند که توجه به آن ها فراتر از يک مشغله ادبي، حراست از فرهنگ و هنر يک مرز و بوم تلقّي مي‌شود. با وجود اعتبار وجايگاهي که‏ ادبيات شفاهي در فرهنگ و ادبِ ديرپا و ريشه‏دار ‏ ايراني دارد و با وجود اينکه آثار عميق و فراوان آن بر ادب مکتوب غيرقابل انکار است اما متأسفانه‏ در ايران، ديدگاهي‏ سطحي نسبت به ادب شفاهي و فرهنگ عامه وجود دارد و ارزش و اعتباري که از سوي اهالي ادبيات بدان داده مي‌شود به هيچ وجه شايسته و بايسته نيست.
ترانه و نغمه‌هاي عاميانه يکي از جلوه‌هاي ادبيات شفاهي است که در مناطق مختلف با وجود اينکه ساليان سال، سينه به سينه حفظ و منتقل شده اند متاسفانه در دهه‌هاي اخير و با همه گير شدن ادبيات مکتوب و نيز ديگر جنبه‌هاي آموزش و سرگرمي در دنياي مدرن ماهيت و کارکرد خويش را از دست داده و در خطر فراموشي قرار دارند. «چاربيتي» به عنوان مهم‌ترين جلوه ادبيات شفاهي در خراسان (به ويژه در مناطق شرق و جنوب که عمدتا فارسي زبان هستند) در گذشته نه چندان دور اهميت فراواني داشته است. «چاربيتي» در واقع از نظر ساختار و از نظر مضامين شعري، هماني است که در ادبيات مکتوب با عنوان «دوبيتي» شناخته مي‌شود و باباطاهر عريان همداني و فايز دشتستاني از گويندگان مشهور آن دانسته مي‌شوند. به احتمال قوي وجود چهار مصرع در آن باعث شده است تا در فرهنگ عامه خراساني به «چاربيتي» معروف شود.
در روزگاري که سواد، مهارت کميابي بوده و از راديو، تلويزيون و رايانه و ارتباط مجازي خبري نبوده است، مردم در دشت و صحرا به هنگام گندم درو يا گله چراني، يا در شب نشيني هاي زمستاني به هنگام نخ ريسي و قالي بافي با زمزمه‌هاي سوزناک اين " چاربيتي"ها را مي‌خواندند. در اين ميان، افراد با حافظ هاي که مثلا دويست يا سيصد چاربيتي از بر بودند نُقل محفل بودند و ديگراني هم انگار بوده اند که گاهي با ذوق شاعرانه شان چاربيتي جديدي بر اين گنجينه ادبيات شفاهي مي افزودند يا مصرع يا بيتي از چاربيتي رايج را به تناسب حال خويش و روزگار خويش تغيير مي‌دادند.
چاربيتي ها گاهي با نواي جانسوز ني و ديگر گاه با زخمه دوتار همراهي شده است. البته کلمات ِ دوتار نوازي در موسيقي مقامي خراسان محدود به چاربيتي نيست و ترانه‌هاي ديگري نيز اجرامي‌شود.
با اين وجود در موسيقي مقامي جنوب و شرق خراسان، کلمات ِ مشهورترين " الله خواني"ها، «چاربيتي» هستند.
در «چاربيتي»هاي خراساني گاهي اسامي افرادي که به نظر مي‌رسد شاعر بوده اند آمده است. يکي از اين افراد «جلال الدين» نام دارد:
نمک مثل عسل شيرين نگردد
سفالين کوزه، ظرف چين نگردد
ترا گيرم که پيدا مي‌شود يار
گمون دارم جلال الدين نگردد
بنا به تجربه شخصي‌ام، در چاربيتي خواني هاي رايج به ويژه در بين افرادي از نسل هاي پيشين در مناطقي مثل زهان بيرجند، نام «جلال الدين» را شنيده بودم. زن، هنگامي که در مشک از ماست، دوغ و کره مي‌گرفت و مرد، به هنگام دروي گندم در اندوهگين ترين لحن ممکن، «چاربيتي»هايي از او مي‌خواندند و اگر از آنها مي پرسيدم که اين جلال الدين کيست؟ نمي‌دانستند يا پاسخي مبهم داشتند مثل اينکه جلال الدين يک عاشق بيچاره بوده که هيچ گاه به معشوقش نمي‌رسد.
