|

نوروز، يک نقد و يک نظر

محمد مقدم

شايد براي شماهم نام نوروز تداعي‌کننده سه تصوير کاملا متفاوت باشد. تصوير اول مربوط به ساعات پاياني سال است. در اين تصوير، جنب و جوشي کم نظير، همه و همه چيزرا فرا مي گيرد. کارهاي نيمه تمام فراواني است که به هر قيمت، حتي اگر شده لحظه اي پيش از تحويل سال بايدبه اتمام برسند. اين رسم ديرين، شور و شکوهي منحصر به فرد راهرساله در آستانه سال نوبه وجود مي‌آورد.
تصوير دوم تصويري از داخل کانون خانواده‌هاي ايراني از لحظه تحويل سال تا روزهاي دوم و سوم عيد نوروز است. جلوه‌اي زيبا از شکوه و شادي و سرزندگي و از نمادهايي که از روييدن و نو شدن حکايت دارد. زيبايي اين روزها را مي‌توان در چهره کودکاني ديد که کاميابان اصلي اين بزرگ‌ترين جشن بهاري جهانند.
اما اين نمايش، پرده سومي هم دارد. تصويري از کمي آنطرفتر از کانونهاي خانوادگي ايرانيان.
اين تجربه مشترک همه ماست که بعد از تحويل سال وقتي براي عيد ديدني از خانه بيرون مي‌آييم، گويي زندگي از معابر و اماکن عمومي رخت بربسته، سکوت همه جارا فرا گرفته، خدمات عمومي تقريبا در همه حوزه‌ها تعطيل و اندک خدمات حياتي نيز نيمه تعطيل است.
اين واقعيتي انکار‌ناپذير است که در بيرون از خانه‌هايي که شادي و شکوه نهفته در آن سر به آسمان مي سايد متاسفانه آرامشي رعب آور حکم فرماست.
اينکه سنت ها مشخصات خاص خود را دارند واساسا بسياري از جذابيت هایشان در همين خصوصيات منحصر به فرداست که شکل مي گيرد امري پذيرفته شده است و از طرفي اين نيز کاملا طبيعي است که جاذبه بزرگي که سنت نوروز در کانونهاي خانوادگي ايجاد مي‌کند مي‌تواند خلاء بزرگ را نيز در محيط‌هاي پيراموني خود به وجود آورد و آن ها را کاملا خالي از تحرک و نيرو نمايد. اما مشکل وقتي ايجاد مي‌شود که در طول زمان تحولاتي در ساختار جامعه و شيوه‌هاي زندگي به وجود مي‌آيد که جامه سنت ها گويي بر قامت شرايط جديد تنگ است ولباسي فراختر را طلب مي‌کند.
دنياي جديد را با مشخصاتي مي شناسند که فضاهاي عمومي در آن به طور چشمگيري نقشي حياتي پيدا کرده‌اند، خانواده‌ها کوچک شده و بر اثر مهاجرت ها، بسياري از پيوندهاي خانوادگي و سنتي رو به سستي نهاده است. خانه‌ها به سمتي مي‌روند که بيشتر جنبه خوابگاهي دارند و نيازهاي اساسي مردم درنهادهاي اجتماعي مرتفع مي‌شود. پيوندهاي مردم با اجتماع آنقدر زياد است که حتي تصور برآورده شدن نيازهاي اوليه خانواده‌ها بدون نياز به ساختارها وروابط بيرون از خانواده غيرممکن است.
در چنين شرابطي و در حالي که اين جشن بزرگ علاوه بر کمبودهايي که پيش ازاين به آن پرداخته شد با هيچ جشن و مراسم عمومي نيز همراه نيست، بسياري از اقشار به ويژه خانواده‌هاي دچار بحران، مسافران، افراد بي‌خانواده، مهاجران و خانواده‌هاي کوچک که بخش بزرگي از جامعه را نيز تشکيل مي‌دهند نه تنها در روزهاي آغازين سال حظي و حسي از جشن نوروزي دريافت نمي‌کنند که عملا به خاطر انسدادي که در نهادها و فضاهاي عمومي ايجاد شده است، امکان زندگي معمولي را نيز از دست داده و فضايي رعب آور را تجربه مي‌کنند.
اينکه براي اصلاح اين سنت ملي چه مي توان کرد نه در وسع دانايي نگارنده است ونه امکان واکاوي آن دراين نوشتار وجود دارد. اما توجه به اين موضوع از جانب افکار عمومي و باور اينکه جشن ما دچار يک کاستي بزرگ است خود مي‌تواند گام نخست باشد و توجه‌ها را به اين مهم جلب کند که براي ارتقای اين سنت پر افتخار بايد انديشيد و از راه‌حل هاي ارايه شده استقبال کرد.
خوشبختانه مديريت دولتي در چند دهه اخير، مسير رو به رشدي را شروع کرده و باتشکيل ستادهاي نوروزي توانسته است پاره‌اي از خدمات اساسي را در تعطيلات سال نو داير نگاه دارد و خدمات ارزنده‌اي نيز در حوزه‌هاي فرهنگي، اطلاع‌رساني، اسکان و ساير موارد را به مسافران نوروزي عرضه کند.
شهرداري ها نيز چند سالي است علاوه بر ارايه خدماتي در قالب ستادهاي نوروزي، با فضا‌سازي ويژه نوروز و برپايي کارناوالهاي شادي و برگزاري جشن ها و جشنواره‌ها حال و هواي شهرها را نوروزي کرده‌اند.
اما هنوز راهي طولاني در پيش است تا مراسم نوروزي از يک سنت خانوادگي به سنتي با روح و هويت اجتماعي تبديل شود. اين مهم مشارکت همگان و اراده‌اي جمعي را مي طلبد.
