|

مروري بر آسيب‌ها وچالش‌هاي متاثر از وضعيت کنوني مطالعه ونشر در ايران

طبقه متوسط شهری ناکارآمد

توسعه همه جانبه وپايدار معلول رشد و ارتقای پارامترهاي اصلي توسعه است. نمي‌توان توسعه ملي ودموکراتيک را بدون توجه به شاخص‌هاي اصلي آن همانند توسعه فرهنگي، اقتصادي وسياسي در نظر گرفت که البته هر کدام از اين مؤلفه‌هاي ساختاري برروي سايرمؤلفه‌ها تاثير مستقيم مي‌گذارد ودر يک فرآيند ديالیکتیکی و انضمامي امکان ارتقای شاخص‌هاي توسعه ملي ودموکراتيک را در صورت‌بندي پايدار آن باعث مي‌شوند. در اين راستاتوسعه فرهنگي نقش خاص وبي بديلي دارد. رشد يافتگي جوامع بيش از آنکه معلول ظرفيت‌هاي اقتصادي يا سياسي باشد به رشد وباروري نيروي انساني به مثابه نيروي مولد وموتور محرکه تحولات وتغييرات اجتماعي وابسته است. نمي‌توان رشد يافتگي نيروي انساني رابدون ايجاد تحولات زير ساختي در ارتقای شاخص‌هاي مطالعه وکتابخواني در نظر گرفت. امر مهمي که علاوه بر اينکه به خودي خود عامل تغيير جايگاه نيروي مولد از وضعيت ممکن به وضعيت مطلوب را باعث مي‌شودمي تواند مستقيما بر توسعه فرهنگي تاثير گذاشته وساير مولفه‌هاي ذکر شده را نيز تحت تاثير قراردهد.
واقعيت اين است که امروزه، جامعه ايراني در وضعيت مطلوبي به لحاظ سرانه مطالعه به سر نمي‌برد. در شکل‌گيري وضعيت کنوني عوامل بسياري دخيل‌اند: شرايط نامطلوب اقتصادي که به دليل مشکلات ومعضلات معيشتي ونيازمندي هاي اوليه زندگي حادث مي‌شود وشرايط ناپايدار سياسي که امکان جهت‌گيري افراد وگروه‌هاي مرجع به سمت فرآيند مطالعه وتحقيق مبتني بر جهت‌گيري‌هاي دراز مدت وحتي ميان مدت را غيرممکن مي‌سازد. اما در علل وکنکاش موضوع فوق چالش‌هاي ديگري نيز وجود دارند که بيش از آنکه محصول شرايط اقتصادي وسياسي باشند"به فرهنگ مردمي مطالعه" بر مي‌گردند. فرهنگي که در وضعيت کنوني‌اش امکان حرکت جامعه در مسير تحولات بنيادين، مدرن وپايدار وبه تبع همه جانبه را سلب مي‌کند. اغراق نيست اگر ادعا کنيم توسعه فرهنگي در ايران بسيار عقب‌تر ودر سطوح نازل‌تري از توسعه اقتصادي وسياسي پيشرفته است.