درآوازهاي ضبط شده موسيقي مقامي نيز نام «جلال الدين» بسامد بالايي دارد: آوازهاي استاد نظر محمد سليماني (دهه 40 خورشيدي) واستادسروراحمدي (دهه 60 خورشيدي) و نيز در آلبوم موسيقي که غلامحسين غفاري مي‌خواندو استاد عسگريان دوتار مي‌نوازد و تمام آن «چاربيتي» خواني است (اوايل دهه 70 خورشيدي)، نام قاضي جلال الدين فقهي سلجوقي به عنوان شاعر آمده بود.
قاضي جلال الدين فقهي سلجوقي شاعر و عارفِ «چاربيتي» سراي خراساني، اهل روستايي درجنوب شرق خراسان (حوالي تايباد)
درجواني به قصد علم وفقه به هرات و بعدتر به مشهد رفت وبا اصحاب علم ودين بسيار نشست. درنهايت به روستاي کوچک خويش بازگشت، از علم و دين صرف نظر کرد وعاشق وعارف شد (محمد زاده، 1388: 7). همان گونه که اشاره شد «چاربيتي»هاي او را درنمونه‌هاي درخشان موسيقي فولکلور وموسيقي مقامي خراسان مي‌توان شنيد. بسياري ازمردم قديم خراسان بي آنکه اورابشناسند، غالب چاربيتي‌هاي او را حفظ هستند! با اين که پيش از اين گفته شد که يکي از مشخصه‌هاي ادبيات شفاهي، نداشتن مولف است، اما در مورد اين «چاربيتي»ها از آنجايي که ساير مشخصه‌هاي ادبيات شفاهي را به شدت دارا هستندو در برخي موارد نسبت به اينکه آيا پيش از جلال الدين هم رواج داشته و جلال الدين آن را بازنويسي يا ثبت کرده و اينکه برخي از آن ها متعلق به او نباشد و تنها به واسطه شباهت به آثار او آن را متعلق به او بدانند، شک هست و تازه برخي افراد در سال‌هاي بعد نيز ممکن است برخي از آنها را به سليقه خويش تغيير داده باشند چه اينکه برخي از «چاربيتي»ها بين مصرع هايش از منطقه اي تا منطقه ديگر تفاوت وجود دارد. هم از اين روست که جلال الدين و چاربيتي هايش را بخشي از ميراث گرانبهاي ادبيات شفاهي خراسان مي‌دانيم که به شدت محتاج ارزش گزاري و ثبت و ضبط به شيوه فاخر و مناسب است.
