مشروح گفت و گوی صمیمی شرق با مهندس حسن رمضانی با سابقه ترین کارشناس میراث فرهنگی خراسان جنوبی :
علی رغم ظرفیت های بالا سهمی در گردشگری کشور نداریم
مهندس حسن رمضاني متولد 1344 است. دوران مقدماتي تحصيل خود را در بيرجند سپري ميکند و در سالهاي جنگ تحميلي براي دفاع از آرمانهاي انقلاب نوپاي اسلامي و مرز و بومش به جبهههاي جنگ حق عليه باطل ميرود. او که 30ماه سابقه حضور فعال در جبهه را در کارنامه دارد ، ليسانس خود را از دانشگاه مشهد در رشته تاريخ اخذ ميکند و از سال 1375 تا 1379 در سمت مديريت فرهنگي جنوب خراسان زماني که هنوز تقسيم خراسان بزرگ و تشکيل خراسان جنوبي به مرکزيت بيرجند انجام نشده بود عهده دار مسووليت ميشود. از سال 1379 به مدت سه سال رياست اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي بيرجند را عهده دار و يک سال را به عنوان معاون معرفي آموزش در ميراث فرهنگي سپري ميکند. از سال 1383 مديرکل ميراث فرهنگي خراسان جنوبي ميشود و اين مسووليت تا سال 1384 و تغيير دولت ادامه مييابد. با پيروزي محمود احمدينژاد در انتخابات سال 1384 جاي خود را به عباس زاده ميدهد که قبل از اين سکان مديريت ميراث فرهنگي نيشابور را بر عهده داشته است و خودش با حکم سيدمحمد بهشتي چهره شاخص فرهنگي کشور، مديريت پايگاه ملي بافت تاريخي بيرجند را عهده دار ميشود و از سال 1388 تاکنون مسووليت
موزههاي استان و ثبت آثار تاريخي بيرجند را بر عهده دارد. آن چه ميخوانيد مشروح گفتوگوي گرم و صميمي تحريريه شرق با قديميترين کارشناس ميراث فرهنگي استان است که به حضور مخاطبان تقديم ميشود.
همانطور که ميدانيد و تجربه جوامع توسعه يافته نشان ميدهد، نميتوانيم به توسعه همه جانبه و پايدار بدون درنظر گرفتن همه ابعاد توسعه بيانديشيم. در اين ميان توسعه فرهنگي نقش خاص و بيبديلي دارد؛ جنابعالي جايگاه فرهنگ در منظومه تفکر و تعالي يک کشور را چگونه ارزيابي ميکنيد؟
بنده نيز همانند شما و بسياري ديگر از کساني که دغدغه توسعه و پيشرفت کشور را دارند، معتقدم، با يک نگاه تک بعدي نميتوان به افقهاي دور دست و چشماندازهاي مطلوب انديشيد. اگرچه نميتوان اشکال متعدد توسعه را از هم تفکيک کرد، اما از جنبه اثر بخشي و اينکه بخواهيم پايه و بستري براي توسعه همه جانبه و پايدار تعريف کنيم، توسعه فرهنگي جايگاه خاص و اهميتي غيرقابل انکار مييابد. ضمن اينکه بايد اين نکته را هم اضافه کنم که شان انقلاب ما پيش از آنکه سياسي باشد يا اهداف بر اساس مطالبات معيشتي و اقتصادي شکل گرفته باشد، شاني فرهنگي داشته است زيرا مهمترين محور انقلاب ما تغيير در نگاه، انديشه، افکار و آرمانهاي جامعه بوده است که اينها همه اولويتهاي فرهنگي به حساب ميآيد. حتي توسعه سياسي و اقتصادي را نيز نميتوان بدون لحاظ کردن توسعه فرهنگي پيش برد و به دوام و بقاي جامعه انديشيد. تمام کشورهاي توسعه يافته که بنيان هاي مقتدري در رشد اقتصادي و آزاديهاي سياسي خود تعريف کرده اند، ابتدا به خاستگاه فرهنگ و سرچشمههاي اعتقادي جامعه خود انديشيدهاند. به عنوان نمونه انقلاب صنعتي در غرب اگرچه ظاهرا رويکردي اقتصادي داشته است، اما شاکله اصلي تغييرات، توسط انديشمندان، نخبگان، مورخان و نظريه پردازان رقم خورده است. مهمترين مساله در شرايط کنوني اينست که نگاه ما به فرهنگ از حالت فرمايشي و رکود کنوني خارج شود. بايد مديريتهاي فرهنگي را بستر زايش تحولات اساسي بدانيم نه اينکه در چارت سازماني همواره مديريت فرهنگي را به مثابه مديريتي فرمايشي لحاظ کنيم و اين مساله تخصيص بودجهها و امکانات را نيز شامل ميشود. بايد جهتگيريهاي کلان را عوض کنيم و دست به يک باز انديشي عميق و اساسي جهت استفاده از ظرفيتهاي فرهنگي، چه در حفظ و استفاده از ابنيههاي تاريخي و چه در ظرفيتها و جاذبههاي مردم شناسي مان بزنيم.
جايگاه ميراث فرهنگي را در شرايط کنوني پس از دوره هشت ساله سپري شده در چه وضعيتي ميبينيد ؟
بگذاريد روشن بگويم که شرايط کنوني اصلا مناسب نيست. در وضعيت کلان کشور اتفاقات بدي افتاده است. در اين سالها بسياري از ظرفيتها و توانمنديهاي کشور نابود شده يا در مسير اضمحلال قرار گرفته است. در حالي که من معتقدم با اين درآمدهاي عظيم نفتي در سالهاي گذشته که بيشک با هيچ دورهاي قابل قياس نبوده است، اگر نگاه شايستهاي به حوزه فرهنگ کشور صورت ميگرفت و بخشي از اين درآمدها با مديريت کارآمد در مسير صحيح خود هزينه ميشد، ما می توانستیم به بسياري از اهداف برنامههاي توسعه ملي دست يابيم. واقعيت اين است که در سالهاي گذشته، ميراث فرهنگي از مسير اصلي خود خارج شده بود. اگر فرصتي دست ميداد، اين مجموعه به کار فرهنگي ميپرداخت، در صورتي که رسالت ميراث هيچگاه فعاليت سياسي يا ورود به حوزههاي ديگر تعريف نشده است. عدم استفاده از نيروهاي سازماني که واقعيت اين مجموعه را بشناسند، يکي ديگر از معضلات حاکم در مجموعه ما بوده است. در همه اين سالها حوزه پژوهش عملا تعطيل شده بود و سازمان از کارشناسي تهي شد. افرادي همانند سيد محمد بهشتي که همگان او را به عنوان فردي اهل فن ميشناسند،کنار گذاشته شدند. اين ها هزينههاي کمي نبود که بر بدنه ميراث فرهنگي و شاکله مديريت کشور تحميل شد. اگر امروز واقعا ميخواهيم بدانيم سهم ميراث فرهنگي با توجه به همه اين ظرفيتهاي عظيم انساني و درآمدهاي سرشار نفتي در چند سال گذشته چه بوده است، کافي است برويم و وضعيت آثار ثبت شده در فهرست جهاني را ببينيم. من به لحاظ آمار و ارقام نشان ميدهم که ما در بدترين وضعيت خود در همه سالهاي بعد از انقلاب به سر ميبريم. با وجود داشتن درآمدهاي هنگفت از احياي ارزشهاي فرهنگي دريغ شده است. برگزاري پر هزينه جشنوارهها و فرصت هاي سرمايه گذاري که ديگر در دنياي امروز امري منسوخ شده تلقي ميشود، جاي فرصت سازيهاي واقعي را گرفتند. بايد بيپرده بگويم که ايران در اين سالها سيماي فرهنگي مناسبي نداشته است و ايجاد زيرساختهاي گردشگري به منظور تحقق اشتغال و توسعه پايدار شعاري بيش نبوده است که در جاي خود به مستندات آن اشاره خواهم کرد. آنچه شرح آن به ميان آمد گوشهاي از معضلات حاکم بر مجموعه ميراث فرهنگي و تبيين وضعيت اسفبار کنوني است. ما با دانستن همه اين مسايل و مشکلات، ميخواهيم ميراث فرهنگي را در مسير درست آن قرار دهيم. من معتقدم اگرچه دولت به تازگي مستقر شده است و موانع و چالشهاي بسياري در مسير کار دولت وجود دارد، ولي با توجه به رويکرد رييسجمهور و شخص آقاي سلطاني- فر که بر استفاده از نيروهاي سازماني تاکيد دارند و مشکلات را ميشناسند، ميتوان به بهبود اوضاع اميد داشت و چشمانداز مطلوبي براي آينده ترسيم کرد. البته به شرط اينکه همه دست به دست هم بدهيم و از همه ظرفيتهاي جامعه دانشگاهي و بخش خصوصيمان استفاده کنيم.
به نظر ميرسد در کنار دو مساله ذکر شده جايگاه پژوهش و استفاده از افراد سازماني بايد امر مهم ديگري نيز مورد توجه قرار گيرد، همانطور که جنابعالي ميدانيد در راهبردهاي کلان توسعه کشور، همچون برنامه پنجم توسعه و اصل 44 قانون اساسي از ضرورت استفاده از توانمندي بخش خصوصي سخن به ميان آمده است. چه راهکارهايي ميبايست براي کارآمدي بخش خصوصي و نهادهاي مردمي در بهبود جايگاه ميراث فرهنگي در کشور و استان مورد توجه قرار بگيرد؟
متاسفانه ما هيچگاه نگاه مطلوبي به بخش خصوصي نداشتهايم. ترس از اينکه مبادا به ميراث فرهنگي ما آسيب برسد يا اينکه مبادا اشتباه کنيم، باعث شده است که از قابليت ها و استفاده از توانمنديهاي بخش عظيمي از نيروي انساني مشتاق و ماهر محروم بمانيم. مردم بايد احساس کنند که ميراث فرهنگي در زندگي آنها حضوري ملموس و عيني دارد و ميتواند مشکلات معيشتي و اقتصاديشان را برطرف کند. ما بايد براي مردم جاذبه ايجاد کنيم. با شرايط پيش آمده، مردم حق دارند که بگويند که اين چه ميراث فرهنگي است که نه اشتغال ايجاد ميکند و نه به توسعه و پيشرفت کشور منجر ميشود. ما ميخواهيم بخش خصوصي را در چهارچوب قانون و منطبق بر اهداف عالي نظام وارد صحنه کنيم. تاکيد خود جناب سلطاني نيز بر اين است که مردم بايد وارد شوند و به بخش خصوصي نبايد به عنوان يک سرعتگير يا مانعي در مسير حرکت کشور نگريسته شود. براي اين مهم چند راهکار وجود دارد. يک راه معرفي و سپردن ابنيه تاريخي به بخش خصوصي است. من در مدتي که به عنوان کارشناس در اداره کل ميراث فرهنگي مشغول به خدمت بودم، با خيل عظيمي از جوانان و دانشگاهيان مشتاق مواجه ميشدم که حاضر بودند در اين عرصه قدم بگذارند. راه دوم تبديل ابنيه به موسسههاي فرهنگي و جاذبه گردشگري در راستاي ايجاد اشتغال مولد است. ميراث فرهنگي در خراسان جنوبي بخش جواني است که هنوز بايد با ايجاد زيرساخت هاي فرهنگي و بسترهاي پژوهشي، گام هاي بنيادين را برداريم. ما تازه توانستهايم ضرورتهايی همانند پروازهاي هر روزه را داشته باشيم. اما براي اينکه بازارهاي جهاني ما را به عنوان مقصد گردشگري بشناسند. بايد بخش خصوصي را وارد صحنه کنيم. ديگر اصول تجارت در دنياي امروز برپايه کانالهاي ارتباطي دولت با نهادها، سازمانها و شرکتهاي بازاريابي فعال شکل نميگيرد. البته در استانهاي جوان دولت بايد حمايت کند و نظارت داشته باشد، تا قدمهاي اول به درستي برداشته شود. اما نبايد در فرهنگسازي بر اين امر مهم غافل بمانيم که مردم، صاحبان ميراث فرهنگي يک کشورند. اگر مردم احساس کنند که در مسير حفظ و اعتلاي بناها، اموزهها و لهجههايي گام برميدارند که پدران و نياکان خودشان آنها را پديد آورده و در طول تاريخ حفظ کردهاند تا به نسل هاي بعدي امانت بدهند، حتما وارد ميشوند. ما به اين اصل باور داريم، فقط بايد بکوشيم در کنار هم، بسترهاي حضور و مشارکت مدني مردم در استان را فراهم کنيم.
جنابعالي براي دست يابي به اهداف لازم چه استراتژي و تمهيداتي مد نظر داريد؟
همانطور که گفتم، به نظر من مهمترين مساله فرهنگسازي و معرفي صحيح جاذبهها است تا خراسان جنوبي يک مقصد گردشگري باشد. من در اينجا يک انتقاد جدي به شرکت نمايشگاههاي بينالمللي دارم که ميتوانند با دعوت از افراد خارج از استان در معرفي ظرفيتها و جاذبهها نقش به سزايي داشته باشد. اما نبايد کار به گونهاي باشد که شرکت نمايشگاهها افرادي را از خارج استان بياورد، محدودهاي را به آن ها اجاره دهد و متري از ايشان پول بگيرد. شرکت بايد متولي معرفي ظرفيتهاي ما در خارج از استان باشد. اين مطلب را هم بايد اضافه کنم که گردشگري يک پکيج است و يک کار فرابخشي لازم دارد. لذا هماهنگي و مشارکت نهادهاي متعددي در اين امر دخيلند. از سربازي که پاسپورت يک گردشگر را چک ميکند تا راننده تاکسي که جا به جايي مسافر را به عهده دارد، همه در کنار يکديگر سهمي در اين فرآيند مدني دارند. ميراث فرهنگي هم در اين مجموعه سهمي دارد. البته من معتقدم، نبايد منتظر بمانيم تا قدمهايي برداشته شود. بايد شروع کنيم و از اشتباه کردن نترسيم. ما از استانهاي ديگر و مقاصد گردشگري مشابه، همانند ميبد، نايين و يزد، چيزي کم نداريم، اما اينکه متاسفانه سهمي در گردشگري کشور را نتوانستيم به خود اختصاص دهيم مسالهاي است که بايد آن را به دقت مورد توجه قرار داده و با عزمي جدي از وضعيت ايستاي کنوني خارج شويم.