در جوامع توسعه يافته، شاخص‌هاي اصلي توسعه همسو، همگام وهماهنگ با يکديگر پيش مي‌روند. به عنوان مثال با انباشت مطالعات اجتماعي، طبقه متوسط شهري شکل مي‌گيرد تا امکان‌گذار از ساختارهاي سنتی به مدرن را فراهم سازد. رشد بورژوازي وطبقه متوسط شهري که حکم موتور محرکه دموکراسي وتحولات بنيادين را ايفا مي‌کند به وقوع انقلاب صنعتي مي‌انجامد وتغييرات از عرصه فرهنگي به حوزه اقتصاد منتقل مي‌شود. تحولات عظيم اقتصادي در جاي خود تغييرات سياسي را جهت مي‌دهدتا اين تحولات زير ساختي ولي آرام و تدريجي در جاي خود نيروي انساني را متحول مي‌کندو اين چرخه تغييرات مطابق نيازمندي ها و ضرورت‌ها به تحول جامعه وپارامترهاي درگير در توسعه همه جانبه وپايدار منجر مي‌شود. اما در ايران تغييرات فرهنگي وهسته اصلي اين تغييرات که در شکل‌گيري وتکوين طبقه متوسط شهري است مطابق با مؤلفه‌هاي سياسي واقتصادي پيش نرفته است. اگرچه واقعيت دردناک ديگري نيز وجود دارد و آن هم اينست که تحولات سياسي واقتصادي نيز بيش از آنکه محصول تحولات زير بنايي باشد در سطوح ولايه‌هاي بالايي وظاهري باقي مانده‌اند. اگرچه تغييرات فرهنگي تحت عوامل وشرايط مختلفي امکان ظهور وبروز مي‌يابند اما بخش عمده‌اي از اين ظرفيت سازي‌ها به تغيير در فرهنگ مطالعه عمومي برمي‌گردد.
فرهنگ مطالعه عمومي درايران متاثر از فرهنگ شفاهي مطالعه است. فرهنگي که در شعرگونگي و روايت پذيري صرف متاثر از آثار انديشمندان قرن6 تا8 هجري شمسي، مقارن با قرن 12 تا 14 ميلادي زمينه ظهور وبروز يافته‌اند. زماني که فرهنگ شفاهي و رويکردهاي متاثر از آن به فرهنگ نوشتاري تغييير شکل دهد امکان نقد وسپس گفتمان‌هاي ادبي، اجتماعي، سياسي وفرهنگي را به وجود مي‌آورد. گسست تاريخي در مسير ذکر شده باعث مي‌شود که مطالعه عمومي هيچ گاه فرصت نهادينه کردن مباني نظري نقد و تحرک اجتماعي را نيابد. طنز غم‌انگيز قضيه آنست که اگر به نوع کتاب هايي که مخاطب پسند‌ند نگاهي کنيم متوجه حاد بودن معضل فوق مي‌شویم.اين فرهنگ شفاهي نه تنها در بدنه جامعه که در سطوح کلان‌تر وگفتمان حاکم بر روش و منش سياستمداران و روشنگران نيز تاثيرمي‌گذارد. اين معضل اجتماعي و فرهنگي با خود چالش عمده از جمله عدم توجه به مستندات در بحث‌ها را به همراه مي‌آورد که نمونه‌هاي آن را در مناظرات انتخاباتي اين سال‌ها شاهد بوده‌ايم.
طبقه متوسط شهري که بايد بار مطالعه، تحقيق و پژوهش را در راستاي ارتقای وضعيت جامعه به دوش کشد، به شکل کاريکاتوري از طبقه متوسط در کشور‌هاي توسعه يافته متجلي مي‌شود و لذا نمي‌تواندهمسو با تحولات کلان به ايفاي نقش بپردازد.
ساختار انتشارات وقواعد نشر در ايران
مهندسي کردن تحولات اجتماعي وفرهنگي در حوزه نشر کتاب بازتاب عيني دارد: آنجا که برخي انتشارات با بودجه‌هاي کلان دولتی مديريت وهدايت مي‌شوند واين مساله باعث مي‌شود تا امکان رقابت مؤثر و پويا از بخش خصوصي سلب شود. ورود کتاب وفرهنگ کتاب خواني به سمت فرهنگ کالايي باعث توليد وباز توليد اشکال متفاوتي از شي وارگي کتاب مي‌شود زيرا در قلمرو سيستم مبادله کالايي، سود و منفعت مادي چر بش سنگيني بر ساير مولفه‌ها داردو ارزش کتاب به بعد کالايي آن تقليل مي‌يابد.