در ادامه به برخي از مضامين شعري جالب توجه در اين «چاربيتي»ها مي پردازيم:
در آميختن مضامين عاشقانه با آداب و شعائر ديني
از برجسته ترين ويژگي‌هاي اين «چاربيتي»ها در آميختن مضامين عاشقانه با آداب و شعایر ديني است. مردم خراسان در قياس با ديگر مردم ايران نسبت به اجراي تکاليف ديني پايبندي بيشتري داشته اند. در حالي که عده اي از زاهدان رياکار، عشق و عاشقي را در تضاد با دينداري مي دانسته‌اند، شاعر، روزگار عاشقي و همدم شدن با معشوق را غايت ِ عبادت مي‌داند. هم از اين روست که در نکته بيني شاعرانه شب وصل را به شب قدر (که در آن عبادت بيشترين ارزش و اعتبار دارد) تشبيه مي‌شود:
خوشا روزي که يکجا با تو باشم
به طرف باغ و صحرا با تو باشم
به چشم من شب قدر است آن شب
که من تا روز تنها با تو باشم
پايبندي به عشق تا «روز قيامت»؛ بسان ِ سعدي
همان گونه که سعدي بر اين باور است که عشق او با مرگ از بين نمي‌رود و تا روز قيامت ادامه مي يابد:
در آن نفس که بميرم در آرزوي تو باشم
بدان اميد دهم جان که خاک کوي تو باشم
به وقت صبح قيامت که سر ز ِ خاک برآرم
به گفت وگوي تو خيزم، به جست و جوي تو باشم
شاعر به معشوق خويش خاطر نشان مي‌کند که چه در خاک و چه در روز قيامت، از سر ِ وفا به جست و جوي او خواهد بود:
به دنيا پا به زنجير تواَم من
ميان خاک دلگير تواَم من
به فرداي قيامت، روز محشر
در آن غوغا، يخن گير تواَم من
اصطلاح « يخن گير»، اصطلاح عاميانه خراساني است. در لهجه خراساني به جاي « يقه» از « يخن» استفاده مي‌شود.
«زبان وقوعي»؛ بسان ِ وحشي بافقي
درشعر وقوع ومکتب واسوخت، شاعرتجربه‎اي را که خودداشته وبروي واقع شده است، درشعرخويش نشان مي‎دهد واين اتفاق زماني درادبيات فارسي روي مي‌دهدکه تب عرفان وعشق سوزان سبک عراقي فرو افتاده وهنوز مضمون يابي وباريک انديشي سبک هندي غالب نشده است. زبان وقوعي به ويژه در عاشقانه‌هاي وحشي بافقي چشم نواز است:
برميان دامن زدن بينند وچابك رفتنش
تاچومن افتاده اي ناگه بگيرد دامنش
به طور مشابه، قاضي جلال الدين نيز گاهي شرح عشق خويش را به زبان وقوعي بر زبان مي آورد:
اگر من از تو برگرديده باشم
به خون خويشتن غلتيده باشم
دلم چون دامن گل غرق خون باد
جدا از تو اگر خنديده باشم
هم از اين روست که از جان و دل خريدار معشوق است، اما نه بي چون و چرا به شرط اينکه وجودش از سوي معشوق پذيرفته شود:
اگر باشم من، يار تو باشم
ز جان و دل خريدار تو باشم
اگر رفتم اندر سوي غربت
هواخواه و هوادار تو باشم
جهان بيني ِ مردّد، بسان ِ خيام
همان ترديدي که خيام درباره فلسفه هستي دارد، در برخي «چاربيتي»هاي خراساني قابل رديابي است. همان گونه که خيام، جهان را بسان کارگاهي آشفته مي‌داند که در آن امکان تفکيک کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش ميسر نيست:
در کارگه کوزه گري رفتم دوش
ديدم دوهزار کوزه گويا و خموش
هر يک به زبان خويش با من مي گفت
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش!