استان خراسان جنوبي، در بخش ابنيه و جاذبههاي مردم شناسي، موقعيت خاص و ممتازي دارد که براي بسياري ناشناخته مانده است. جناب عالي بر اساس کار مطالعاتي که انجام دادهايد و وضعيت مشابه در استانهاي ديگر خصوصا استانهاي همجوار چه راهکاري را براي برون رفت از وضعيت کنوني و تحقق اهداف، پيشنهاد ميکنيد؟
در همه استانها و مقاصد گردشگري، وقتي که ميخواهند جاذبهها و ظرفيتهاي خود را معرفي کنند، ابتدا سراغ تور ليدرها ميروند، اما واقعيت اين است که بسياري از تور ليدرها که نقش پيشگام در تبليغ و ترويج جاذبههاي يک منطقه را به عهده دارند، هنوز خراسان جنوبي را نديدهاند. ما بايد آشنايي خود را با ايشان و افراد مرجع شروع کنيم تا انتظار داشته باشيم آنها جاذبهها و مقاصد گردشگري ما را تبليغ کنند. ولي متاسفانه جهتگيريهاي ما در اين خصوص اشتباه بوده است. به عنوان نمونه صدا و سيماي ما مرتبا برنامههايي با لهجه بومي براي مردم استان پخش ميکند، در حالي که اين برنامهها بايد براي شناخت جاذبهها و آشنايي مردم ساير نقاط کشور مورد توجه قرار بگيرد. ما اصلا به بازارهاي هدف توجه نميکنيم. مثلا چند بار بايد مدرسه شوکتيه را به بيرجنديها نشان دهيم يا در معرفي ابنيه تاريخي خود به بازارهاي هدف بيتوجه هستيم. اصلا يک يزدي نميآيد اماکن طبيعي و تاريخي در خراسان جنوبي را ببيند زيرا در اين استان جاذبههاي مشابه کم نيستند. ما بايد اين ظرفيتها را در استانهاي شمالي، آذربايجان يا کرمانشاه تبليغ کنيم. شايد اين مسير مبتني بر آزمون و خطا و بعضا اشتباهاتي که صورت گرفته است، خود مقدمهاي باشد براي کاري که بايد از اکنون شروع کنيم. اکنون در استان ما فهرست ثبت شده در آثار ملي از 12 مورد به حدود 600 مورد رسيده است و جاذبههايي همچون قنات بلده فردوس، کانديداي ثبت در ليست جهاني ميراث بشر قرار دارد که اين نمونه و نمونههاي مشابه که به تفصيل از آن سخن خواهم گفت، نشان از ظرفيت و پشتوانه غني فرهنگي است که با بسترسازي مناسب هم ميتوانيم جايگاهمان را در کشور ارتقاء دهيم و هم امکان اشتغال و توسعه مولد را فراهم آوريم.
امروز در بسياري از کشورها بحث توريسم و درآمدي که از راه گردشگري عايد آن کشور ميشود بسيار جدي در نظر گرفته شده و مورد توجه قرار ميگيرد، اما مساله توريسم به بحث امنيت گره خورده است. متاسفانه با وجود اينکه در استان ما امنيت نسبي وجود دارد ولي تصوير نا مناسبي براي مردم ساير استانها پديد آمده است. ظرفيتهاي توريسم در ابعاد ملي را تشريح نموده و بفرماييد براي ارايه يک تصوير امن و زيبا، چه کارهايي بايد انجام دهيم که ضمانت اجرايي داشته باشد؟
واقعيت آن است که توريسم در دنياي امروز، فارغ از درآمدي که براي يک کشور و منطقه ايجاد ميکند، ميتواند از جنبههاي سياسي و راهبردهاي دراز مدت نيز مورد توجه قرار بگيرد. توريسم ميتواند همبستگي ملي ايجاد کند. تجربه جهاني نشان ميدهد که گردشگري و سياحت ميتواند باعث شناخت مردم يک کشور از ارزشهاي فرهنگي در ساير استانها شود و اين مشوقي باشد که همگان فارغ از اينکه در چه محدوده جغرافيايي زندگي ميکنند، بکوشند در شناخت و ضرورت حفظ ميراث خود گام بردارند. اما در مورد قسمت دوم سوال شما بايد عرض کنم که بيشک امنيت لازمه گردشگري است و همانطور که شما اشاره کرديد ما در استانمان امنيت داريم. آمار و ارقام به وضوح نشان ميدهند که ميزان درگيريهاي متاثر از حضور اشرار و ترانزيت مواد مخدر که ميتواند به شدت گردشگري را به خطر اندازد، در استان ما به همت پرسنل پرتلاش نيروي انتظامي، بسيار کمتر از استانهاي همجوار نظير کرمان و سيستان و بلوچستان است. اما گاهي دچار ندانم کاريهايي ميشويم که باعث ميشود تصويري که از خود ارايه دادهايم مخدوش شود. اگر يک مجموعه يا سازماني در ارايه تصويري امن و زيبا از استان خراسان جنوبي تلاش کرده است، مجموعهاي ديگر با کج سليقگي و بياحتياطي آن را خنثي کرده است. در اين مورد همه ما ضعف داشتهايم. شايد يکي از دلايل آن اين بوده که نتوانستهايم در کنار يکديگر يک کار جمعي مبتني بر اهداف و برنامههاي دراز مدت را تبيين و اجرايي کنيم. با وجود ظرفيتهاي بسيار بالايي که در هر دو حوزه جاذبههاي طبيعي و مردمي در اختيار داريم.
اين بسيار جاي تاسف است که هنوز بسياري نميدانند ما زيباترين تپههاي مينياتوري ايران و جهان را در اين استان داريم. در ميان هفت روستاي شگفتانگيز ايران دو مورد در استان ما قرار گرفتهاند. مگر ميشود مردم شناسي روستاي ماخونيک يا چنشت را ببيند و تحت تاثير عقايد، سنن و رسوم فرهنگي آن قرار نگيرد. ما معتقديم که اين استان بهشت مردم شناسان ميباشد. در حاليکه امروز هر ايراني ماسوله يا ابيانه را ميشناسد ولي شايد کمتر کسي خارج از استان نام ماخونيک يا چنشت به گوشش رسيده باشد. باز بايد در همين جا اضافه کنم که ما بيشترين تعداد کتيبه اشکاني در کشور را در اختيار داريم. بخش اعظم اين کتيبهها اکنون در مرو قرار گرفتهاند که خارج از مرزهاي جمهوري اسلامي هستند و در هيچ استاني به اندازه خراسان جنوبي اين کتيبهها باقي نمانده است. ما اولين تجربههاي بشر در تصويرگري را در اختيار داريم، که نماد عيني آن غار خونيک ميباشد. دارنده 9 مورد باغ بينظير از ميان باغ هاي اصيل ايراني هستيم. در بلده فردوس صاحب يکي از پيچيدهترين سيستمهاي آبياري به شيوه قنات ميباشيم که هفتاد رشته قنات در يک شاه جو جاري ميشود که اين تعداد سابقا صد و پنجاه رشته بوده است و اين اثر که در خود هويت تاريخي و فرهنگي مردمي را در سير زمان بازگو ميکند، اکنون کانديداي ثبت در فهرست آثار جهاني است. در بخش آداب و رسوم، اين منطقه حکم بهشتي براي پژوهشگران، محققان و مردم شناسان به حساب ميآيد زيرا کوير مثل دژي استوار و محکم ما را در طول زمان حفظ کرده است و زماني که ميبينيم بسياري از آداب و رسوم و گويش ها در اقصي نقاط کشور به دليل حمله اقوام و ملل ديگر تغيير يافتهاند، اما در اين ميان اين گويشها و لهجهها با کمترين تفاوت از خاستگاه و منشا پيدايششان حفظ شدهاند که بسياري از آنها را ميتوان جزو لهجههاي فارسي اصيل از زمان اشکاني قلمداد کرد. در آثار دستي، فرش و گليم، جايگاه بسيار ممتازي داريم. استقبال گردشگران خارجي از اين صنايع نشان از يک واقعيت است که اين آثار فاخر در صورت معرفي صحيح ميتوانند افق مطلوبي از رشد و توسعه را باعث شوند. در حوزه ابنيه تاريخي قلاع دفاعي مستحکمي همچون شاه دژ نهبندان يا قلعه مومن آباد را داريم که متعلق به دوره اسماعيليه است. ما در استانمان آبگرم فردوس را داريم که به گواهي متخصصان ژاپني به دليل املاح و مواد معدني آن در ايران منحصر به فرد است و بسياري از جاذبهها و ظرفيتهاي ديگر که با برنامهريزي و مديريت درست ميتوانند چون گنجينههايي براي رشد و اعتلاي استان مورد استفاده قرار گيرند. ما بخش خصوصي آماده کار هم داريم ولي چون هميشه ترسيدهايم که خطا کنيم، اين ظرفيتها را مغفول و معطل رها کردهايم. حتي از ظرفيتهاي دانشجويي موجود در استان هم استفاده نکردهايم. ما ميتوانيم از تعداد زياد دانشجويان غيربومي که در مراکز آموزش عالي سطح استان مشغول به تحصيل هستند براي شناسايي و شناساندن موقعيتهاي گردشگري استانمان استفاده کنيم.
يکي از مهمترين چالشهايی که بر قلمرو عمومي فرهنگ سايه انداخته است و به نظر ميرسد ميراث فرهنگي نيز از تبعات و آسيبهاي آن مصون نبوده است غلبه فرهنگ دولتي بر دولت فرهنگي است. به نظر شما چه عواملي در اتخاذ رويکردهاي دستوري و اعمال فشارهاي سياسي بر حوزه فرهنگ خصوصا ميراث فرهنگي در ساليان گذشته دخيل بوده است؟
براي پاسخ به سوال شما بايد ابتدا به طرح پيشينهاي از زمينههاي شکلگيري سازمان ميراث فرهنگي بپردازيم. اين سازمان در اواسط دهه شصت به وجود آمد درست در زماني که بسياري از ابنيه تاريخي و مواهب فاخر فرهنگي در حال از بين رفتن بود. بسياري از اين ظرفيتها صدمه ديده بودند يا در معرض تعرض قرار ميگرفتند و چون متولي روشني در سالهاي اول انقلاب نداشتيم نميتوانستيم براي نجات اين گنجينهها، اقدامي مطلوب و به موقع انجام دهيم. در واقع سازمان ميراث فرهنگي بر اساس اين نگاه فرهنگي که بتواند پتانسيلهاي فرهنگي اين مملکت را حفظ کند به وجود آمد. اما به مرور اين تفکر غالب شد و اين ذهنيت پديد آمد که بايد با اعمال سياستهاي دستوري و رويکردي سياسي، ميراث فرهنگيمان را نجات دهيم. اما بايد بپذيريم که امروز سطح آگاهي مردم بالا رفته است. نمونههاي بسياري وجود دارد نظير يزد يا اصفهان که مردم و مشتاقان عرصه فرهنگ خود مستقيم وارد ميشوند و کار ترميم يا حفاظت از آثار تاريخي زماني که بلاياي طبيعي حادث ميشود يا دولت توجه و نظارت مستقيم بر اين ميراث را ندارد، به ايفاي نقش ميپردازند. برخي از سوء استفادهها از ابنيه تاريخي باعث شده است تا ناگزیر رويکرد سياسي، تقويت شود. مواردي بوده است که يک مکان فرهنگي به فرد يا افرادي براي حفظ، شناساندن يا بهرهبرداري کار فرهنگی در چهارچوب مقررات و ضوابط واگذار شده است، اما ديدهايم که در آنجا کارها يا فعاليتهاي ديگري صورت ميگرفته که مخل امنیت، تشخیص داده شده است. شايد نمونه اين معضل در استان ما کمتر بوده است اما در استانهاي ديگر نمونههاي متعددي از اين سوءاستفادهها وجود داشته است و همين مساله باعث شده است که من مدير بترسم و برخی از ملاحظات امنیتی را همواره لحاظ کنم. البته در کنار همه اين مسايل، بايد بپذيريم که گاهی تنگ نظري هايي هم وجود داشته است. اگر در ابتداي اين بحث اشاره کردم که ما به يک تحول فرهنگي نيازمنديم، منظور من دقيقا همين مساله است که هم بپذيريم که از يک سو جامعه امروز ما به لحاظ دانش و شناخت از ارزش ميراث و قابليتهاي فرهنگي خود قابل مقايسه با گذشته نيست و از سوي ديگر تلاش کنيم با فرهنگسازي موثر امکان تشويق بخش خصوصي، نهادهاي مردمي و سازمانهاي غيردولتي را پر رنگتر کنيم. در واقع ميخواهم بگويم که ميراث فرهنگي يک کشور متعلق به همه مردم آن کشور است. اگر اين نگاه حاکم شود و دولت وظيفه نظارت را بر عهده بگيرد و کار در چهارچوب ضوابط، فارغ از تنگ نظري ها به خود مردم واگذار شود، بسياري از مشکلات حل ميشود و به مرور شاهد آن خواهيم بود که سياست از عرصه فرهنگ عقبنشيني ميکند و جاي آن را دولت فرهنگي ميگيرد. تجربه گذشته نشان ميدهد که مديران فرهنگي ما فقط بايد کار فرهنگي انجام دهند و ميراث فرهنگي را دور از عمل سياسي نگه دارند. در سالهاي گذشته شاهد آن بوديم که يک رويکرد صرفا سياسي در انتخاب مديران سازمان لحاظ ميشد و انتخاب مديران عالي ميراث فرهنگي با يک جهت گيري کاملا سياسي انجام ميگرفت. وجود اين مساله و عدم شناخت ايشان از حوزه فعاليت تحت امرشان، لطمات بسيار جدي بر پيکره ميراث فرهنگي کشور تحميل کرده است.
