|

تاثير اقليم وعواطف بر کار نويسندگان خراساني

جغرافياي شاعرانه نوشتن

عالیه عطایی . کارشناس تئاتر

نوشتن هرگز فارغ از خود نبوده است. خودِ دروني که همان عواطف و حالات شخصي و فردي است و خود بيروني که برگرفته از محيط زيستي و اقليمي يک نويسنده است. بررسي آثار نويسندگان هر اقليم، نشان داده است که نويسندگي، فارغ از به کارگيري تکنيک و قوه تخيل، وابسته به عواملي زيستي نويسنده است. ساده‌ترين شکلش به کارگيري جغرافياي ويژه همان منطقه در داستان است. که نمونه‌اش در داستان‌هاي ناتوراليستي صادق چوبک فراوان ديده مي‌شود و در نگاه بعد، اقليم بر نگرش نويسنده در ذات زندگي تاثير گذاشته است. آسمان آبي، کوير خشک، درياي آرام، کوهستان برفي... همين ويژگي‌هاي اقليمي نوعي نگاه ايجاد مي‌کند که تاثير‌گذاري‌اش بر سبک نوشتن بيشتر ثانويه است. به اين معني که الزاما شخصيت‌ها و مکان وقوع داستان برگرفته از محيط زيستي نيست ولي نگاه نويسنده در انتخاب شخصيت و انگيزه‌ها و پيچش‌هاي روايتي محصول اين تاثير پذيري خواهد بود.
خراسان از دير باز مهد ادب و فرهنگ ايران زمين بوده است و نامش با شاعري چون حکيم ابوالقاسم فردوسي گره خورده است. از اين رو نوعي تاريخي نگري در آثار نويسندگان متاخر‌تر اين منطقه پيدا شده است. نوعي نگرش تاريخي و ادیبانه نسبت به اقليم و محيط زيستي که در آثار محمود دولت آبادي ديده مي‌شود. نويسندگان خراساني همواره بر خلاف جريان‌هاي غالب پيش رفته‌اند و وقايع سياسي و اجتماعي را با پس زمينه تاريخي در آثارشان نشان داده‌اند که اين منافاتي با پرداخت رئاليستي نداشته است. رئاليست در اين منطقه بيشتر با عشق به کشاورزي و جبر محيطي همراه بوده است و پرداختن به مقوله فاصله طبقاتي يا همان عشق فقير و غني در بستر زمين‌داري و فئوداليته نمايش داده است. سبکي که از لحاظ تکنيکي گاهي به شعر نزديک مي‌شود و جاي تعجب نيست که قصه گويان سنتي و نقالان محلي هم با زباني فراتر از زبان عاميانه صحبت مي‌کنند و اگر به طور خاص روايت و افسانه‌ها مورد بررسي قرار گيرد، حتي زبان عاميانه ايشان به شعر نزديک است و مادربزرگ‌هاي قصه گوي اين مرز و بوم با لغات مهجور و گاهي دري افسانه‌ها را روايت مي‌کنند که براي بررسي زبان شناسي در اين منطقه حکم گنج را دارد. جبرگرايي که در آثار هر اقليم قابل بررسي است در آثار نويسندگان خراسان به طور خاص ديده مي‌شود. از زمان تاخت و تاز محمود افغان تا انقلاب مشروطه نوعي نگاه جبر گرا به شرايط حاکم وجود داشته است که نمودش در آثار نويسندگان اين منطقه را نمي توان عيني جست‌وجو کرد ولي خلق شخصيت‌هايي که تحت فشار محيط هستند، خودش نمود بارز اين فضاي خفقان است که بيشتر ذهني پرداخت شده است. يکي از مباحثي که منتقدان بر شيوه داستان نويسي خراسان، بر آن تاکيد کرده‌اند، بي‌اعتنايي ايشان به جريان سازي‌هاست. اما بياييد از نگاه بي‌طرفانه مقوله نوشتن را بررسي کنيم. آيا اصولا وصل بودن به هر موج و جريان زودگذر، امتياز محسوب مي‌شود؟ جواب اين سوال خودش مسير بررسي اين آثار را نشان خواهد داد.
در پايان اينکه نويسندگي در اقليم خراسان به شعر و عرفان گره خورده است و ريشه‌هايي عميق در به هم پيوستگي اين مقوله‌ها دارد. نوعي عرفان فردي که کاراکترها را در مسير زندگي همراهي مي‌کند و آزمون و خطاهایشان را با معني مي‌کند. و اين فارغ از حضور عطار نيشابوري نخواهد بود. عرفان فردي که به بارور کردن شخصيت‌هاي مذهبي مي‌رسد که به قضا و تقدير وابسته‌اند و به اصطلاح عاميانه‌تر بهشت و جهنمشان همين دنياست و تحول شخصيت‌ها فارغ از خاستگاه اجتماعي شان نيست و اگر دگرديسي در آن ها اتفاق مي‌افتد، فرديت شان در تقابل با محيط آن را شکل مي‌دهد. محيطي که جدا از بستر‌هاي اجتماعي و جبر حاکم، طبيعت و زمين در آن نقش اساسي دارد و نوعي نگرش ساده و بي‌پيرايه نسبت به جغرافياي طبيعي به وجود آورده است. جنگ و جدلي با طبيعت در کار نيست و همان طور که ساکنان اين مرز و بوم با محيطشان اخت گرفته‌اند، نويسندگان بر خاسته از اين سرزمين نيزنسبت به طبيعت نگاهي مادرانه دارند و از ديدي خرد گريز به پيشرفت هاي کيهاني نظر دارند. همان طور که محمود کيانوش مي‌گويد:
اي قافله سالارِ همه کج روشان /
گيرم که شدي به تارک کاهکشان
اين رنج عبث مبر، که در اوج سپهر