در چاربيتي هاي منسوب به قاضي جلال الدين نيز سر رشته امور دنيا ناپيداست:
جهان بازار بر هم خورده اي هست
زمانه مجلس افسرده اي هست
سرم بيرون نشد از کار دنيا
عجب سر رشته گم کرده اي هست
واسوخت گرايي؛ به سان ِولي دشت بياضي
روي گرداندن از معشوق، مهم‌ترين نشانه شعرواسوخت است. طغيان عليه معشوق، تهديد معشوق وسربه سمت ديگري چرخاندن، ازنشانه‌هاي اشعارواسوخت ولي دشت بياضي است. اوگاهي به نرمي، گاهي با افسوس ودربسياري از موارد، با تندي ازمعشوق نوميد مي‌شود:
مگر نشيمن وصلت ز غيرخالي بود
که دل ز کوي تو مي رفت و اضطراب نداشت
به طور مشابه نوميد شدن از معشوق و ايمان به بي وفايي او از مضامين چاربيتي‌هاي خراساني است:
سرم سرگشته در کار تو باشد
دلم دایم گرفتار تو باشد
نمي دانم که بعد ِ مردن من
کدامين بي وفا يار تو باشد
در پايان ذکر اين نکته خالي از لطف نيست که «چاربيتي»هاي جلال الدين بسان گنجينه اي بسياري از واژگان، ترکيبات و اصطلاحات فارسي ِ خراساني و لهجه‌هاي آن را در سينه مردم اين ديار حفظ کرده است. متاسفانه در سال‌هاي اخير به تبع ِ از رونق افتادن سنّت «ادبيات شفاهي»، اين « چاربيتي»ها در خطر فراموشي و از دست دادن برخي خصلت هاي فرهنگي شان هستند، چه اينکه اگر هم کسي بخواهد آن ها را به صورت « مکتوب» بر کاغذ ببندد و در قفسه‌هاي کتابخانه اسير کند، امري عبث خواهد بود. مرگ هر پيرمرد يا پيرزني در روستاهاي خراسان به پايان آمدن اين سنّت را هشدار مي‌دهد، چه اين که در سوي ديگر چرخه حيات، نوجوان چوپاني نيست که اين چاربيتي ها را براي گوسفندانش بخواند يا مشکي نوبر ساخته نمي‌شود تا به مدد «چاربيتي»هاي اندوهگين، «مسکه» بيشتري بدهد.
به طور کلي مي‌توان در مقابل وجه غالب ادبيات (مکتوب)، از ادبيات شفاهي سخن به ميان آورد که از طريق شنيداري، سينه به سينه منتقل شده است. ادبيات شفاهي يکي از اجزاي مهم فرهنگ عامه هر قوم و ملتي است و از اين منظر اگر اهميتش از ادبيات مکتوب بيشتر نباشد، کمتر هم نيست. نمي توان مرز دقيقي بين ادبيات مکتوب و شفاهي کشيد. با اين وجودآثاري که مولف آنها معلوم نيست، سينه به سينه منتقل مي‌شوند، با اينکه متعلق به سر زمين مشخصي هستند اما خاستگاه دقيق آن ها در آن سر زمين مشخص نيست، گاهي با تغيير آداب و رسوم و باورهاي فکري و ديني در متن آن ها نيز تغيير ايجاد شده و آفرينش آنها عمدتا به منظور آموزش يا سرگرمي بوده را «ادبيات شفاهي» مي‌دانند که توجه به آن ها فراتر از يک مشغله ادبي، حراست از فرهنگ و هنر يک مرز و بوم تلقّي مي‌شود. با وجود اعتبار وجايگاهي که‏ ادبيات شفاهي در فرهنگ و ادبِ ديرپا و ريشه‏دار ‏ ايراني دارد و با وجود اينکه آثار عميق و فراوان آن بر ادب مکتوب غيرقابل انکار است اما متأسفانه‏ در ايران، ديدگاهي‏ سطحي نسبت به ادب شفاهي و فرهنگ عامه وجود دارد و ارزش و اعتباري که از سوي اهالي ادبيات بدان داده مي‌شود به هيچ وجه شايسته و بايسته نيست.
ترانه و نغمه‌هاي عاميانه يکي از جلوه‌هاي ادبيات شفاهي است که در مناطق مختلف با وجود اينکه ساليان سال، سينه به سينه حفظ و منتقل شده اند متاسفانه در دهه‌هاي اخير و با همه گير شدن ادبيات مکتوب و نيز ديگر جنبه‌هاي آموزش و سرگرمي در دنياي مدرن ماهيت و کارکرد خويش را از دست داده و در خطر فراموشي قرار دارند. «چاربيتي» به عنوان مهم‌ترين جلوه ادبيات شفاهي در خراسان (به ويژه در مناطق شرق و جنوب که عمدتا فارسي زبان هستند) در گذشته نه چندان دور اهميت فراواني داشته است. «چاربيتي» در واقع از نظر ساختار و از نظر مضامين شعري، هماني است که در ادبيات مکتوب با عنوان «دوبيتي» شناخته مي‌شود و باباطاهر عريان همداني و فايز دشتستاني از گويندگان مشهور آن دانسته مي‌شوند. به احتمال قوي وجود چهار مصرع در آن باعث شده است تا در فرهنگ عامه خراساني به «چاربيتي» معروف شود.