در پايان ضمن تشکر از شما اگر نکته خاصي را مد نظر داريد بفرماييد.
من هم ضمن تشکر از شما امکان گفتوگو با ويژه نامه شرق خراسان جنوبي را بيشک يک فرصت مغتنم ارزيابي ميکنم و خواهم کوشيد از وجود رسانههاي متعهد به عنوان پل ارتباطي خود با جامعه و مشتاقان حفاظت از ميراث تاريخي و فرهنگي استان استفاده کنم. من خواهان آنم که شما با رويکردي نقادانه به طرح مباحث مورد نظر خود بپردازيد، زيرا باور داريم که هر جا درهاي نقد را بستهايم، به خود و کشور آسيب رساندهايم و آنجا که از حضور منتقدان و رسانههاي نقاد استقبال کردهايم زمينه رشد و تعالي کشور را فراهم ساختهايم.
همانطور که ميدانيد و تجربه جوامع توسعه يافته نشان ميدهد، نميتوانيم به توسعه همه جانبه و پايدار بدون درنظر گرفتن همه ابعاد توسعه بيانديشيم. در اين ميان توسعه فرهنگي نقش خاص و بيبديلي دارد؛ جنابعالي جايگاه فرهنگ در منظومه تفکر و تعالي يک کشور را چگونه ارزيابي ميکنيد؟
بنده نيز همانند شما و بسياري ديگر از کساني که دغدغه توسعه و پيشرفت کشور را دارند، معتقدم، با يک نگاه تک بعدي نميتوان به افقهاي دور دست و چشماندازهاي مطلوب انديشيد. اگرچه نميتوان اشکال متعدد توسعه را از هم تفکيک کرد، اما از جنبه اثر بخشي و اينکه بخواهيم پايه و بستري براي توسعه همه جانبه و پايدار تعريف کنيم، توسعه فرهنگي جايگاه خاص و اهميتي غيرقابل انکار مييابد. ضمن اينکه بايد اين نکته را هم اضافه کنم که شان انقلاب ما پيش از آنکه سياسي باشد يا اهداف بر اساس مطالبات معيشتي و اقتصادي شکل گرفته باشد، شاني فرهنگي داشته است زيرا مهمترين محور انقلاب ما تغيير در نگاه، انديشه، افکار و آرمانهاي جامعه بوده است که اينها همه اولويتهاي فرهنگي به حساب ميآيد. حتي توسعه سياسي و اقتصادي را نيز نميتوان بدون لحاظ کردن توسعه فرهنگي پيش برد و به دوام و بقاي جامعه انديشيد. تمام کشورهاي توسعه يافته که بنيان هاي مقتدري در رشد اقتصادي و آزاديهاي سياسي خود تعريف کرده اند، ابتدا به خاستگاه فرهنگ و سرچشمههاي اعتقادي جامعه خود انديشيدهاند. به عنوان نمونه انقلاب صنعتي در غرب اگرچه ظاهرا رويکردي اقتصادي داشته است، اما شاکله اصلي تغييرات، توسط انديشمندان، نخبگان، مورخان و نظريه پردازان رقم خورده است. مهمترين مساله در شرايط کنوني اينست که نگاه ما به فرهنگ از حالت فرمايشي و رکود کنوني خارج شود. بايد مديريتهاي فرهنگي را بستر زايش تحولات اساسي بدانيم نه اينکه در چارت سازماني همواره مديريت فرهنگي را به مثابه مديريتي فرمايشي لحاظ کنيم و اين مساله تخصيص بودجهها و امکانات را نيز شامل ميشود. بايد جهتگيريهاي کلان را عوض کنيم و دست به يک باز انديشي عميق و اساسي جهت استفاده از ظرفيتهاي فرهنگي، چه در حفظ و استفاده از ابنيههاي تاريخي و چه در ظرفيتها و جاذبههاي مردم شناسي مان بزنيم.
جايگاه ميراث فرهنگي را در شرايط کنوني پس از دوره هشت ساله سپري شده در چه وضعيتي ميبينيد ؟
بگذاريد روشن بگويم که شرايط کنوني اصلا مناسب نيست. در وضعيت کلان کشور اتفاقات بدي افتاده است. در اين سالها بسياري از ظرفيتها و توانمنديهاي کشور نابود شده يا در مسير اضمحلال قرار گرفته است. در حالي که من معتقدم با اين درآمدهاي عظيم نفتي در سالهاي گذشته که بيشک با هيچ دورهاي قابل قياس نبوده است، اگر نگاه شايستهاي به حوزه فرهنگ کشور صورت ميگرفت و بخشي از اين درآمدها با مديريت کارآمد در مسير صحيح خود هزينه ميشد، ما می توانستیم به بسياري از اهداف برنامههاي توسعه ملي دست يابيم. واقعيت اين است که در سالهاي گذشته، ميراث فرهنگي از مسير اصلي خود خارج شده بود. اگر فرصتي دست ميداد، اين مجموعه به کار فرهنگي ميپرداخت، در صورتي که رسالت ميراث هيچگاه فعاليت سياسي يا ورود به حوزههاي ديگر تعريف نشده است. عدم استفاده از نيروهاي سازماني که واقعيت اين مجموعه را بشناسند، يکي ديگر از معضلات حاکم در مجموعه ما بوده است. در همه اين سالها حوزه پژوهش عملا تعطيل شده بود و سازمان از کارشناسي تهي شد. افرادي همانند سيد محمد بهشتي که همگان او را به عنوان فردي اهل فن ميشناسند،کنار گذاشته شدند. اين ها هزينههاي کمي نبود که بر بدنه ميراث فرهنگي و شاکله مديريت کشور تحميل شد. اگر امروز واقعا ميخواهيم بدانيم سهم ميراث فرهنگي با توجه به همه اين ظرفيتهاي عظيم انساني و درآمدهاي سرشار نفتي در چند سال گذشته چه بوده است، کافي است برويم و وضعيت آثار ثبت شده در فهرست جهاني را ببينيم. من به لحاظ آمار و ارقام نشان ميدهم که ما در بدترين وضعيت خود در همه سالهاي بعد از انقلاب به سر ميبريم. با وجود داشتن درآمدهاي هنگفت از احياي ارزشهاي فرهنگي دريغ شده است. برگزاري پر هزينه جشنوارهها و فرصت هاي سرمايه گذاري که ديگر در دنياي امروز امري منسوخ شده تلقي ميشود، جاي فرصت سازيهاي واقعي را گرفتند. بايد بيپرده بگويم که ايران در اين سالها سيماي فرهنگي مناسبي نداشته است و ايجاد زيرساختهاي گردشگري به منظور تحقق اشتغال و توسعه پايدار شعاري بيش نبوده است که در جاي خود به مستندات آن اشاره خواهم کرد. آنچه شرح آن به ميان آمد گوشهاي از معضلات حاکم بر مجموعه ميراث فرهنگي و تبيين وضعيت اسفبار کنوني است. ما با دانستن همه اين مسايل و مشکلات، ميخواهيم ميراث فرهنگي را در مسير درست آن قرار دهيم. من معتقدم اگرچه دولت به تازگي مستقر شده است و موانع و چالشهاي بسياري در مسير کار دولت وجود دارد، ولي با توجه به رويکرد رييسجمهور و شخص آقاي سلطاني- فر که بر استفاده از نيروهاي سازماني تاکيد دارند و مشکلات را ميشناسند، ميتوان به بهبود اوضاع اميد داشت و چشمانداز مطلوبي براي آينده ترسيم کرد. البته به شرط اينکه همه دست به دست هم بدهيم و از همه ظرفيتهاي جامعه دانشگاهي و بخش خصوصيمان استفاده کنيم.
به نظر ميرسد در کنار دو مساله ذکر شده جايگاه پژوهش و استفاده از افراد سازماني بايد امر مهم ديگري نيز مورد توجه قرار گيرد، همانطور که جنابعالي ميدانيد در راهبردهاي کلان توسعه کشور، همچون برنامه پنجم توسعه و اصل 44 قانون اساسي از ضرورت استفاده از توانمندي بخش خصوصي سخن به ميان آمده است. چه راهکارهايي ميبايست براي کارآمدي بخش خصوصي و نهادهاي مردمي در بهبود جايگاه ميراث فرهنگي در کشور و استان مورد توجه قرار بگيرد؟
متاسفانه ما هيچگاه نگاه مطلوبي به بخش خصوصي نداشتهايم. ترس از اينکه مبادا به ميراث فرهنگي ما آسيب برسد يا اينکه مبادا اشتباه کنيم، باعث شده است که از قابليت ها و استفاده از توانمنديهاي بخش عظيمي از نيروي انساني مشتاق و ماهر محروم بمانيم. مردم بايد احساس کنند که ميراث فرهنگي در زندگي آنها حضوري ملموس و عيني دارد و ميتواند مشکلات معيشتي و اقتصاديشان را برطرف کند. ما بايد براي مردم جاذبه ايجاد کنيم. با شرايط پيش آمده، مردم حق دارند که بگويند که اين چه ميراث فرهنگي است که نه اشتغال ايجاد ميکند و نه به توسعه و پيشرفت کشور منجر ميشود. ما ميخواهيم بخش خصوصي را در چهارچوب قانون و منطبق بر اهداف عالي نظام وارد صحنه کنيم. تاکيد خود جناب سلطاني نيز بر اين است که مردم بايد وارد شوند و به بخش خصوصي نبايد به عنوان يک سرعتگير يا مانعي در مسير حرکت کشور نگريسته شود. براي اين مهم چند راهکار وجود دارد. يک راه معرفي و سپردن ابنيه تاريخي به بخش خصوصي است. من در مدتي که به عنوان کارشناس در اداره کل ميراث فرهنگي مشغول به خدمت بودم، با خيل عظيمي از جوانان و دانشگاهيان مشتاق مواجه ميشدم که حاضر بودند در اين عرصه قدم بگذارند. راه دوم تبديل ابنيه به موسسههاي فرهنگي و جاذبه گردشگري در راستاي ايجاد اشتغال مولد است. ميراث فرهنگي در خراسان جنوبي بخش جواني است که هنوز بايد با ايجاد زيرساخت هاي فرهنگي و بسترهاي پژوهشي، گام هاي بنيادين را برداريم. ما تازه توانستهايم ضرورتهايی همانند پروازهاي هر روزه را داشته باشيم. اما براي اينکه بازارهاي جهاني ما را به عنوان مقصد گردشگري بشناسند. بايد بخش خصوصي را وارد صحنه کنيم. ديگر اصول تجارت در دنياي امروز برپايه کانالهاي ارتباطي دولت با نهادها، سازمانها و شرکتهاي بازاريابي فعال شکل نميگيرد. البته در استانهاي جوان دولت بايد حمايت کند و نظارت داشته باشد، تا قدمهاي اول به درستي برداشته شود. اما نبايد در فرهنگسازي بر اين امر مهم غافل بمانيم که مردم، صاحبان ميراث فرهنگي يک کشورند. اگر مردم احساس کنند که در مسير حفظ و اعتلاي بناها، اموزهها و لهجههايي گام برميدارند که پدران و نياکان خودشان آنها را پديد آورده و در طول تاريخ حفظ کردهاند تا به نسل هاي بعدي امانت بدهند، حتما وارد ميشوند. ما به اين اصل باور داريم، فقط بايد بکوشيم در کنار هم، بسترهاي حضور و مشارکت مدني مردم در استان را فراهم کنيم.
جنابعالي براي دست يابي به اهداف لازم چه استراتژي و تمهيداتي مد نظر داريد؟
همانطور که گفتم، به نظر من مهمترين مساله فرهنگسازي و معرفي صحيح جاذبهها است تا خراسان جنوبي يک مقصد گردشگري باشد. من در اينجا يک انتقاد جدي به شرکت نمايشگاههاي بينالمللي دارم که ميتوانند با دعوت از افراد خارج از استان در معرفي ظرفيتها و جاذبهها نقش به سزايي داشته باشد. اما نبايد کار به گونهاي باشد که شرکت نمايشگاهها افرادي را از خارج استان بياورد، محدودهاي را به آن ها اجاره دهد و متري از ايشان پول بگيرد. شرکت بايد متولي معرفي ظرفيتهاي ما در خارج از استان باشد. اين مطلب را هم بايد اضافه کنم که گردشگري يک پکيج است و يک کار فرابخشي لازم دارد. لذا هماهنگي و مشارکت نهادهاي متعددي در اين امر دخيلند. از سربازي که پاسپورت يک گردشگر را چک ميکند تا راننده تاکسي که جا به جايي مسافر را به عهده دارد، همه در کنار يکديگر سهمي در اين فرآيند مدني دارند. ميراث فرهنگي هم در اين مجموعه سهمي دارد. البته من معتقدم، نبايد منتظر بمانيم تا قدمهايي برداشته شود. بايد شروع کنيم و از اشتباه کردن نترسيم. ما از استانهاي ديگر و مقاصد گردشگري مشابه، همانند ميبد، نايين و يزد، چيزي کم نداريم، اما اينکه متاسفانه سهمي در گردشگري کشور را نتوانستيم به خود اختصاص دهيم مسالهاي است که بايد آن را به دقت مورد توجه قرار داده و با عزمي جدي از وضعيت ايستاي کنوني خارج شويم.