فرهنگ‌سازي يک جامعه در حال گذار
محدوديت هاي اعمال شده بر نويسندگان داخلي و مترجمان آثار دست اول اروپا وآمريکا علاوه بر اين که انگيزه را درميان نويسندگان خودمان پايين مي‌آورد، اشکال متفاوتي از ابتذال را پديد مي‌آورد. فرهنگ زماني که نمود دولتي پيدا کند ودر چارچوب ملاحظات، سوءظن‌ها، مميزي و سانسور محصور بماند علاوه بر اين که جامعه را از مسير تحولات زير بنايي و پايدار خارج مي‌کند تبعات سنگين سياسي و اجتماعي نيز به بار مي‌آورد. تغيير شغل در ميان صاحبان قلم واصحاب نشريات که در چند ساله گذشته بسيار شدت گرفته است عوارض فردي واجتماعي فراواني دارد که البته در اين مجال نمي‌توان به طور کامل دست به طرح آن زد. اما پرهيز از سوءظن به نويسندگان، خصوصا افرادي نظير محمود دولت آبادي که با آثارشان زمينه شناخت ادبيات ايران در محافل آکادميک و مخاطبان خارج از کشور رافراهم ساخته‌اند و با کشف استعدادها، نويسندگان جوان وخلاقي را به جامعه فرهنگي و ادبي کشور معرفي کرده‌اند، مي‌تواند چشم‌اندازي نو براي نويسندگان به وجود آورد ودر سايه اميد واستقلال ايشان، جامعه ادبي رشد يافته‌تري بسازد.
در دوران رياست جمهوري خاتمي، شاهد استقلال نسبي در حوزه عمل وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي بوديم. رويکردي که توانسته بود انگيزه واميد را در ميان نويسندگان وکانون هاي فعال نويسندگان وپژوهندگان کشور به وجود آورد. اما با روي کار آمدن دولت احمدي‌نژاد برخی از نويسندگان وادار به مهاجرت شدند يا براي کم کردن هزينه‌ها کنج خلوت اختيار کردند.
تاکيد ريیس جمهور روحاني بر حذف ضابطه‌هاي شديد مميزي وسانسور، واگذاري مديريت عرصه فرهنگ به دست فرهنگيان ودر يک جمله دفاع از دولت فرهنگي به جاي فرهنگ دولتي مي‌تواند چشم‌انداز مطلوبي براي آينده ترسيم کند يا حداقل از نگراني‌هاي موجود بکاهد.
توسعه همه جانبه وپايدار معلول رشد و ارتقای پارامترهاي اصلي توسعه است. نمي‌توان توسعه ملي ودموکراتيک را بدون توجه به شاخص‌هاي اصلي آن همانند توسعه فرهنگي، اقتصادي وسياسي در نظر گرفت که البته هر کدام از اين مؤلفه‌هاي ساختاري برروي سايرمؤلفه‌ها تاثير مستقيم مي‌گذارد ودر يک فرآيند ديالیکتیکی و انضمامي امکان ارتقای شاخص‌هاي توسعه ملي ودموکراتيک را در صورت‌بندي پايدار آن باعث مي‌شوند. در اين راستاتوسعه فرهنگي نقش خاص وبي بديلي دارد. رشد يافتگي جوامع بيش از آنکه معلول ظرفيت‌هاي اقتصادي يا سياسي باشد به رشد وباروري نيروي انساني به مثابه نيروي مولد وموتور محرکه تحولات وتغييرات اجتماعي وابسته است. نمي‌توان رشد يافتگي نيروي انساني رابدون ايجاد تحولات زير ساختي در ارتقای شاخص‌هاي مطالعه وکتابخواني در نظر گرفت. امر مهمي که علاوه بر اينکه به خودي خود عامل تغيير جايگاه نيروي مولد از وضعيت ممکن به وضعيت مطلوب را باعث مي‌شودمي تواند مستقيما بر توسعه فرهنگي تاثير گذاشته وساير مولفه‌هاي ذکر شده را نيز تحت تاثير قراردهد.