در روزگاري که سواد، مهارت کميابي بوده و از راديو، تلويزيون و رايانه و ارتباط مجازي خبري نبوده است، مردم در دشت و صحرا به هنگام گندم درو يا گله چراني، يا در شب نشيني هاي زمستاني به هنگام نخ ريسي و قالي بافي با زمزمه‌هاي سوزناک اين " چاربيتي"ها را مي‌خواندند. در اين ميان، افراد با حافظ هاي که مثلا دويست يا سيصد چاربيتي از بر بودند نُقل محفل بودند و ديگراني هم انگار بوده اند که گاهي با ذوق شاعرانه شان چاربيتي جديدي بر اين گنجينه ادبيات شفاهي مي افزودند يا مصرع يا بيتي از چاربيتي رايج را به تناسب حال خويش و روزگار خويش تغيير مي‌دادند.
چاربيتي ها گاهي با نواي جانسوز ني و ديگر گاه با زخمه دوتار همراهي شده است. البته کلمات ِ دوتار نوازي در موسيقي مقامي خراسان محدود به چاربيتي نيست و ترانه‌هاي ديگري نيز اجرامي‌شود.
با اين وجود در موسيقي مقامي جنوب و شرق خراسان، کلمات ِ مشهورترين " الله خواني"ها، «چاربيتي» هستند.
در «چاربيتي»هاي خراساني گاهي اسامي افرادي که به نظر مي‌رسد شاعر بوده اند آمده است. يکي از اين افراد «جلال الدين» نام دارد:
نمک مثل عسل شيرين نگردد
سفالين کوزه، ظرف چين نگردد
ترا گيرم که پيدا مي‌شود يار
گمون دارم جلال الدين نگردد
بنا به تجربه شخصي‌ام، در چاربيتي خواني هاي رايج به ويژه در بين افرادي از نسل هاي پيشين در مناطقي مثل زهان بيرجند، نام «جلال الدين» را شنيده بودم. زن، هنگامي که در مشک از ماست، دوغ و کره مي‌گرفت و مرد، به هنگام دروي گندم در اندوهگين ترين لحن ممکن، «چاربيتي»هايي از او مي‌خواندند و اگر از آنها مي پرسيدم که اين جلال الدين کيست؟ نمي‌دانستند يا پاسخي مبهم داشتند مثل اينکه جلال الدين يک عاشق بيچاره بوده که هيچ گاه به معشوقش نمي‌رسد.
درآوازهاي ضبط شده موسيقي مقامي نيز نام «جلال الدين» بسامد بالايي دارد: آوازهاي استاد نظر محمد سليماني (دهه 40 خورشيدي) واستادسروراحمدي (دهه 60 خورشيدي) و نيز در آلبوم موسيقي که غلامحسين غفاري مي‌خواندو استاد عسگريان دوتار مي‌نوازد و تمام آن «چاربيتي» خواني است (اوايل دهه 70 خورشيدي)، نام قاضي جلال الدين فقهي سلجوقي به عنوان شاعر آمده بود.