استان خراسان جنوبي، در بخش ابنيه و جاذبههاي مردم شناسي، موقعيت خاص و ممتازي دارد که براي بسياري ناشناخته مانده است. جناب عالي بر اساس کار مطالعاتي که انجام دادهايد و وضعيت مشابه در استانهاي ديگر خصوصا استانهاي همجوار چه راهکاري را براي برون رفت از وضعيت کنوني و تحقق اهداف، پيشنهاد ميکنيد؟
در همه استانها و مقاصد گردشگري، وقتي که ميخواهند جاذبهها و ظرفيتهاي خود را معرفي کنند، ابتدا سراغ تور ليدرها ميروند، اما واقعيت اين است که بسياري از تور ليدرها که نقش پيشگام در تبليغ و ترويج جاذبههاي يک منطقه را به عهده دارند، هنوز خراسان جنوبي را نديدهاند. ما بايد آشنايي خود را با ايشان و افراد مرجع شروع کنيم تا انتظار داشته باشيم آنها جاذبهها و مقاصد گردشگري ما را تبليغ کنند. ولي متاسفانه جهتگيريهاي ما در اين خصوص اشتباه بوده است. به عنوان نمونه صدا و سيماي ما مرتبا برنامههايي با لهجه بومي براي مردم استان پخش ميکند، در حالي که اين برنامهها بايد براي شناخت جاذبهها و آشنايي مردم ساير نقاط کشور مورد توجه قرار بگيرد. ما اصلا به بازارهاي هدف توجه نميکنيم. مثلا چند بار بايد مدرسه شوکتيه را به بيرجنديها نشان دهيم يا در معرفي ابنيه تاريخي خود به بازارهاي هدف بيتوجه هستيم. اصلا يک يزدي نميآيد اماکن طبيعي و تاريخي در خراسان جنوبي را ببيند زيرا در اين استان جاذبههاي مشابه کم نيستند. ما بايد اين ظرفيتها را در استانهاي شمالي، آذربايجان يا کرمانشاه تبليغ کنيم. شايد اين مسير مبتني بر آزمون و خطا و بعضا اشتباهاتي که صورت گرفته است، خود مقدمهاي باشد براي کاري که بايد از اکنون شروع کنيم. اکنون در استان ما فهرست ثبت شده در آثار ملي از 12 مورد به حدود 600 مورد رسيده است و جاذبههايي همچون قنات بلده فردوس، کانديداي ثبت در ليست جهاني ميراث بشر قرار دارد که اين نمونه و نمونههاي مشابه که به تفصيل از آن سخن خواهم گفت، نشان از ظرفيت و پشتوانه غني فرهنگي است که با بسترسازي مناسب هم ميتوانيم جايگاهمان را در کشور ارتقاء دهيم و هم امکان اشتغال و توسعه مولد را فراهم آوريم.
امروز در بسياري از کشورها بحث توريسم و درآمدي که از راه گردشگري عايد آن کشور ميشود بسيار جدي در نظر گرفته شده و مورد توجه قرار ميگيرد، اما مساله توريسم به بحث امنيت گره خورده است. متاسفانه با وجود اينکه در استان ما امنيت نسبي وجود دارد ولي تصوير نا مناسبي براي مردم ساير استانها پديد آمده است. ظرفيتهاي توريسم در ابعاد ملي را تشريح نموده و بفرماييد براي ارايه يک تصوير امن و زيبا، چه کارهايي بايد انجام دهيم که ضمانت اجرايي داشته باشد؟
واقعيت آن است که توريسم در دنياي امروز، فارغ از درآمدي که براي يک کشور و منطقه ايجاد ميکند، ميتواند از جنبههاي سياسي و راهبردهاي دراز مدت نيز مورد توجه قرار بگيرد. توريسم ميتواند همبستگي ملي ايجاد کند. تجربه جهاني نشان ميدهد که گردشگري و سياحت ميتواند باعث شناخت مردم يک کشور از ارزشهاي فرهنگي در ساير استانها شود و اين مشوقي باشد که همگان فارغ از اينکه در چه محدوده جغرافيايي زندگي ميکنند، بکوشند در شناخت و ضرورت حفظ ميراث خود گام بردارند. اما در مورد قسمت دوم سوال شما بايد عرض کنم که بيشک امنيت لازمه گردشگري است و همانطور که شما اشاره کرديد ما در استانمان امنيت داريم. آمار و ارقام به وضوح نشان ميدهند که ميزان درگيريهاي متاثر از حضور اشرار و ترانزيت مواد مخدر که ميتواند به شدت گردشگري را به خطر اندازد، در استان ما به همت پرسنل پرتلاش نيروي انتظامي، بسيار کمتر از استانهاي همجوار نظير کرمان و سيستان و بلوچستان است. اما گاهي دچار ندانم کاريهايي ميشويم که باعث ميشود تصويري که از خود ارايه دادهايم مخدوش شود. اگر يک مجموعه يا سازماني در ارايه تصويري امن و زيبا از استان خراسان جنوبي تلاش کرده است، مجموعهاي ديگر با کج سليقگي و بياحتياطي آن را خنثي کرده است. در اين مورد همه ما ضعف داشتهايم. شايد يکي از دلايل آن اين بوده که نتوانستهايم در کنار يکديگر يک کار جمعي مبتني بر اهداف و برنامههاي دراز مدت را تبيين و اجرايي کنيم. با وجود ظرفيتهاي بسيار بالايي که در هر دو حوزه جاذبههاي طبيعي و مردمي در اختيار داريم.
اين بسيار جاي تاسف است که هنوز بسياري نميدانند ما زيباترين تپههاي مينياتوري ايران و جهان را در اين استان داريم. در ميان هفت روستاي شگفتانگيز ايران دو مورد در استان ما قرار گرفتهاند. مگر ميشود مردم شناسي روستاي ماخونيک يا چنشت را ببيند و تحت تاثير عقايد، سنن و رسوم فرهنگي آن قرار نگيرد. ما معتقديم که اين استان بهشت مردم شناسان ميباشد. در حاليکه امروز هر ايراني ماسوله يا ابيانه را ميشناسد ولي شايد کمتر کسي خارج از استان نام ماخونيک يا چنشت به گوشش رسيده باشد. باز بايد در همين جا اضافه کنم که ما بيشترين تعداد کتيبه اشکاني در کشور را در اختيار داريم. بخش اعظم اين کتيبهها اکنون در مرو قرار گرفتهاند که خارج از مرزهاي جمهوري اسلامي هستند و در هيچ استاني به اندازه خراسان جنوبي اين کتيبهها باقي نمانده است. ما اولين تجربههاي بشر در تصويرگري را در اختيار داريم، که نماد عيني آن غار خونيک ميباشد. دارنده 9 مورد باغ بينظير از ميان باغ هاي اصيل ايراني هستيم. در بلده فردوس صاحب يکي از پيچيدهترين سيستمهاي آبياري به شيوه قنات ميباشيم که هفتاد رشته قنات در يک شاه جو جاري ميشود که اين تعداد سابقا صد و پنجاه رشته بوده است و اين اثر که در خود هويت تاريخي و فرهنگي مردمي را در سير زمان بازگو ميکند، اکنون کانديداي ثبت در فهرست آثار جهاني است. در بخش آداب و رسوم، اين منطقه حکم بهشتي براي پژوهشگران، محققان و مردم شناسان به حساب ميآيد زيرا کوير مثل دژي استوار و محکم ما را در طول زمان حفظ کرده است و زماني که ميبينيم بسياري از آداب و رسوم و گويش ها در اقصي نقاط کشور به دليل حمله اقوام و ملل ديگر تغيير يافتهاند، اما در اين ميان اين گويشها و لهجهها با کمترين تفاوت از خاستگاه و منشا پيدايششان حفظ شدهاند که بسياري از آنها را ميتوان جزو لهجههاي فارسي اصيل از زمان اشکاني قلمداد کرد. در آثار دستي، فرش و گليم، جايگاه بسيار ممتازي داريم. استقبال گردشگران خارجي از اين صنايع نشان از يک واقعيت است که اين آثار فاخر در صورت معرفي صحيح ميتوانند افق مطلوبي از رشد و توسعه را باعث شوند. در حوزه ابنيه تاريخي قلاع دفاعي مستحکمي همچون شاه دژ نهبندان يا قلعه مومن آباد را داريم که متعلق به دوره اسماعيليه است. ما در استانمان آبگرم فردوس را داريم که به گواهي متخصصان ژاپني به دليل املاح و مواد معدني آن در ايران منحصر به فرد است و بسياري از جاذبهها و ظرفيتهاي ديگر که با برنامهريزي و مديريت درست ميتوانند چون گنجينههايي براي رشد و اعتلاي استان مورد استفاده قرار گيرند. ما بخش خصوصي آماده کار هم داريم ولي چون هميشه ترسيدهايم که خطا کنيم، اين ظرفيتها را مغفول و معطل رها کردهايم. حتي از ظرفيتهاي دانشجويي موجود در استان هم استفاده نکردهايم. ما ميتوانيم از تعداد زياد دانشجويان غيربومي که در مراکز آموزش عالي سطح استان مشغول به تحصيل هستند براي شناسايي و شناساندن موقعيتهاي گردشگري استانمان استفاده کنيم.
يکي از مهمترين چالشهايی که بر قلمرو عمومي فرهنگ سايه انداخته است و به نظر ميرسد ميراث فرهنگي نيز از تبعات و آسيبهاي آن مصون نبوده است غلبه فرهنگ دولتي بر دولت فرهنگي است. به نظر شما چه عواملي در اتخاذ رويکردهاي دستوري و اعمال فشارهاي سياسي بر حوزه فرهنگ خصوصا ميراث فرهنگي در ساليان گذشته دخيل بوده است؟
براي پاسخ به سوال شما بايد ابتدا به طرح پيشينهاي از زمينههاي شکلگيري سازمان ميراث فرهنگي بپردازيم. اين سازمان در اواسط دهه شصت به وجود آمد درست در زماني که بسياري از ابنيه تاريخي و مواهب فاخر فرهنگي در حال از بين رفتن بود. بسياري از اين ظرفيتها صدمه ديده بودند يا در معرض تعرض قرار ميگرفتند و چون متولي روشني در سالهاي اول انقلاب نداشتيم نميتوانستيم براي نجات اين گنجينهها، اقدامي مطلوب و به موقع انجام دهيم. در واقع سازمان ميراث فرهنگي بر اساس اين نگاه فرهنگي که بتواند پتانسيلهاي فرهنگي اين مملکت را حفظ کند به وجود آمد. اما به مرور اين تفکر غالب شد و اين ذهنيت پديد آمد که بايد با اعمال سياستهاي دستوري و رويکردي سياسي، ميراث فرهنگيمان را نجات دهيم. اما بايد بپذيريم که امروز سطح آگاهي مردم بالا رفته است. نمونههاي بسياري وجود دارد نظير يزد يا اصفهان که مردم و مشتاقان عرصه فرهنگ خود مستقيم وارد ميشوند و کار ترميم يا حفاظت از آثار تاريخي زماني که بلاياي طبيعي حادث ميشود يا دولت توجه و نظارت مستقيم بر اين ميراث را ندارد، به ايفاي نقش ميپردازند. برخي از سوء استفادهها از ابنيه تاريخي باعث شده است تا ناگزیر رويکرد سياسي، تقويت شود. مواردي بوده است که يک مکان فرهنگي به فرد يا افرادي براي حفظ، شناساندن يا بهرهبرداري کار فرهنگی در چهارچوب مقررات و ضوابط واگذار شده است، اما ديدهايم که در آنجا کارها يا فعاليتهاي ديگري صورت ميگرفته که مخل امنیت، تشخیص داده شده است. شايد نمونه اين معضل در استان ما کمتر بوده است اما در استانهاي ديگر نمونههاي متعددي از اين سوءاستفادهها وجود داشته است و همين مساله باعث شده است که من مدير بترسم و برخی از ملاحظات امنیتی را همواره لحاظ کنم. البته در کنار همه اين مسايل، بايد بپذيريم که گاهی تنگ نظري هايي هم وجود داشته است. اگر در ابتداي اين بحث اشاره کردم که ما به يک تحول فرهنگي نيازمنديم، منظور من دقيقا همين مساله است که هم بپذيريم که از يک سو جامعه امروز ما به لحاظ دانش و شناخت از ارزش ميراث و قابليتهاي فرهنگي خود قابل مقايسه با گذشته نيست و از سوي ديگر تلاش کنيم با فرهنگسازي موثر امکان تشويق بخش خصوصي، نهادهاي مردمي و سازمانهاي غيردولتي را پر رنگتر کنيم. در واقع ميخواهم بگويم که ميراث فرهنگي يک کشور متعلق به همه مردم آن کشور است. اگر اين نگاه حاکم شود و دولت وظيفه نظارت را بر عهده بگيرد و کار در چهارچوب ضوابط، فارغ از تنگ نظري ها به خود مردم واگذار شود، بسياري از مشکلات حل ميشود و به مرور شاهد آن خواهيم بود که سياست از عرصه فرهنگ عقبنشيني ميکند و جاي آن را دولت فرهنگي ميگيرد. تجربه گذشته نشان ميدهد که مديران فرهنگي ما فقط بايد کار فرهنگي انجام دهند و ميراث فرهنگي را دور از عمل سياسي نگه دارند. در سالهاي گذشته شاهد آن بوديم که يک رويکرد صرفا سياسي در انتخاب مديران سازمان لحاظ ميشد و انتخاب مديران عالي ميراث فرهنگي با يک جهت گيري کاملا سياسي انجام ميگرفت. وجود اين مساله و عدم شناخت ايشان از حوزه فعاليت تحت امرشان، لطمات بسيار جدي بر پيکره ميراث فرهنگي کشور تحميل کرده است.
در پايان ضمن تشکر از شما اگر نکته خاصي را مد نظر داريد بفرماييد.
من هم ضمن تشکر از شما امکان گفتوگو با ويژه نامه شرق خراسان جنوبي را بيشک يک فرصت مغتنم ارزيابي ميکنم و خواهم کوشيد از وجود رسانههاي متعهد به عنوان پل ارتباطي خود با جامعه و مشتاقان حفاظت از ميراث تاريخي و فرهنگي استان استفاده کنم. من خواهان آنم که شما با رويکردي نقادانه به طرح مباحث مورد نظر خود بپردازيد، زيرا باور داريم که هر جا درهاي نقد را بستهايم، به خود و کشور آسيب رساندهايم و آنجا که از حضور منتقدان و رسانههاي نقاد استقبال کردهايم زمينه رشد و تعالي کشور را فراهم ساختهايم.