شايد براي شماهم نام نوروز تداعي‌کننده سه تصوير کاملا متفاوت باشد. تصوير اول مربوط به ساعات پاياني سال است. در اين تصوير، جنب و جوشي کم نظير، همه و همه چيزرا فرا مي گيرد. کارهاي نيمه تمام فراواني است که به هر قيمت، حتي اگر شده لحظه اي پيش از تحويل سال بايدبه اتمام برسند. اين رسم ديرين، شور و شکوهي منحصر به فرد راهرساله در آستانه سال نوبه وجود مي‌آورد.
تصوير دوم تصويري از داخل کانون خانواده‌هاي ايراني از لحظه تحويل سال تا روزهاي دوم و سوم عيد نوروز است. جلوه‌اي زيبا از شکوه و شادي و سرزندگي و از نمادهايي که از روييدن و نو شدن حکايت دارد. زيبايي اين روزها را مي‌توان در چهره کودکاني ديد که کاميابان اصلي اين بزرگ‌ترين جشن بهاري جهانند.
اما اين نمايش، پرده سومي هم دارد. تصويري از کمي آنطرفتر از کانونهاي خانوادگي ايرانيان.
اين تجربه مشترک همه ماست که بعد از تحويل سال وقتي براي عيد ديدني از خانه بيرون مي‌آييم، گويي زندگي از معابر و اماکن عمومي رخت بربسته، سکوت همه جارا فرا گرفته، خدمات عمومي تقريبا در همه حوزه‌ها تعطيل و اندک خدمات حياتي نيز نيمه تعطيل است.
اين واقعيتي انکار‌ناپذير است که در بيرون از خانه‌هايي که شادي و شکوه نهفته در آن سر به آسمان مي سايد متاسفانه آرامشي رعب آور حکم فرماست.
اينکه سنت ها مشخصات خاص خود را دارند واساسا بسياري از جذابيت هایشان در همين خصوصيات منحصر به فرداست که شکل مي گيرد امري پذيرفته شده است و از طرفي اين نيز کاملا طبيعي است که جاذبه بزرگي که سنت نوروز در کانونهاي خانوادگي ايجاد مي‌کند مي‌تواند خلاء بزرگ را نيز در محيط‌هاي پيراموني خود به وجود آورد و آن ها را کاملا خالي از تحرک و نيرو نمايد. اما مشکل وقتي ايجاد مي‌شود که در طول زمان تحولاتي در ساختار جامعه و شيوه‌هاي زندگي به وجود مي‌آيد که جامه سنت ها گويي بر قامت شرايط جديد تنگ است ولباسي فراختر را طلب مي‌کند.
دنياي جديد را با مشخصاتي مي شناسند که فضاهاي عمومي در آن به طور چشمگيري نقشي حياتي پيدا کرده‌اند، خانواده‌ها کوچک شده و بر اثر مهاجرت ها، بسياري از پيوندهاي خانوادگي و سنتي رو به سستي نهاده است. خانه‌ها به سمتي مي‌روند که بيشتر جنبه خوابگاهي دارند و نيازهاي اساسي مردم درنهادهاي اجتماعي مرتفع مي‌شود. پيوندهاي مردم با اجتماع آنقدر زياد است که حتي تصور برآورده شدن نيازهاي اوليه خانواده‌ها بدون نياز به ساختارها وروابط بيرون از خانواده غيرممکن است.
در چنين شرابطي و در حالي که اين جشن بزرگ علاوه بر کمبودهايي که پيش ازاين به آن پرداخته شد با هيچ جشن و مراسم عمومي نيز همراه نيست، بسياري از اقشار به ويژه خانواده‌هاي دچار بحران، مسافران، افراد بي‌خانواده، مهاجران و خانواده‌هاي کوچک که بخش بزرگي از جامعه را نيز تشکيل مي‌دهند نه تنها در روزهاي آغازين سال حظي و حسي از جشن نوروزي دريافت نمي‌کنند که عملا به خاطر انسدادي که در نهادها و فضاهاي عمومي ايجاد شده است، امکان زندگي معمولي را نيز از دست داده و فضايي رعب آور را تجربه مي‌کنند.
اينکه براي اصلاح اين سنت ملي چه مي توان کرد نه در وسع دانايي نگارنده است ونه امکان واکاوي آن دراين نوشتار وجود دارد. اما توجه به اين موضوع از جانب افکار عمومي و باور اينکه جشن ما دچار يک کاستي بزرگ است خود مي‌تواند گام نخست باشد و توجه‌ها را به اين مهم جلب کند که براي ارتقای اين سنت پر افتخار بايد انديشيد و از راه‌حل هاي ارايه شده استقبال کرد.
خوشبختانه مديريت دولتي در چند دهه اخير، مسير رو به رشدي را شروع کرده و باتشکيل ستادهاي نوروزي توانسته است پاره‌اي از خدمات اساسي را در تعطيلات سال نو داير نگاه دارد و خدمات ارزنده‌اي نيز در حوزه‌هاي فرهنگي، اطلاع‌رساني، اسکان و ساير موارد را به مسافران نوروزي عرضه کند.
شهرداري ها نيز چند سالي است علاوه بر ارايه خدماتي در قالب ستادهاي نوروزي، با فضا‌سازي ويژه نوروز و برپايي کارناوالهاي شادي و برگزاري جشن ها و جشنواره‌ها حال و هواي شهرها را نوروزي کرده‌اند.
اما هنوز راهي طولاني در پيش است تا مراسم نوروزي از يک سنت خانوادگي به سنتي با روح و هويت اجتماعي تبديل شود. اين مهم مشارکت همگان و اراده‌اي جمعي را مي طلبد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.