قاضي جلال الدين فقهي سلجوقي شاعر و عارفِ «چاربيتي» سراي خراساني، اهل روستايي درجنوب شرق خراسان (حوالي تايباد)
درجواني به قصد علم وفقه به هرات و بعدتر به مشهد رفت وبا اصحاب علم ودين بسيار نشست. درنهايت به روستاي کوچک خويش بازگشت، از علم و دين صرف نظر کرد وعاشق وعارف شد (محمد زاده، 1388: 7). همان گونه که اشاره شد «چاربيتي»هاي او را درنمونه‌هاي درخشان موسيقي فولکلور وموسيقي مقامي خراسان مي‌توان شنيد. بسياري ازمردم قديم خراسان بي آنکه اورابشناسند، غالب چاربيتي‌هاي او را حفظ هستند! با اين که پيش از اين گفته شد که يکي از مشخصه‌هاي ادبيات شفاهي، نداشتن مولف است، اما در مورد اين «چاربيتي»ها از آنجايي که ساير مشخصه‌هاي ادبيات شفاهي را به شدت دارا هستندو در برخي موارد نسبت به اينکه آيا پيش از جلال الدين هم رواج داشته و جلال الدين آن را بازنويسي يا ثبت کرده و اينکه برخي از آن ها متعلق به او نباشد و تنها به واسطه شباهت به آثار او آن را متعلق به او بدانند، شک هست و تازه برخي افراد در سال‌هاي بعد نيز ممکن است برخي از آنها را به سليقه خويش تغيير داده باشند چه اينکه برخي از «چاربيتي»ها بين مصرع هايش از منطقه اي تا منطقه ديگر تفاوت وجود دارد. هم از اين روست که جلال الدين و چاربيتي هايش را بخشي از ميراث گرانبهاي ادبيات شفاهي خراسان مي‌دانيم که به شدت محتاج ارزش گزاري و ثبت و ضبط به شيوه فاخر و مناسب است.
در ادامه به برخي از مضامين شعري جالب توجه در اين «چاربيتي»ها مي پردازيم:
در آميختن مضامين عاشقانه با آداب و شعائر ديني
از برجسته ترين ويژگي‌هاي اين «چاربيتي»ها در آميختن مضامين عاشقانه با آداب و شعایر ديني است. مردم خراسان در قياس با ديگر مردم ايران نسبت به اجراي تکاليف ديني پايبندي بيشتري داشته اند. در حالي که عده اي از زاهدان رياکار، عشق و عاشقي را در تضاد با دينداري مي دانسته‌اند، شاعر، روزگار عاشقي و همدم شدن با معشوق را غايت ِ عبادت مي‌داند. هم از اين روست که در نکته بيني شاعرانه شب وصل را به شب قدر (که در آن عبادت بيشترين ارزش و اعتبار دارد) تشبيه مي‌شود:
خوشا روزي که يکجا با تو باشم
به طرف باغ و صحرا با تو باشم
به چشم من شب قدر است آن شب
که من تا روز تنها با تو باشم
پايبندي به عشق تا «روز قيامت»؛ بسان ِ سعدي
همان گونه که سعدي بر اين باور است که عشق او با مرگ از بين نمي‌رود و تا روز قيامت ادامه مي يابد:
در آن نفس که بميرم در آرزوي تو باشم
بدان اميد دهم جان که خاک کوي تو باشم
به وقت صبح قيامت که سر ز ِ خاک برآرم
به گفت وگوي تو خيزم، به جست و جوي تو باشم
شاعر به معشوق خويش خاطر نشان مي‌کند که چه در خاک و چه در روز قيامت، از سر ِ وفا به جست و جوي او خواهد بود:
به دنيا پا به زنجير تواَم من
ميان خاک دلگير تواَم من
به فرداي قيامت، روز محشر
در آن غوغا، يخن گير تواَم من
اصطلاح « يخن گير»، اصطلاح عاميانه خراساني است. در لهجه خراساني به جاي « يقه» از « يخن» استفاده مي‌شود.