مهندس حسن رمضاني متولد 1344 است. دوران مقدماتي تحصيل خود را در بيرجند سپري ميکند و در سالهاي جنگ تحميلي براي دفاع از آرمانهاي انقلاب نوپاي اسلامي و مرز و بومش به جبهههاي جنگ حق عليه باطل ميرود. او که 30ماه سابقه حضور فعال در جبهه را در کارنامه دارد ، ليسانس خود را از دانشگاه مشهد در رشته تاريخ اخذ ميکند و از سال 1375 تا 1379 در سمت مديريت فرهنگي جنوب خراسان زماني که هنوز تقسيم خراسان بزرگ و تشکيل خراسان جنوبي به مرکزيت بيرجند انجام نشده بود عهده دار مسووليت ميشود. از سال 1379 به مدت سه سال رياست اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي بيرجند را عهده دار و يک سال را به عنوان معاون معرفي آموزش در ميراث فرهنگي سپري ميکند. از سال 1383 مديرکل ميراث فرهنگي خراسان جنوبي ميشود و اين مسووليت تا سال 1384 و تغيير دولت ادامه مييابد. با پيروزي محمود احمدينژاد در انتخابات سال 1384 جاي خود را به عباس زاده ميدهد که قبل از اين سکان مديريت ميراث فرهنگي نيشابور را بر عهده داشته است و خودش با حکم سيدمحمد بهشتي چهره شاخص فرهنگي کشور، مديريت پايگاه ملي بافت تاريخي بيرجند را عهده دار ميشود و از سال 1388 تاکنون مسووليت
موزههاي استان و ثبت آثار تاريخي بيرجند را بر عهده دارد. آن چه ميخوانيد مشروح گفتوگوي گرم و صميمي تحريريه شرق با قديميترين کارشناس ميراث فرهنگي استان است که به حضور مخاطبان تقديم ميشود.
همانطور که ميدانيد و تجربه جوامع توسعه يافته نشان ميدهد، نميتوانيم به توسعه همه جانبه و پايدار بدون درنظر گرفتن همه ابعاد توسعه بيانديشيم. در اين ميان توسعه فرهنگي نقش خاص و بيبديلي دارد؛ جنابعالي جايگاه فرهنگ در منظومه تفکر و تعالي يک کشور را چگونه ارزيابي ميکنيد؟
بنده نيز همانند شما و بسياري ديگر از کساني که دغدغه توسعه و پيشرفت کشور را دارند، معتقدم، با يک نگاه تک بعدي نميتوان به افقهاي دور دست و چشماندازهاي مطلوب انديشيد. اگرچه نميتوان اشکال متعدد توسعه را از هم تفکيک کرد، اما از جنبه اثر بخشي و اينکه بخواهيم پايه و بستري براي توسعه همه جانبه و پايدار تعريف کنيم، توسعه فرهنگي جايگاه خاص و اهميتي غيرقابل انکار مييابد. ضمن اينکه بايد اين نکته را هم اضافه کنم که شان انقلاب ما پيش از آنکه سياسي باشد يا اهداف بر اساس مطالبات معيشتي و اقتصادي شکل گرفته باشد، شاني فرهنگي داشته است زيرا مهمترين محور انقلاب ما تغيير در نگاه، انديشه، افکار و آرمانهاي جامعه بوده است که اينها همه اولويتهاي فرهنگي به حساب ميآيد. حتي توسعه سياسي و اقتصادي را نيز نميتوان بدون لحاظ کردن توسعه فرهنگي پيش برد و به دوام و بقاي جامعه انديشيد. تمام کشورهاي توسعه يافته که بنيان هاي مقتدري در رشد اقتصادي و آزاديهاي سياسي خود تعريف کرده اند، ابتدا به خاستگاه فرهنگ و سرچشمههاي اعتقادي جامعه خود انديشيدهاند. به عنوان نمونه انقلاب صنعتي در غرب اگرچه ظاهرا رويکردي اقتصادي داشته است، اما شاکله اصلي تغييرات، توسط انديشمندان، نخبگان، مورخان و نظريه پردازان رقم خورده است. مهمترين مساله در شرايط کنوني اينست که نگاه ما به فرهنگ از حالت فرمايشي و رکود کنوني خارج شود. بايد مديريتهاي فرهنگي را بستر زايش تحولات اساسي بدانيم نه اينکه در چارت سازماني همواره مديريت فرهنگي را به مثابه مديريتي فرمايشي لحاظ کنيم و اين مساله تخصيص بودجهها و امکانات را نيز شامل ميشود. بايد جهتگيريهاي کلان را عوض کنيم و دست به يک باز انديشي عميق و اساسي جهت استفاده از ظرفيتهاي فرهنگي، چه در حفظ و استفاده از ابنيههاي تاريخي و چه در ظرفيتها و جاذبههاي مردم شناسي مان بزنيم.
جايگاه ميراث فرهنگي را در شرايط کنوني پس از دوره هشت ساله سپري شده در چه وضعيتي ميبينيد ؟
بگذاريد روشن بگويم که شرايط کنوني اصلا مناسب نيست. در وضعيت کلان کشور اتفاقات بدي افتاده است. در اين سالها بسياري از ظرفيتها و توانمنديهاي کشور نابود شده يا در مسير اضمحلال قرار گرفته است. در حالي که من معتقدم با اين درآمدهاي عظيم نفتي در سالهاي گذشته که بيشک با هيچ دورهاي قابل قياس نبوده است، اگر نگاه شايستهاي به حوزه فرهنگ کشور صورت ميگرفت و بخشي از اين درآمدها با مديريت کارآمد در مسير صحيح خود هزينه ميشد، ما می توانستیم به بسياري از اهداف برنامههاي توسعه ملي دست يابيم. واقعيت اين است که در سالهاي گذشته، ميراث فرهنگي از مسير اصلي خود خارج شده بود. اگر فرصتي دست ميداد، اين مجموعه به کار فرهنگي ميپرداخت، در صورتي که رسالت ميراث هيچگاه فعاليت سياسي يا ورود به حوزههاي ديگر تعريف نشده است. عدم استفاده از نيروهاي سازماني که واقعيت اين مجموعه را بشناسند، يکي ديگر از معضلات حاکم در مجموعه ما بوده است. در همه اين سالها حوزه پژوهش عملا تعطيل شده بود و سازمان از کارشناسي تهي شد. افرادي همانند سيد محمد بهشتي که همگان او را به عنوان فردي اهل فن ميشناسند،کنار گذاشته شدند. اين ها هزينههاي کمي نبود که بر بدنه ميراث فرهنگي و شاکله مديريت کشور تحميل شد. اگر امروز واقعا ميخواهيم بدانيم سهم ميراث فرهنگي با توجه به همه اين ظرفيتهاي عظيم انساني و درآمدهاي سرشار نفتي در چند سال گذشته چه بوده است، کافي است برويم و وضعيت آثار ثبت شده در فهرست جهاني را ببينيم. من به لحاظ آمار و ارقام نشان ميدهم که ما در بدترين وضعيت خود در همه سالهاي بعد از انقلاب به سر ميبريم. با وجود داشتن درآمدهاي هنگفت از احياي ارزشهاي فرهنگي دريغ شده است. برگزاري پر هزينه جشنوارهها و فرصت هاي سرمايه گذاري که ديگر در دنياي امروز امري منسوخ شده تلقي ميشود، جاي فرصت سازيهاي واقعي را گرفتند. بايد بيپرده بگويم که ايران در اين سالها سيماي فرهنگي مناسبي نداشته است و ايجاد زيرساختهاي گردشگري به منظور تحقق اشتغال و توسعه پايدار شعاري بيش نبوده است که در جاي خود به مستندات آن اشاره خواهم کرد. آنچه شرح آن به ميان آمد گوشهاي از معضلات حاکم بر مجموعه ميراث فرهنگي و تبيين وضعيت اسفبار کنوني است. ما با دانستن همه اين مسايل و مشکلات، ميخواهيم ميراث فرهنگي را در مسير درست آن قرار دهيم. من معتقدم اگرچه دولت به تازگي مستقر شده است و موانع و چالشهاي بسياري در مسير کار دولت وجود دارد، ولي با توجه به رويکرد رييسجمهور و شخص آقاي سلطاني- فر که بر استفاده از نيروهاي سازماني تاکيد دارند و مشکلات را ميشناسند، ميتوان به بهبود اوضاع اميد داشت و چشمانداز مطلوبي براي آينده ترسيم کرد. البته به شرط اينکه همه دست به دست هم بدهيم و از همه ظرفيتهاي جامعه دانشگاهي و بخش خصوصيمان استفاده کنيم.
به نظر ميرسد در کنار دو مساله ذکر شده جايگاه پژوهش و استفاده از افراد سازماني بايد امر مهم ديگري نيز مورد توجه قرار گيرد، همانطور که جنابعالي ميدانيد در راهبردهاي کلان توسعه کشور، همچون برنامه پنجم توسعه و اصل 44 قانون اساسي از ضرورت استفاده از توانمندي بخش خصوصي سخن به ميان آمده است. چه راهکارهايي ميبايست براي کارآمدي بخش خصوصي و نهادهاي مردمي در بهبود جايگاه ميراث فرهنگي در کشور و استان مورد توجه قرار بگيرد؟
متاسفانه ما هيچگاه نگاه مطلوبي به بخش خصوصي نداشتهايم. ترس از اينکه مبادا به ميراث فرهنگي ما آسيب برسد يا اينکه مبادا اشتباه کنيم، باعث شده است که از قابليت ها و استفاده از توانمنديهاي بخش عظيمي از نيروي انساني مشتاق و ماهر محروم بمانيم. مردم بايد احساس کنند که ميراث فرهنگي در زندگي آنها حضوري ملموس و عيني دارد و ميتواند مشکلات معيشتي و اقتصاديشان را برطرف کند. ما بايد براي مردم جاذبه ايجاد کنيم. با شرايط پيش آمده، مردم حق دارند که بگويند که اين چه ميراث فرهنگي است که نه اشتغال ايجاد ميکند و نه به توسعه و پيشرفت کشور منجر ميشود. ما ميخواهيم بخش خصوصي را در چهارچوب قانون و منطبق بر اهداف عالي نظام وارد صحنه کنيم. تاکيد خود جناب سلطاني نيز بر اين است که مردم بايد وارد شوند و به بخش خصوصي نبايد به عنوان يک سرعتگير يا مانعي در مسير حرکت کشور نگريسته شود. براي اين مهم چند راهکار وجود دارد. يک راه معرفي و سپردن ابنيه تاريخي به بخش خصوصي است. من در مدتي که به عنوان کارشناس در اداره کل ميراث فرهنگي مشغول به خدمت بودم، با خيل عظيمي از جوانان و دانشگاهيان مشتاق مواجه ميشدم که حاضر بودند در اين عرصه قدم بگذارند. راه دوم تبديل ابنيه به موسسههاي فرهنگي و جاذبه گردشگري در راستاي ايجاد اشتغال مولد است. ميراث فرهنگي در خراسان جنوبي بخش جواني است که هنوز بايد با ايجاد زيرساخت هاي فرهنگي و بسترهاي پژوهشي، گام هاي بنيادين را برداريم. ما تازه توانستهايم ضرورتهايی همانند پروازهاي هر روزه را داشته باشيم. اما براي اينکه بازارهاي جهاني ما را به عنوان مقصد گردشگري بشناسند. بايد بخش خصوصي را وارد صحنه کنيم. ديگر اصول تجارت در دنياي امروز برپايه کانالهاي ارتباطي دولت با نهادها، سازمانها و شرکتهاي بازاريابي فعال شکل نميگيرد. البته در استانهاي جوان دولت بايد حمايت کند و نظارت داشته باشد، تا قدمهاي اول به درستي برداشته شود. اما نبايد در فرهنگسازي بر اين امر مهم غافل بمانيم که مردم، صاحبان ميراث فرهنگي يک کشورند. اگر مردم احساس کنند که در مسير حفظ و اعتلاي بناها، اموزهها و لهجههايي گام برميدارند که پدران و نياکان خودشان آنها را پديد آورده و در طول تاريخ حفظ کردهاند تا به نسل هاي بعدي امانت بدهند، حتما وارد ميشوند. ما به اين اصل باور داريم، فقط بايد بکوشيم در کنار هم، بسترهاي حضور و مشارکت مدني مردم در استان را فراهم کنيم.
جنابعالي براي دست يابي به اهداف لازم چه استراتژي و تمهيداتي مد نظر داريد؟
همانطور که گفتم، به نظر من مهمترين مساله فرهنگسازي و معرفي صحيح جاذبهها است تا خراسان جنوبي يک مقصد گردشگري باشد. من در اينجا يک انتقاد جدي به شرکت نمايشگاههاي بينالمللي دارم که ميتوانند با دعوت از افراد خارج از استان در معرفي ظرفيتها و جاذبهها نقش به سزايي داشته باشد. اما نبايد کار به گونهاي باشد که شرکت نمايشگاهها افرادي را از خارج استان بياورد، محدودهاي را به آن ها اجاره دهد و متري از ايشان پول بگيرد. شرکت بايد متولي معرفي ظرفيتهاي ما در خارج از استان باشد. اين مطلب را هم بايد اضافه کنم که گردشگري يک پکيج است و يک کار فرابخشي لازم دارد. لذا هماهنگي و مشارکت نهادهاي متعددي در اين امر دخيلند. از سربازي که پاسپورت يک گردشگر را چک ميکند تا راننده تاکسي که جا به جايي مسافر را به عهده دارد، همه در کنار يکديگر سهمي در اين فرآيند مدني دارند. ميراث فرهنگي هم در اين مجموعه سهمي دارد. البته من معتقدم، نبايد منتظر بمانيم تا قدمهايي برداشته شود. بايد شروع کنيم و از اشتباه کردن نترسيم. ما از استانهاي ديگر و مقاصد گردشگري مشابه، همانند ميبد، نايين و يزد، چيزي کم نداريم، اما اينکه متاسفانه سهمي در گردشگري کشور را نتوانستيم به خود اختصاص دهيم مسالهاي است که بايد آن را به دقت مورد توجه قرار داده و با عزمي جدي از وضعيت ايستاي کنوني خارج شويم.