از راز درون آدمي نيست نشان
نوشتن هرگز فارغ از خود نبوده است. خودِ دروني که همان عواطف و حالات شخصي و فردي است و خود بيروني که برگرفته از محيط زيستي و اقليمي يک نويسنده است. بررسي آثار نويسندگان هر اقليم، نشان داده است که نويسندگي، فارغ از به کارگيري تکنيک و قوه تخيل، وابسته به عواملي زيستي نويسنده است. ساده‌ترين شکلش به کارگيري جغرافياي ويژه همان منطقه در داستان است. که نمونه‌اش در داستان‌هاي ناتوراليستي صادق چوبک فراوان ديده مي‌شود و در نگاه بعد، اقليم بر نگرش نويسنده در ذات زندگي تاثير گذاشته است. آسمان آبي، کوير خشک، درياي آرام، کوهستان برفي... همين ويژگي‌هاي اقليمي نوعي نگاه ايجاد مي‌کند که تاثير‌گذاري‌اش بر سبک نوشتن بيشتر ثانويه است. به اين معني که الزاما شخصيت‌ها و مکان وقوع داستان برگرفته از محيط زيستي نيست ولي نگاه نويسنده در انتخاب شخصيت و انگيزه‌ها و پيچش‌هاي روايتي محصول اين تاثير پذيري خواهد بود.
خراسان از دير باز مهد ادب و فرهنگ ايران زمين بوده است و نامش با شاعري چون حکيم ابوالقاسم فردوسي گره خورده است. از اين رو نوعي تاريخي نگري در آثار نويسندگان متاخر‌تر اين منطقه پيدا شده است. نوعي نگرش تاريخي و ادیبانه نسبت به اقليم و محيط زيستي که در آثار محمود دولت آبادي ديده مي‌شود. نويسندگان خراساني همواره بر خلاف جريان‌هاي غالب پيش رفته‌اند و وقايع سياسي و اجتماعي را با پس زمينه تاريخي در آثارشان نشان داده‌اند که اين منافاتي با پرداخت رئاليستي نداشته است. رئاليست در اين منطقه بيشتر با عشق به کشاورزي و جبر محيطي همراه بوده است و پرداختن به مقوله فاصله طبقاتي يا همان عشق فقير و غني در بستر زمين‌داري و فئوداليته نمايش داده است. سبکي که از لحاظ تکنيکي گاهي به شعر نزديک مي‌شود و جاي تعجب نيست که قصه گويان سنتي و نقالان محلي هم با زباني فراتر از زبان عاميانه صحبت مي‌کنند و اگر به طور خاص روايت و افسانه‌ها مورد بررسي قرار گيرد، حتي زبان عاميانه ايشان به شعر نزديک است و مادربزرگ‌هاي قصه گوي اين مرز و بوم با لغات مهجور و گاهي دري افسانه‌ها را روايت مي‌کنند که براي بررسي زبان شناسي در اين منطقه حکم گنج را دارد. جبرگرايي که در آثار هر اقليم قابل بررسي است در آثار نويسندگان خراسان به طور خاص ديده مي‌شود. از زمان تاخت و تاز محمود افغان تا انقلاب مشروطه نوعي نگاه جبر گرا به شرايط حاکم وجود داشته است که نمودش در آثار نويسندگان اين منطقه را نمي توان عيني جست‌وجو کرد ولي خلق شخصيت‌هايي که تحت فشار محيط هستند، خودش نمود بارز اين فضاي خفقان است که بيشتر ذهني پرداخت شده است. يکي از مباحثي که منتقدان بر شيوه داستان نويسي خراسان، بر آن تاکيد کرده‌اند، بي‌اعتنايي ايشان به جريان سازي‌هاست. اما بياييد از نگاه بي‌طرفانه مقوله نوشتن را بررسي کنيم. آيا اصولا وصل بودن به هر موج و جريان زودگذر، امتياز محسوب مي‌شود؟ جواب اين سوال خودش مسير بررسي اين آثار را نشان خواهد داد.
در پايان اينکه نويسندگي در اقليم خراسان به شعر و عرفان گره خورده است و ريشه‌هايي عميق در به هم پيوستگي اين مقوله‌ها دارد. نوعي عرفان فردي که کاراکترها را در مسير زندگي همراهي مي‌کند و آزمون و خطاهایشان را با معني مي‌کند. و اين فارغ از حضور عطار نيشابوري نخواهد بود. عرفان فردي که به بارور کردن شخصيت‌هاي مذهبي مي‌رسد که به قضا و تقدير وابسته‌اند و به اصطلاح عاميانه‌تر بهشت و جهنمشان همين دنياست و تحول شخصيت‌ها فارغ از خاستگاه اجتماعي شان نيست و اگر دگرديسي در آن ها اتفاق مي‌افتد، فرديت شان در تقابل با محيط آن را شکل مي‌دهد. محيطي که جدا از بستر‌هاي اجتماعي و جبر حاکم، طبيعت و زمين در آن نقش اساسي دارد و نوعي نگرش ساده و بي‌پيرايه نسبت به جغرافياي طبيعي به وجود آورده است. جنگ و جدلي با طبيعت در کار نيست و همان طور که ساکنان اين مرز و بوم با محيطشان اخت گرفته‌اند، نويسندگان بر خاسته از اين سرزمين نيزنسبت به طبيعت نگاهي مادرانه دارند و از ديدي خرد گريز به پيشرفت هاي کيهاني نظر دارند. همان طور که محمود کيانوش مي‌گويد:
اي قافله سالارِ همه کج روشان /
گيرم که شدي به تارک کاهکشان
اين رنج عبث مبر، که در اوج سپهر
از راز درون آدمي نيست نشان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.