واقعيت اين است که امروزه، جامعه ايراني در وضعيت مطلوبي به لحاظ سرانه مطالعه به سر نمي‌برد. در شکل‌گيري وضعيت کنوني عوامل بسياري دخيل‌اند: شرايط نامطلوب اقتصادي که به دليل مشکلات ومعضلات معيشتي ونيازمندي هاي اوليه زندگي حادث مي‌شود وشرايط ناپايدار سياسي که امکان جهت‌گيري افراد وگروه‌هاي مرجع به سمت فرآيند مطالعه وتحقيق مبتني بر جهت‌گيري‌هاي دراز مدت وحتي ميان مدت را غيرممکن مي‌سازد. اما در علل وکنکاش موضوع فوق چالش‌هاي ديگري نيز وجود دارند که بيش از آنکه محصول شرايط اقتصادي وسياسي باشند"به فرهنگ مردمي مطالعه" بر مي‌گردند. فرهنگي که در وضعيت کنوني‌اش امکان حرکت جامعه در مسير تحولات بنيادين، مدرن وپايدار وبه تبع همه جانبه را سلب مي‌کند. اغراق نيست اگر ادعا کنيم توسعه فرهنگي در ايران بسيار عقب‌تر ودر سطوح نازل‌تري از توسعه اقتصادي وسياسي پيشرفته است.
در جوامع توسعه يافته، شاخص‌هاي اصلي توسعه همسو، همگام وهماهنگ با يکديگر پيش مي‌روند. به عنوان مثال با انباشت مطالعات اجتماعي، طبقه متوسط شهري شکل مي‌گيرد تا امکان‌گذار از ساختارهاي سنتی به مدرن را فراهم سازد. رشد بورژوازي وطبقه متوسط شهري که حکم موتور محرکه دموکراسي وتحولات بنيادين را ايفا مي‌کند به وقوع انقلاب صنعتي مي‌انجامد وتغييرات از عرصه فرهنگي به حوزه اقتصاد منتقل مي‌شود. تحولات عظيم اقتصادي در جاي خود تغييرات سياسي را جهت مي‌دهدتا اين تحولات زير ساختي ولي آرام و تدريجي در جاي خود نيروي انساني را متحول مي‌کندو اين چرخه تغييرات مطابق نيازمندي ها و ضرورت‌ها به تحول جامعه وپارامترهاي درگير در توسعه همه جانبه وپايدار منجر مي‌شود. اما در ايران تغييرات فرهنگي وهسته اصلي اين تغييرات که در شکل‌گيري وتکوين طبقه متوسط شهري است مطابق با مؤلفه‌هاي سياسي واقتصادي پيش نرفته است. اگرچه واقعيت دردناک ديگري نيز وجود دارد و آن هم اينست که تحولات سياسي واقتصادي نيز بيش از آنکه محصول تحولات زير بنايي باشد در سطوح ولايه‌هاي بالايي وظاهري باقي مانده‌اند. اگرچه تغييرات فرهنگي تحت عوامل وشرايط مختلفي امکان ظهور وبروز مي‌يابند اما بخش عمده‌اي از اين ظرفيت سازي‌ها به تغيير در فرهنگ مطالعه عمومي برمي‌گردد.
فرهنگ مطالعه عمومي درايران متاثر از فرهنگ شفاهي مطالعه است. فرهنگي که در شعرگونگي و روايت پذيري صرف متاثر از آثار انديشمندان قرن6 تا8 هجري شمسي، مقارن با قرن 12 تا 14 ميلادي زمينه ظهور وبروز يافته‌اند. زماني که فرهنگ شفاهي و رويکردهاي متاثر از آن به فرهنگ نوشتاري تغييير شکل دهد امکان نقد وسپس گفتمان‌هاي ادبي، اجتماعي، سياسي وفرهنگي را به وجود مي‌آورد. گسست تاريخي در مسير ذکر شده باعث مي‌شود که مطالعه عمومي هيچ گاه فرصت نهادينه کردن مباني نظري نقد و تحرک اجتماعي را نيابد. طنز غم‌انگيز قضيه آنست که اگر به نوع کتاب هايي که مخاطب پسند‌ند نگاهي کنيم متوجه حاد بودن معضل فوق مي‌شویم.اين فرهنگ شفاهي نه تنها در بدنه جامعه که در سطوح کلان‌تر وگفتمان حاکم بر روش و منش سياستمداران و روشنگران نيز تاثيرمي‌گذارد. اين معضل اجتماعي و فرهنگي با خود چالش عمده از جمله عدم توجه به مستندات در بحث‌ها را به همراه مي‌آورد که نمونه‌هاي آن را در مناظرات انتخاباتي اين سال‌ها شاهد بوده‌ايم.