استان خراسان جنوبي، در بخش ابنيه و جاذبههاي مردم شناسي، موقعيت خاص و ممتازي دارد که براي بسياري ناشناخته مانده است. جناب عالي بر اساس کار مطالعاتي که انجام دادهايد و وضعيت مشابه در استانهاي ديگر خصوصا استانهاي همجوار چه راهکاري را براي برون رفت از وضعيت کنوني و تحقق اهداف، پيشنهاد ميکنيد؟
در همه استانها و مقاصد گردشگري، وقتي که ميخواهند جاذبهها و ظرفيتهاي خود را معرفي کنند، ابتدا سراغ تور ليدرها ميروند، اما واقعيت اين است که بسياري از تور ليدرها که نقش پيشگام در تبليغ و ترويج جاذبههاي يک منطقه را به عهده دارند، هنوز خراسان جنوبي را نديدهاند. ما بايد آشنايي خود را با ايشان و افراد مرجع شروع کنيم تا انتظار داشته باشيم آنها جاذبهها و مقاصد گردشگري ما را تبليغ کنند. ولي متاسفانه جهتگيريهاي ما در اين خصوص اشتباه بوده است. به عنوان نمونه صدا و سيماي ما مرتبا برنامههايي با لهجه بومي براي مردم استان پخش ميکند، در حالي که اين برنامهها بايد براي شناخت جاذبهها و آشنايي مردم ساير نقاط کشور مورد توجه قرار بگيرد. ما اصلا به بازارهاي هدف توجه نميکنيم. مثلا چند بار بايد مدرسه شوکتيه را به بيرجنديها نشان دهيم يا در معرفي ابنيه تاريخي خود به بازارهاي هدف بيتوجه هستيم. اصلا يک يزدي نميآيد اماکن طبيعي و تاريخي در خراسان جنوبي را ببيند زيرا در اين استان جاذبههاي مشابه کم نيستند. ما بايد اين ظرفيتها را در استانهاي شمالي، آذربايجان يا کرمانشاه تبليغ کنيم. شايد اين مسير مبتني بر آزمون و خطا و بعضا اشتباهاتي که صورت گرفته است، خود مقدمهاي باشد براي کاري که بايد از اکنون شروع کنيم. اکنون در استان ما فهرست ثبت شده در آثار ملي از 12 مورد به حدود 600 مورد رسيده است و جاذبههايي همچون قنات بلده فردوس، کانديداي ثبت در ليست جهاني ميراث بشر قرار دارد که اين نمونه و نمونههاي مشابه که به تفصيل از آن سخن خواهم گفت، نشان از ظرفيت و پشتوانه غني فرهنگي است که با بسترسازي مناسب هم ميتوانيم جايگاهمان را در کشور ارتقاء دهيم و هم امکان اشتغال و توسعه مولد را فراهم آوريم.
امروز در بسياري از کشورها بحث توريسم و درآمدي که از راه گردشگري عايد آن کشور ميشود بسيار جدي در نظر گرفته شده و مورد توجه قرار ميگيرد، اما مساله توريسم به بحث امنيت گره خورده است. متاسفانه با وجود اينکه در استان ما امنيت نسبي وجود دارد ولي تصوير نا مناسبي براي مردم ساير استانها پديد آمده است. ظرفيتهاي توريسم در ابعاد ملي را تشريح نموده و بفرماييد براي ارايه يک تصوير امن و زيبا، چه کارهايي بايد انجام دهيم که ضمانت اجرايي داشته باشد؟
واقعيت آن است که توريسم در دنياي امروز، فارغ از درآمدي که براي يک کشور و منطقه ايجاد ميکند، ميتواند از جنبههاي سياسي و راهبردهاي دراز مدت نيز مورد توجه قرار بگيرد. توريسم ميتواند همبستگي ملي ايجاد کند. تجربه جهاني نشان ميدهد که گردشگري و سياحت ميتواند باعث شناخت مردم يک کشور از ارزشهاي فرهنگي در ساير استانها شود و اين مشوقي باشد که همگان فارغ از اينکه در چه محدوده جغرافيايي زندگي ميکنند، بکوشند در شناخت و ضرورت حفظ ميراث خود گام بردارند. اما در مورد قسمت دوم سوال شما بايد عرض کنم که بيشک امنيت لازمه گردشگري است و همانطور که شما اشاره کرديد ما در استانمان امنيت داريم. آمار و ارقام به وضوح نشان ميدهند که ميزان درگيريهاي متاثر از حضور اشرار و ترانزيت مواد مخدر که ميتواند به شدت گردشگري را به خطر اندازد، در استان ما به همت پرسنل پرتلاش نيروي انتظامي، بسيار کمتر از استانهاي همجوار نظير کرمان و سيستان و بلوچستان است. اما گاهي دچار ندانم کاريهايي ميشويم که باعث ميشود تصويري که از خود ارايه دادهايم مخدوش شود. اگر يک مجموعه يا سازماني در ارايه تصويري امن و زيبا از استان خراسان جنوبي تلاش کرده است، مجموعهاي ديگر با کج سليقگي و بياحتياطي آن را خنثي کرده است. در اين مورد همه ما ضعف داشتهايم. شايد يکي از دلايل آن اين بوده که نتوانستهايم در کنار يکديگر يک کار جمعي مبتني بر اهداف و برنامههاي دراز مدت را تبيين و اجرايي کنيم. با وجود ظرفيتهاي بسيار بالايي که در هر دو حوزه جاذبههاي طبيعي و مردمي در اختيار داريم.
اين بسيار جاي تاسف است که هنوز بسياري نميدانند ما زيباترين تپههاي مينياتوري ايران و جهان را در اين استان داريم. در ميان هفت روستاي شگفتانگيز ايران دو مورد در استان ما قرار گرفتهاند. مگر ميشود مردم شناسي روستاي ماخونيک يا چنشت را ببيند و تحت تاثير عقايد، سنن و رسوم فرهنگي آن قرار نگيرد. ما معتقديم که اين استان بهشت مردم شناسان ميباشد. در حاليکه امروز هر ايراني ماسوله يا ابيانه را ميشناسد ولي شايد کمتر کسي خارج از استان نام ماخونيک يا چنشت به گوشش رسيده باشد. باز بايد در همين جا اضافه کنم که ما بيشترين تعداد کتيبه اشکاني در کشور را در اختيار داريم. بخش اعظم اين کتيبهها اکنون در مرو قرار گرفتهاند که خارج از مرزهاي جمهوري اسلامي هستند و در هيچ استاني به اندازه خراسان جنوبي اين کتيبهها باقي نمانده است. ما اولين تجربههاي بشر در تصويرگري را در اختيار داريم، که نماد عيني آن غار خونيک ميباشد. دارنده 9 مورد باغ بينظير از ميان باغ هاي اصيل ايراني هستيم. در بلده فردوس صاحب يکي از پيچيدهترين سيستمهاي آبياري به شيوه قنات ميباشيم که هفتاد رشته قنات در يک شاه جو جاري ميشود که اين تعداد سابقا صد و پنجاه رشته بوده است و اين اثر که در خود هويت تاريخي و فرهنگي مردمي را در سير زمان بازگو ميکند، اکنون کانديداي ثبت در فهرست آثار جهاني است. در بخش آداب و رسوم، اين منطقه حکم بهشتي براي پژوهشگران، محققان و مردم شناسان به حساب ميآيد زيرا کوير مثل دژي استوار و محکم ما را در طول زمان حفظ کرده است و زماني که ميبينيم بسياري از آداب و رسوم و گويش ها در اقصي نقاط کشور به دليل حمله اقوام و ملل ديگر تغيير يافتهاند، اما در اين ميان اين گويشها و لهجهها با کمترين تفاوت از خاستگاه و منشا پيدايششان حفظ شدهاند که بسياري از آنها را ميتوان جزو لهجههاي فارسي اصيل از زمان اشکاني قلمداد کرد. در آثار دستي، فرش و گليم، جايگاه بسيار ممتازي داريم. استقبال گردشگران خارجي از اين صنايع نشان از يک واقعيت است که اين آثار فاخر در صورت معرفي صحيح ميتوانند افق مطلوبي از رشد و توسعه را باعث شوند. در حوزه ابنيه تاريخي قلاع دفاعي مستحکمي همچون شاه دژ نهبندان يا قلعه مومن آباد را داريم که متعلق به دوره اسماعيليه است. ما در استانمان آبگرم فردوس را داريم که به گواهي متخصصان ژاپني به دليل املاح و مواد معدني آن در ايران منحصر به فرد است و بسياري از جاذبهها و ظرفيتهاي ديگر که با برنامهريزي و مديريت درست ميتوانند چون گنجينههايي براي رشد و اعتلاي استان مورد استفاده قرار گيرند. ما بخش خصوصي آماده کار هم داريم ولي چون هميشه ترسيدهايم که خطا کنيم، اين ظرفيتها را مغفول و معطل رها کردهايم. حتي از ظرفيتهاي دانشجويي موجود در استان هم استفاده نکردهايم. ما ميتوانيم از تعداد زياد دانشجويان غيربومي که در مراکز آموزش عالي سطح استان مشغول به تحصيل هستند براي شناسايي و شناساندن موقعيتهاي گردشگري استانمان استفاده کنيم.
يکي از مهمترين چالشهايی که بر قلمرو عمومي فرهنگ سايه انداخته است و به نظر ميرسد ميراث فرهنگي نيز از تبعات و آسيبهاي آن مصون نبوده است غلبه فرهنگ دولتي بر دولت فرهنگي است. به نظر شما چه عواملي در اتخاذ رويکردهاي دستوري و اعمال فشارهاي سياسي بر حوزه فرهنگ خصوصا ميراث فرهنگي در ساليان گذشته دخيل بوده است؟
براي پاسخ به سوال شما بايد ابتدا به طرح پيشينهاي از زمينههاي شکلگيري سازمان ميراث فرهنگي بپردازيم. اين سازمان در اواسط دهه شصت به وجود آمد درست در زماني که بسياري از ابنيه تاريخي و مواهب فاخر فرهنگي در حال از بين رفتن بود. بسياري از اين ظرفيتها صدمه ديده بودند يا در معرض تعرض قرار ميگرفتند و چون متولي روشني در سالهاي اول انقلاب نداشتيم نميتوانستيم براي نجات اين گنجينهها، اقدامي مطلوب و به موقع انجام دهيم. در واقع سازمان ميراث فرهنگي بر اساس اين نگاه فرهنگي که بتواند پتانسيلهاي فرهنگي اين مملکت را حفظ کند به وجود آمد. اما به مرور اين تفکر غالب شد و اين ذهنيت پديد آمد که بايد با اعمال سياستهاي دستوري و رويکردي سياسي، ميراث فرهنگيمان را نجات دهيم. اما بايد بپذيريم که امروز سطح آگاهي مردم بالا رفته است. نمونههاي بسياري وجود دارد نظير يزد يا اصفهان که مردم و مشتاقان عرصه فرهنگ خود مستقيم وارد ميشوند و کار ترميم يا حفاظت از آثار تاريخي زماني که بلاياي طبيعي حادث ميشود يا دولت توجه و نظارت مستقيم بر اين ميراث را ندارد، به ايفاي نقش ميپردازند. برخي از سوء استفادهها از ابنيه تاريخي باعث شده است تا ناگزیر رويکرد سياسي، تقويت شود. مواردي بوده است که يک مکان فرهنگي به فرد يا افرادي براي حفظ، شناساندن يا بهرهبرداري کار فرهنگی در چهارچوب مقررات و ضوابط واگذار شده است، اما ديدهايم که در آنجا کارها يا فعاليتهاي ديگري صورت ميگرفته که مخل امنیت، تشخیص داده شده است. شايد نمونه اين معضل در استان ما کمتر بوده است اما در استانهاي ديگر نمونههاي متعددي از اين سوءاستفادهها وجود داشته است و همين مساله باعث شده است که من مدير بترسم و برخی از ملاحظات امنیتی را همواره لحاظ کنم. البته در کنار همه اين مسايل، بايد بپذيريم که گاهی تنگ نظري هايي هم وجود داشته است. اگر در ابتداي اين بحث اشاره کردم که ما به يک تحول فرهنگي نيازمنديم، منظور من دقيقا همين مساله است که هم بپذيريم که از يک سو جامعه امروز ما به لحاظ دانش و شناخت از ارزش ميراث و قابليتهاي فرهنگي خود قابل مقايسه با گذشته نيست و از سوي ديگر تلاش کنيم با فرهنگسازي موثر امکان تشويق بخش خصوصي، نهادهاي مردمي و سازمانهاي غيردولتي را پر رنگتر کنيم. در واقع ميخواهم بگويم که ميراث فرهنگي يک کشور متعلق به همه مردم آن کشور است. اگر اين نگاه حاکم شود و دولت وظيفه نظارت را بر عهده بگيرد و کار در چهارچوب ضوابط، فارغ از تنگ نظري ها به خود مردم واگذار شود، بسياري از مشکلات حل ميشود و به مرور شاهد آن خواهيم بود که سياست از عرصه فرهنگ عقبنشيني ميکند و جاي آن را دولت فرهنگي ميگيرد. تجربه گذشته نشان ميدهد که مديران فرهنگي ما فقط بايد کار فرهنگي انجام دهند و ميراث فرهنگي را دور از عمل سياسي نگه دارند. در سالهاي گذشته شاهد آن بوديم که يک رويکرد صرفا سياسي در انتخاب مديران سازمان لحاظ ميشد و انتخاب مديران عالي ميراث فرهنگي با يک جهت گيري کاملا سياسي انجام ميگرفت. وجود اين مساله و عدم شناخت ايشان از حوزه فعاليت تحت امرشان، لطمات بسيار جدي بر پيکره ميراث فرهنگي کشور تحميل کرده است.