«زبان وقوعي»؛ بسان ِ وحشي بافقي
درشعر وقوع ومکتب واسوخت، شاعرتجربه‎اي را که خودداشته وبروي واقع شده است، درشعرخويش نشان مي‎دهد واين اتفاق زماني درادبيات فارسي روي مي‌دهدکه تب عرفان وعشق سوزان سبک عراقي فرو افتاده وهنوز مضمون يابي وباريک انديشي سبک هندي غالب نشده است. زبان وقوعي به ويژه در عاشقانه‌هاي وحشي بافقي چشم نواز است:
برميان دامن زدن بينند وچابك رفتنش
تاچومن افتاده اي ناگه بگيرد دامنش
به طور مشابه، قاضي جلال الدين نيز گاهي شرح عشق خويش را به زبان وقوعي بر زبان مي آورد:
اگر من از تو برگرديده باشم
به خون خويشتن غلتيده باشم
دلم چون دامن گل غرق خون باد
جدا از تو اگر خنديده باشم
هم از اين روست که از جان و دل خريدار معشوق است، اما نه بي چون و چرا به شرط اينکه وجودش از سوي معشوق پذيرفته شود:
اگر باشم من، يار تو باشم
ز جان و دل خريدار تو باشم
اگر رفتم اندر سوي غربت
هواخواه و هوادار تو باشم
جهان بيني ِ مردّد، بسان ِ خيام
همان ترديدي که خيام درباره فلسفه هستي دارد، در برخي «چاربيتي»هاي خراساني قابل رديابي است. همان گونه که خيام، جهان را بسان کارگاهي آشفته مي‌داند که در آن امکان تفکيک کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش ميسر نيست:
در کارگه کوزه گري رفتم دوش
ديدم دوهزار کوزه گويا و خموش
هر يک به زبان خويش با من مي گفت
کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش!
در چاربيتي هاي منسوب به قاضي جلال الدين نيز سر رشته امور دنيا ناپيداست:
جهان بازار بر هم خورده اي هست
زمانه مجلس افسرده اي هست
سرم بيرون نشد از کار دنيا
عجب سر رشته گم کرده اي هست
واسوخت گرايي؛ به سان ِولي دشت بياضي
روي گرداندن از معشوق، مهم‌ترين نشانه شعرواسوخت است. طغيان عليه معشوق، تهديد معشوق وسربه سمت ديگري چرخاندن، ازنشانه‌هاي اشعارواسوخت ولي دشت بياضي است. اوگاهي به نرمي، گاهي با افسوس ودربسياري از موارد، با تندي ازمعشوق نوميد مي‌شود:
مگر نشيمن وصلت ز غيرخالي بود
که دل ز کوي تو مي رفت و اضطراب نداشت
به طور مشابه نوميد شدن از معشوق و ايمان به بي وفايي او از مضامين چاربيتي‌هاي خراساني است:
سرم سرگشته در کار تو باشد
دلم دایم گرفتار تو باشد
نمي دانم که بعد ِ مردن من
کدامين بي وفا يار تو باشد
در پايان ذکر اين نکته خالي از لطف نيست که «چاربيتي»هاي جلال الدين بسان گنجينه اي بسياري از واژگان، ترکيبات و اصطلاحات فارسي ِ خراساني و لهجه‌هاي آن را در سينه مردم اين ديار حفظ کرده است. متاسفانه در سال‌هاي اخير به تبع ِ از رونق افتادن سنّت «ادبيات شفاهي»، اين « چاربيتي»ها در خطر فراموشي و از دست دادن برخي خصلت هاي فرهنگي شان هستند، چه اينکه اگر هم کسي بخواهد آن ها را به صورت « مکتوب» بر کاغذ ببندد و در قفسه‌هاي کتابخانه اسير کند، امري عبث خواهد بود. مرگ هر پيرمرد يا پيرزني در روستاهاي خراسان به پايان آمدن اين سنّت را هشدار مي‌دهد، چه اين که در سوي ديگر چرخه حيات، نوجوان چوپاني نيست که اين چاربيتي ها را براي گوسفندانش بخواند يا مشکي نوبر ساخته نمي‌شود تا به مدد «چاربيتي»هاي اندوهگين، «مسکه» بيشتري بدهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.