طبقه متوسط شهري که بايد بار مطالعه، تحقيق و پژوهش را در راستاي ارتقای وضعيت جامعه به دوش کشد، به شکل کاريکاتوري از طبقه متوسط در کشور‌هاي توسعه يافته متجلي مي‌شود و لذا نمي‌تواندهمسو با تحولات کلان به ايفاي نقش بپردازد.
ساختار انتشارات وقواعد نشر در ايران
مهندسي کردن تحولات اجتماعي وفرهنگي در حوزه نشر کتاب بازتاب عيني دارد: آنجا که برخي انتشارات با بودجه‌هاي کلان دولتی مديريت وهدايت مي‌شوند واين مساله باعث مي‌شود تا امکان رقابت مؤثر و پويا از بخش خصوصي سلب شود. ورود کتاب وفرهنگ کتاب خواني به سمت فرهنگ کالايي باعث توليد وباز توليد اشکال متفاوتي از شي وارگي کتاب مي‌شود زيرا در قلمرو سيستم مبادله کالايي، سود و منفعت مادي چر بش سنگيني بر ساير مولفه‌ها داردو ارزش کتاب به بعد کالايي آن تقليل مي‌يابد.
فرهنگ‌سازي يک جامعه در حال گذار
محدوديت هاي اعمال شده بر نويسندگان داخلي و مترجمان آثار دست اول اروپا وآمريکا علاوه بر اين که انگيزه را درميان نويسندگان خودمان پايين مي‌آورد، اشکال متفاوتي از ابتذال را پديد مي‌آورد. فرهنگ زماني که نمود دولتي پيدا کند ودر چارچوب ملاحظات، سوءظن‌ها، مميزي و سانسور محصور بماند علاوه بر اين که جامعه را از مسير تحولات زير بنايي و پايدار خارج مي‌کند تبعات سنگين سياسي و اجتماعي نيز به بار مي‌آورد. تغيير شغل در ميان صاحبان قلم واصحاب نشريات که در چند ساله گذشته بسيار شدت گرفته است عوارض فردي واجتماعي فراواني دارد که البته در اين مجال نمي‌توان به طور کامل دست به طرح آن زد. اما پرهيز از سوءظن به نويسندگان، خصوصا افرادي نظير محمود دولت آبادي که با آثارشان زمينه شناخت ادبيات ايران در محافل آکادميک و مخاطبان خارج از کشور رافراهم ساخته‌اند و با کشف استعدادها، نويسندگان جوان وخلاقي را به جامعه فرهنگي و ادبي کشور معرفي کرده‌اند، مي‌تواند چشم‌اندازي نو براي نويسندگان به وجود آورد ودر سايه اميد واستقلال ايشان، جامعه ادبي رشد يافته‌تري بسازد.
در دوران رياست جمهوري خاتمي، شاهد استقلال نسبي در حوزه عمل وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي بوديم. رويکردي که توانسته بود انگيزه واميد را در ميان نويسندگان وکانون هاي فعال نويسندگان وپژوهندگان کشور به وجود آورد. اما با روي کار آمدن دولت احمدي‌نژاد برخی از نويسندگان وادار به مهاجرت شدند يا براي کم کردن هزينه‌ها کنج خلوت اختيار کردند.
تاکيد ريیس جمهور روحاني بر حذف ضابطه‌هاي شديد مميزي وسانسور، واگذاري مديريت عرصه فرهنگ به دست فرهنگيان ودر يک جمله دفاع از دولت فرهنگي به جاي فرهنگ دولتي مي‌تواند چشم‌انداز مطلوبي براي آينده ترسيم کند يا حداقل از نگراني‌هاي موجود بکاهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.