در پايان ضمن تشکر از شما اگر نکته خاصي را مد نظر داريد بفرماييد.
من هم ضمن تشکر از شما امکان گفتوگو با ويژه نامه شرق خراسان جنوبي را بيشک يک فرصت مغتنم ارزيابي ميکنم و خواهم کوشيد از وجود رسانههاي متعهد به عنوان پل ارتباطي خود با جامعه و مشتاقان حفاظت از ميراث تاريخي و فرهنگي استان استفاده کنم. من خواهان آنم که شما با رويکردي نقادانه به طرح مباحث مورد نظر خود بپردازيد، زيرا باور داريم که هر جا درهاي نقد را بستهايم، به خود و کشور آسيب رساندهايم و آنجا که از حضور منتقدان و رسانههاي نقاد استقبال کردهايم زمينه رشد و تعالي کشور را فراهم ساختهايم.
همانطور که ميدانيد و تجربه جوامع توسعه يافته نشان ميدهد، نميتوانيم به توسعه همه جانبه و پايدار بدون درنظر گرفتن همه ابعاد توسعه بيانديشيم. در اين ميان توسعه فرهنگي نقش خاص و بيبديلي دارد؛ جنابعالي جايگاه فرهنگ در منظومه تفکر و تعالي يک کشور را چگونه ارزيابي ميکنيد؟
بنده نيز همانند شما و بسياري ديگر از کساني که دغدغه توسعه و پيشرفت کشور را دارند، معتقدم، با يک نگاه تک بعدي نميتوان به افقهاي دور دست و چشماندازهاي مطلوب انديشيد. اگرچه نميتوان اشکال متعدد توسعه را از هم تفکيک کرد، اما از جنبه اثر بخشي و اينکه بخواهيم پايه و بستري براي توسعه همه جانبه و پايدار تعريف کنيم، توسعه فرهنگي جايگاه خاص و اهميتي غيرقابل انکار مييابد. ضمن اينکه بايد اين نکته را هم اضافه کنم که شان انقلاب ما پيش از آنکه سياسي باشد يا اهداف بر اساس مطالبات معيشتي و اقتصادي شکل گرفته باشد، شاني فرهنگي داشته است زيرا مهمترين محور انقلاب ما تغيير در نگاه، انديشه، افکار و آرمانهاي جامعه بوده است که اينها همه اولويتهاي فرهنگي به حساب ميآيد. حتي توسعه سياسي و اقتصادي را نيز نميتوان بدون لحاظ کردن توسعه فرهنگي پيش برد و به دوام و بقاي جامعه انديشيد. تمام کشورهاي توسعه يافته که بنيان هاي مقتدري در رشد اقتصادي و آزاديهاي سياسي خود تعريف کرده اند، ابتدا به خاستگاه فرهنگ و سرچشمههاي اعتقادي جامعه خود انديشيدهاند. به عنوان نمونه انقلاب صنعتي در غرب اگرچه ظاهرا رويکردي اقتصادي داشته است، اما شاکله اصلي تغييرات، توسط انديشمندان، نخبگان، مورخان و نظريه پردازان رقم خورده است. مهمترين مساله در شرايط کنوني اينست که نگاه ما به فرهنگ از حالت فرمايشي و رکود کنوني خارج شود. بايد مديريتهاي فرهنگي را بستر زايش تحولات اساسي بدانيم نه اينکه در چارت سازماني همواره مديريت فرهنگي را به مثابه مديريتي فرمايشي لحاظ کنيم و اين مساله تخصيص بودجهها و امکانات را نيز شامل ميشود. بايد جهتگيريهاي کلان را عوض کنيم و دست به يک باز انديشي عميق و اساسي جهت استفاده از ظرفيتهاي فرهنگي، چه در حفظ و استفاده از ابنيههاي تاريخي و چه در ظرفيتها و جاذبههاي مردم شناسي مان بزنيم.
جايگاه ميراث فرهنگي را در شرايط کنوني پس از دوره هشت ساله سپري شده در چه وضعيتي ميبينيد ؟
بگذاريد روشن بگويم که شرايط کنوني اصلا مناسب نيست. در وضعيت کلان کشور اتفاقات بدي افتاده است. در اين سالها بسياري از ظرفيتها و توانمنديهاي کشور نابود شده يا در مسير اضمحلال قرار گرفته است. در حالي که من معتقدم با اين درآمدهاي عظيم نفتي در سالهاي گذشته که بيشک با هيچ دورهاي قابل قياس نبوده است، اگر نگاه شايستهاي به حوزه فرهنگ کشور صورت ميگرفت و بخشي از اين درآمدها با مديريت کارآمد در مسير صحيح خود هزينه ميشد، ما می توانستیم به بسياري از اهداف برنامههاي توسعه ملي دست يابيم. واقعيت اين است که در سالهاي گذشته، ميراث فرهنگي از مسير اصلي خود خارج شده بود. اگر فرصتي دست ميداد، اين مجموعه به کار فرهنگي ميپرداخت، در صورتي که رسالت ميراث هيچگاه فعاليت سياسي يا ورود به حوزههاي ديگر تعريف نشده است. عدم استفاده از نيروهاي سازماني که واقعيت اين مجموعه را بشناسند، يکي ديگر از معضلات حاکم در مجموعه ما بوده است. در همه اين سالها حوزه پژوهش عملا تعطيل شده بود و سازمان از کارشناسي تهي شد. افرادي همانند سيد محمد بهشتي که همگان او را به عنوان فردي اهل فن ميشناسند،کنار گذاشته شدند. اين ها هزينههاي کمي نبود که بر بدنه ميراث فرهنگي و شاکله مديريت کشور تحميل شد. اگر امروز واقعا ميخواهيم بدانيم سهم ميراث فرهنگي با توجه به همه اين ظرفيتهاي عظيم انساني و درآمدهاي سرشار نفتي در چند سال گذشته چه بوده است، کافي است برويم و وضعيت آثار ثبت شده در فهرست جهاني را ببينيم. من به لحاظ آمار و ارقام نشان ميدهم که ما در بدترين وضعيت خود در همه سالهاي بعد از انقلاب به سر ميبريم. با وجود داشتن درآمدهاي هنگفت از احياي ارزشهاي فرهنگي دريغ شده است. برگزاري پر هزينه جشنوارهها و فرصت هاي سرمايه گذاري که ديگر در دنياي امروز امري منسوخ شده تلقي ميشود، جاي فرصت سازيهاي واقعي را گرفتند. بايد بيپرده بگويم که ايران در اين سالها سيماي فرهنگي مناسبي نداشته است و ايجاد زيرساختهاي گردشگري به منظور تحقق اشتغال و توسعه پايدار شعاري بيش نبوده است که در جاي خود به مستندات آن اشاره خواهم کرد. آنچه شرح آن به ميان آمد گوشهاي از معضلات حاکم بر مجموعه ميراث فرهنگي و تبيين وضعيت اسفبار کنوني است. ما با دانستن همه اين مسايل و مشکلات، ميخواهيم ميراث فرهنگي را در مسير درست آن قرار دهيم. من معتقدم اگرچه دولت به تازگي مستقر شده است و موانع و چالشهاي بسياري در مسير کار دولت وجود دارد، ولي با توجه به رويکرد رييسجمهور و شخص آقاي سلطاني- فر که بر استفاده از نيروهاي سازماني تاکيد دارند و مشکلات را ميشناسند، ميتوان به بهبود اوضاع اميد داشت و چشمانداز مطلوبي براي آينده ترسيم کرد. البته به شرط اينکه همه دست به دست هم بدهيم و از همه ظرفيتهاي جامعه دانشگاهي و بخش خصوصيمان استفاده کنيم.
به نظر ميرسد در کنار دو مساله ذکر شده جايگاه پژوهش و استفاده از افراد سازماني بايد امر مهم ديگري نيز مورد توجه قرار گيرد، همانطور که جنابعالي ميدانيد در راهبردهاي کلان توسعه کشور، همچون برنامه پنجم توسعه و اصل 44 قانون اساسي از ضرورت استفاده از توانمندي بخش خصوصي سخن به ميان آمده است. چه راهکارهايي ميبايست براي کارآمدي بخش خصوصي و نهادهاي مردمي در بهبود جايگاه ميراث فرهنگي در کشور و استان مورد توجه قرار بگيرد؟
متاسفانه ما هيچگاه نگاه مطلوبي به بخش خصوصي نداشتهايم. ترس از اينکه مبادا به ميراث فرهنگي ما آسيب برسد يا اينکه مبادا اشتباه کنيم، باعث شده است که از قابليت ها و استفاده از توانمنديهاي بخش عظيمي از نيروي انساني مشتاق و ماهر محروم بمانيم. مردم بايد احساس کنند که ميراث فرهنگي در زندگي آنها حضوري ملموس و عيني دارد و ميتواند مشکلات معيشتي و اقتصاديشان را برطرف کند. ما بايد براي مردم جاذبه ايجاد کنيم. با شرايط پيش آمده، مردم حق دارند که بگويند که اين چه ميراث فرهنگي است که نه اشتغال ايجاد ميکند و نه به توسعه و پيشرفت کشور منجر ميشود. ما ميخواهيم بخش خصوصي را در چهارچوب قانون و منطبق بر اهداف عالي نظام وارد صحنه کنيم. تاکيد خود جناب سلطاني نيز بر اين است که مردم بايد وارد شوند و به بخش خصوصي نبايد به عنوان يک سرعتگير يا مانعي در مسير حرکت کشور نگريسته شود. براي اين مهم چند راهکار وجود دارد. يک راه معرفي و سپردن ابنيه تاريخي به بخش خصوصي است. من در مدتي که به عنوان کارشناس در اداره کل ميراث فرهنگي مشغول به خدمت بودم، با خيل عظيمي از جوانان و دانشگاهيان مشتاق مواجه ميشدم که حاضر بودند در اين عرصه قدم بگذارند. راه دوم تبديل ابنيه به موسسههاي فرهنگي و جاذبه گردشگري در راستاي ايجاد اشتغال مولد است. ميراث فرهنگي در خراسان جنوبي بخش جواني است که هنوز بايد با ايجاد زيرساخت هاي فرهنگي و بسترهاي پژوهشي، گام هاي بنيادين را برداريم. ما تازه توانستهايم ضرورتهايی همانند پروازهاي هر روزه را داشته باشيم. اما براي اينکه بازارهاي جهاني ما را به عنوان مقصد گردشگري بشناسند. بايد بخش خصوصي را وارد صحنه کنيم. ديگر اصول تجارت در دنياي امروز برپايه کانالهاي ارتباطي دولت با نهادها، سازمانها و شرکتهاي بازاريابي فعال شکل نميگيرد. البته در استانهاي جوان دولت بايد حمايت کند و نظارت داشته باشد، تا قدمهاي اول به درستي برداشته شود. اما نبايد در فرهنگسازي بر اين امر مهم غافل بمانيم که مردم، صاحبان ميراث فرهنگي يک کشورند. اگر مردم احساس کنند که در مسير حفظ و اعتلاي بناها، اموزهها و لهجههايي گام برميدارند که پدران و نياکان خودشان آنها را پديد آورده و در طول تاريخ حفظ کردهاند تا به نسل هاي بعدي امانت بدهند، حتما وارد ميشوند. ما به اين اصل باور داريم، فقط بايد بکوشيم در کنار هم، بسترهاي حضور و مشارکت مدني مردم در استان را فراهم کنيم.
جنابعالي براي دست يابي به اهداف لازم چه استراتژي و تمهيداتي مد نظر داريد؟
همانطور که گفتم، به نظر من مهمترين مساله فرهنگسازي و معرفي صحيح جاذبهها است تا خراسان جنوبي يک مقصد گردشگري باشد. من در اينجا يک انتقاد جدي به شرکت نمايشگاههاي بينالمللي دارم که ميتوانند با دعوت از افراد خارج از استان در معرفي ظرفيتها و جاذبهها نقش به سزايي داشته باشد. اما نبايد کار به گونهاي باشد که شرکت نمايشگاهها افرادي را از خارج استان بياورد، محدودهاي را به آن ها اجاره دهد و متري از ايشان پول بگيرد. شرکت بايد متولي معرفي ظرفيتهاي ما در خارج از استان باشد. اين مطلب را هم بايد اضافه کنم که گردشگري يک پکيج است و يک کار فرابخشي لازم دارد. لذا هماهنگي و مشارکت نهادهاي متعددي در اين امر دخيلند. از سربازي که پاسپورت يک گردشگر را چک ميکند تا راننده تاکسي که جا به جايي مسافر را به عهده دارد، همه در کنار يکديگر سهمي در اين فرآيند مدني دارند. ميراث فرهنگي هم در اين مجموعه سهمي دارد. البته من معتقدم، نبايد منتظر بمانيم تا قدمهايي برداشته شود. بايد شروع کنيم و از اشتباه کردن نترسيم. ما از استانهاي ديگر و مقاصد گردشگري مشابه، همانند ميبد، نايين و يزد، چيزي کم نداريم، اما اينکه متاسفانه سهمي در گردشگري کشور را نتوانستيم به خود اختصاص دهيم مسالهاي است که بايد آن را به دقت مورد توجه قرار داده و با عزمي جدي از وضعيت ايستاي کنوني خارج شويم.
استان خراسان جنوبي، در بخش ابنيه و جاذبههاي مردم شناسي، موقعيت خاص و ممتازي دارد که براي بسياري ناشناخته مانده است. جناب عالي بر اساس کار مطالعاتي که انجام دادهايد و وضعيت مشابه در استانهاي ديگر خصوصا استانهاي همجوار چه راهکاري را براي برون رفت از وضعيت کنوني و تحقق اهداف، پيشنهاد ميکنيد؟
در همه استانها و مقاصد گردشگري، وقتي که ميخواهند جاذبهها و ظرفيتهاي خود را معرفي کنند، ابتدا سراغ تور ليدرها ميروند، اما واقعيت اين است که بسياري از تور ليدرها که نقش پيشگام در تبليغ و ترويج جاذبههاي يک منطقه را به عهده دارند، هنوز خراسان جنوبي را نديدهاند. ما بايد آشنايي خود را با ايشان و افراد مرجع شروع کنيم تا انتظار داشته باشيم آنها جاذبهها و مقاصد گردشگري ما را تبليغ کنند. ولي متاسفانه جهتگيريهاي ما در اين خصوص اشتباه بوده است. به عنوان نمونه صدا و سيماي ما مرتبا برنامههايي با لهجه بومي براي مردم استان پخش ميکند، در حالي که اين برنامهها بايد براي شناخت جاذبهها و آشنايي مردم ساير نقاط کشور مورد توجه قرار بگيرد. ما اصلا به بازارهاي هدف توجه نميکنيم. مثلا چند بار بايد مدرسه شوکتيه را به بيرجنديها نشان دهيم يا در معرفي ابنيه تاريخي خود به بازارهاي هدف بيتوجه هستيم. اصلا يک يزدي نميآيد اماکن طبيعي و تاريخي در خراسان جنوبي را ببيند زيرا در اين استان جاذبههاي مشابه کم نيستند. ما بايد اين ظرفيتها را در استانهاي شمالي، آذربايجان يا کرمانشاه تبليغ کنيم. شايد اين مسير مبتني بر آزمون و خطا و بعضا اشتباهاتي که صورت گرفته است، خود مقدمهاي باشد براي کاري که بايد از اکنون شروع کنيم. اکنون در استان ما فهرست ثبت شده در آثار ملي از 12 مورد به حدود 600 مورد رسيده است و جاذبههايي همچون قنات بلده فردوس، کانديداي ثبت در ليست جهاني ميراث بشر قرار دارد که اين نمونه و نمونههاي مشابه که به تفصيل از آن سخن خواهم گفت، نشان از ظرفيت و پشتوانه غني فرهنگي است که با بسترسازي مناسب هم ميتوانيم جايگاهمان را در کشور ارتقاء دهيم و هم امکان اشتغال و توسعه مولد را فراهم آوريم.
امروز در بسياري از کشورها بحث توريسم و درآمدي که از راه گردشگري عايد آن کشور ميشود بسيار جدي در نظر گرفته شده و مورد توجه قرار ميگيرد، اما مساله توريسم به بحث امنيت گره خورده است. متاسفانه با وجود اينکه در استان ما امنيت نسبي وجود دارد ولي تصوير نا مناسبي براي مردم ساير استانها پديد آمده است. ظرفيتهاي توريسم در ابعاد ملي را تشريح نموده و بفرماييد براي ارايه يک تصوير امن و زيبا، چه کارهايي بايد انجام دهيم که ضمانت اجرايي داشته باشد؟
واقعيت آن است که توريسم در دنياي امروز، فارغ از درآمدي که براي يک کشور و منطقه ايجاد ميکند، ميتواند از جنبههاي سياسي و راهبردهاي دراز مدت نيز مورد توجه قرار بگيرد. توريسم ميتواند همبستگي ملي ايجاد کند. تجربه جهاني نشان ميدهد که گردشگري و سياحت ميتواند باعث شناخت مردم يک کشور از ارزشهاي فرهنگي در ساير استانها شود و اين مشوقي باشد که همگان فارغ از اينکه در چه محدوده جغرافيايي زندگي ميکنند، بکوشند در شناخت و ضرورت حفظ ميراث خود گام بردارند. اما در مورد قسمت دوم سوال شما بايد عرض کنم که بيشک امنيت لازمه گردشگري است و همانطور که شما اشاره کرديد ما در استانمان امنيت داريم. آمار و ارقام به وضوح نشان ميدهند که ميزان درگيريهاي متاثر از حضور اشرار و ترانزيت مواد مخدر که ميتواند به شدت گردشگري را به خطر اندازد، در استان ما به همت پرسنل پرتلاش نيروي انتظامي، بسيار کمتر از استانهاي همجوار نظير کرمان و سيستان و بلوچستان است. اما گاهي دچار ندانم کاريهايي ميشويم که باعث ميشود تصويري که از خود ارايه دادهايم مخدوش شود. اگر يک مجموعه يا سازماني در ارايه تصويري امن و زيبا از استان خراسان جنوبي تلاش کرده است، مجموعهاي ديگر با کج سليقگي و بياحتياطي آن را خنثي کرده است. در اين مورد همه ما ضعف داشتهايم. شايد يکي از دلايل آن اين بوده که نتوانستهايم در کنار يکديگر يک کار جمعي مبتني بر اهداف و برنامههاي دراز مدت را تبيين و اجرايي کنيم. با وجود ظرفيتهاي بسيار بالايي که در هر دو حوزه جاذبههاي طبيعي و مردمي در اختيار داريم.
اين بسيار جاي تاسف است که هنوز بسياري نميدانند ما زيباترين تپههاي مينياتوري ايران و جهان را در اين استان داريم. در ميان هفت روستاي شگفتانگيز ايران دو مورد در استان ما قرار گرفتهاند. مگر ميشود مردم شناسي روستاي ماخونيک يا چنشت را ببيند و تحت تاثير عقايد، سنن و رسوم فرهنگي آن قرار نگيرد. ما معتقديم که اين استان بهشت مردم شناسان ميباشد. در حاليکه امروز هر ايراني ماسوله يا ابيانه را ميشناسد ولي شايد کمتر کسي خارج از استان نام ماخونيک يا چنشت به گوشش رسيده باشد. باز بايد در همين جا اضافه کنم که ما بيشترين تعداد کتيبه اشکاني در کشور را در اختيار داريم. بخش اعظم اين کتيبهها اکنون در مرو قرار گرفتهاند که خارج از مرزهاي جمهوري اسلامي هستند و در هيچ استاني به اندازه خراسان جنوبي اين کتيبهها باقي نمانده است. ما اولين تجربههاي بشر در تصويرگري را در اختيار داريم، که نماد عيني آن غار خونيک ميباشد. دارنده 9 مورد باغ بينظير از ميان باغ هاي اصيل ايراني هستيم. در بلده فردوس صاحب يکي از پيچيدهترين سيستمهاي آبياري به شيوه قنات ميباشيم که هفتاد رشته قنات در يک شاه جو جاري ميشود که اين تعداد سابقا صد و پنجاه رشته بوده است و اين اثر که در خود هويت تاريخي و فرهنگي مردمي را در سير زمان بازگو ميکند، اکنون کانديداي ثبت در فهرست آثار جهاني است. در بخش آداب و رسوم، اين منطقه حکم بهشتي براي پژوهشگران، محققان و مردم شناسان به حساب ميآيد زيرا کوير مثل دژي استوار و محکم ما را در طول زمان حفظ کرده است و زماني که ميبينيم بسياري از آداب و رسوم و گويش ها در اقصي نقاط کشور به دليل حمله اقوام و ملل ديگر تغيير يافتهاند، اما در اين ميان اين گويشها و لهجهها با کمترين تفاوت از خاستگاه و منشا پيدايششان حفظ شدهاند که بسياري از آنها را ميتوان جزو لهجههاي فارسي اصيل از زمان اشکاني قلمداد کرد. در آثار دستي، فرش و گليم، جايگاه بسيار ممتازي داريم. استقبال گردشگران خارجي از اين صنايع نشان از يک واقعيت است که اين آثار فاخر در صورت معرفي صحيح ميتوانند افق مطلوبي از رشد و توسعه را باعث شوند. در حوزه ابنيه تاريخي قلاع دفاعي مستحکمي همچون شاه دژ نهبندان يا قلعه مومن آباد را داريم که متعلق به دوره اسماعيليه است. ما در استانمان آبگرم فردوس را داريم که به گواهي متخصصان ژاپني به دليل املاح و مواد معدني آن در ايران منحصر به فرد است و بسياري از جاذبهها و ظرفيتهاي ديگر که با برنامهريزي و مديريت درست ميتوانند چون گنجينههايي براي رشد و اعتلاي استان مورد استفاده قرار گيرند. ما بخش خصوصي آماده کار هم داريم ولي چون هميشه ترسيدهايم که خطا کنيم، اين ظرفيتها را مغفول و معطل رها کردهايم. حتي از ظرفيتهاي دانشجويي موجود در استان هم استفاده نکردهايم. ما ميتوانيم از تعداد زياد دانشجويان غيربومي که در مراکز آموزش عالي سطح استان مشغول به تحصيل هستند براي شناسايي و شناساندن موقعيتهاي گردشگري استانمان استفاده کنيم.
يکي از مهمترين چالشهايی که بر قلمرو عمومي فرهنگ سايه انداخته است و به نظر ميرسد ميراث فرهنگي نيز از تبعات و آسيبهاي آن مصون نبوده است غلبه فرهنگ دولتي بر دولت فرهنگي است. به نظر شما چه عواملي در اتخاذ رويکردهاي دستوري و اعمال فشارهاي سياسي بر حوزه فرهنگ خصوصا ميراث فرهنگي در ساليان گذشته دخيل بوده است؟
براي پاسخ به سوال شما بايد ابتدا به طرح پيشينهاي از زمينههاي شکلگيري سازمان ميراث فرهنگي بپردازيم. اين سازمان در اواسط دهه شصت به وجود آمد درست در زماني که بسياري از ابنيه تاريخي و مواهب فاخر فرهنگي در حال از بين رفتن بود. بسياري از اين ظرفيتها صدمه ديده بودند يا در معرض تعرض قرار ميگرفتند و چون متولي روشني در سالهاي اول انقلاب نداشتيم نميتوانستيم براي نجات اين گنجينهها، اقدامي مطلوب و به موقع انجام دهيم. در واقع سازمان ميراث فرهنگي بر اساس اين نگاه فرهنگي که بتواند پتانسيلهاي فرهنگي اين مملکت را حفظ کند به وجود آمد. اما به مرور اين تفکر غالب شد و اين ذهنيت پديد آمد که بايد با اعمال سياستهاي دستوري و رويکردي سياسي، ميراث فرهنگيمان را نجات دهيم. اما بايد بپذيريم که امروز سطح آگاهي مردم بالا رفته است. نمونههاي بسياري وجود دارد نظير يزد يا اصفهان که مردم و مشتاقان عرصه فرهنگ خود مستقيم وارد ميشوند و کار ترميم يا حفاظت از آثار تاريخي زماني که بلاياي طبيعي حادث ميشود يا دولت توجه و نظارت مستقيم بر اين ميراث را ندارد، به ايفاي نقش ميپردازند. برخي از سوء استفادهها از ابنيه تاريخي باعث شده است تا ناگزیر رويکرد سياسي، تقويت شود. مواردي بوده است که يک مکان فرهنگي به فرد يا افرادي براي حفظ، شناساندن يا بهرهبرداري کار فرهنگی در چهارچوب مقررات و ضوابط واگذار شده است، اما ديدهايم که در آنجا کارها يا فعاليتهاي ديگري صورت ميگرفته که مخل امنیت، تشخیص داده شده است. شايد نمونه اين معضل در استان ما کمتر بوده است اما در استانهاي ديگر نمونههاي متعددي از اين سوءاستفادهها وجود داشته است و همين مساله باعث شده است که من مدير بترسم و برخی از ملاحظات امنیتی را همواره لحاظ کنم. البته در کنار همه اين مسايل، بايد بپذيريم که گاهی تنگ نظري هايي هم وجود داشته است. اگر در ابتداي اين بحث اشاره کردم که ما به يک تحول فرهنگي نيازمنديم، منظور من دقيقا همين مساله است که هم بپذيريم که از يک سو جامعه امروز ما به لحاظ دانش و شناخت از ارزش ميراث و قابليتهاي فرهنگي خود قابل مقايسه با گذشته نيست و از سوي ديگر تلاش کنيم با فرهنگسازي موثر امکان تشويق بخش خصوصي، نهادهاي مردمي و سازمانهاي غيردولتي را پر رنگتر کنيم. در واقع ميخواهم بگويم که ميراث فرهنگي يک کشور متعلق به همه مردم آن کشور است. اگر اين نگاه حاکم شود و دولت وظيفه نظارت را بر عهده بگيرد و کار در چهارچوب ضوابط، فارغ از تنگ نظري ها به خود مردم واگذار شود، بسياري از مشکلات حل ميشود و به مرور شاهد آن خواهيم بود که سياست از عرصه فرهنگ عقبنشيني ميکند و جاي آن را دولت فرهنگي ميگيرد. تجربه گذشته نشان ميدهد که مديران فرهنگي ما فقط بايد کار فرهنگي انجام دهند و ميراث فرهنگي را دور از عمل سياسي نگه دارند. در سالهاي گذشته شاهد آن بوديم که يک رويکرد صرفا سياسي در انتخاب مديران سازمان لحاظ ميشد و انتخاب مديران عالي ميراث فرهنگي با يک جهت گيري کاملا سياسي انجام ميگرفت. وجود اين مساله و عدم شناخت ايشان از حوزه فعاليت تحت امرشان، لطمات بسيار جدي بر پيکره ميراث فرهنگي کشور تحميل کرده است.
در پايان ضمن تشکر از شما اگر نکته خاصي را مد نظر داريد بفرماييد.
من هم ضمن تشکر از شما امکان گفتوگو با ويژه نامه شرق خراسان جنوبي را بيشک يک فرصت مغتنم ارزيابي ميکنم و خواهم کوشيد از وجود رسانههاي متعهد به عنوان پل ارتباطي خود با جامعه و مشتاقان حفاظت از ميراث تاريخي و فرهنگي استان استفاده کنم. من خواهان آنم که شما با رويکردي نقادانه به طرح مباحث مورد نظر خود بپردازيد، زيرا باور داريم که هر جا درهاي نقد را بستهايم، به خود و کشور آسيب رساندهايم و آنجا که از حضور منتقدان و رسانههاي نقاد استقبال کردهايم زمينه رشد و تعالي کشور را فراهم ساختهايم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.