بازخوانی نوروز از مسیر تجربه ها و رویدادهای تاریخی
تو را اي کهن بوم و بر دوست دارم
علی ظهوری . کارشناس ارشد فرهنگ و زبان های باستانی
« به همراه متنی از دکتر علی شریعتی »
سخن تازه از نوروز گفتن دشوار است. نوروز هر ساله برپا ميشود و هر ساله از آن سخن ميرود. بسيار گفتهاند و بسيار شنيدهايد؛ پس به تكرار نيازي نيست؟ چرا، هست. مگر نوروز خود را مكرر نميكند؟ پس سخن از نوروز را نيز مكرر بشنويد. در علم و ادب تكرار ملالآور است و بيهوده؛"عقل" تكرار را نميپسندد؛ اما "احساس" تكرار را دوست دارد، طبيعت تكرار را دوست دارد، جامعه به تكرار نيازمند است، طبيعت را از تكرار ساختهاند؛ جامعه با تكرار نيرومند ميشود، احساس با تكرار جان ميگيرد و نوروز داستان زيبايي است كه در آن، طبيعت، احساس و جامعه هر سه دستاندركارند.
نوروز كه قرنهاي دراز است بر همه جشنهاي جهان فخر ميفروشد، از آن رو "هست" كه يك قرارداد مصنوعي اجتماعي يا يك جشن تحميلي سياسي نيست، جشن جهان است و روز شادماني زمين، آسمان و آفتاب، و جوشِ شكفتنها و شور زادنها و سرشار از هيجانِ هر "آغاز".
جشنهاي ديگران، غالبا انسانها را از كارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، كوچه و بازار، باغها و كشتزارها، در ميان اطاقها و زير سقفها و پشت درهاي بسته جمع ميكند: كافهها، كابارهها، زيرزمينها، سالنها، خانهها... در فضايي گرم از نفت، روشن از چراغ، لرزان از دود، زيبا از رنگ و آراسته از گلهاي كاغذي، مقوايي، مومي، بوي كندر و عطر و... اما نوروز دست مردم را ميگيرد و از زير سقفها، درهاي بسته، فضاهاي خفه، لاي ديوارهاي بلند و نزديك شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بي كرانه طبيعت ميكشاند: گرم از بهار، روشن از آفتاب، لرزان از هيجانِ آفرينش و آفريدن، زيبا از هنرمندي باد و باران، آراسته با شكوفه، جوانه، سبزه و معطر از:
"بوي باران، بوي پونه، بوي خاك،
شاخههاي شسته، باران خورده، پاك"...
نوروز تجديد خاطره بزرگي است: خاطره خويشاوندي انسان با طبيعت. هر سال، اين فرزند فراموشكار كه، سرگرم كارهاي مصنوعي و ساختههاي پيچيده خود، مادر خويش را از ياد ميبرد، با يادآوريهاي وسوسهآميز نوروز، به دامن وي باز ميگردد و با او، اين بازگشت و تجديد ديدار را جشن ميگيرد: فرزند، در دامن مادر، خود را بازمييابد و مادر، در كنار فرزند، چهرهاش از شادي ميشكفد، اشك شوق ميبارد، فريادهاي شادي ميكشد؛ جوان ميشود، حيات دوباره ميگيرد. با ديدار يوسفش بينا و بيدار ميشود. تمدن مصنوعي ما هر چه پيچيدهتر و سنگينتر ميشود، نياز به بازگشت و بازشناخت طبيعت را در انسان حياتيتر ميكند و بدين گونه است كه نوروز، برخلاف سنتها كه پير ميشوند و فرسوده و گاه بيهوده، رو به توانايي ميرود و در هر حال، آيندهاي جوانتر و درخشانتر دارد، چه، نوروز راه سومي است كه جنگ ديرينهاي را كه از روزگار لائوتزو و كنفسيوس تا زمان روسو و ولتر درگير است به آشتي ميكشاند. نوروز تنها فرصتي براي آسايش، تفريح و خوشگذراني نيست، نياز ضروري جامعه، خوراك حياتي يك ملت نيز هست. دنيايي كه بر تغيير و تحول، گسيختن و زايل شدن، درهم ريختن و از دست رفتن بنا شده است، جايي كه در آن، آنچه ثابت است و همواره لايتغير و هميشه پايدار، تنها تغيير است و ناپايداري؛ چه چيز ميتواند ملتي را، جامعهاي را، در برابر ارابه بيرحم زمان - كه بر همه چيز ميگذرد و له ميكند و ميرود، هر پايهاي را ميشكند و شيرازهاي را مي گسلد- از زوال مصون دارد؟ هيچ ملتي با يك نسل و دو نسل شكل نميگيرد؛ ملت، مجموعه پيوسته نسلهاي متوالي بسيار است، اما زمان، اين تيغ بيرحم، پيوند نسلها را قطع ميكند؛ ميان ما و گذشتگانمان- آن ها كه روح جامعه ما و ملت ما را ساختهاند- دره هولناك تاريخ حفر شده است؛ قرنهاي تهي ما را از آنان جدا ساختهاند؛ تنها سنتها هستند كه پنهان از چشم جلاد زمان، ما را از اين دره هولناك گذر ميدهند و با گذشتگانمان و با گذشتههايمان آشنا ميسازند. در چهره مقدس اين سنتها است كه ما حضور آنان را در زمان خويش، كنار خويش و در"خودِ خويش"، احساس ميكنيم؛ حضور خود را در ميان آنان ميبينيم و جشن نوروز يكي از استوارترين و زيباترين سنتها است.
در آن هنگام كه مراسم نوروز را به پا ميداريم، گويي خود را در همه نوروزهايي كه هر ساله در اين سرزمين برپا ميكردهاند، حاضر مييابيم و در اين حال، صحنههاي تاريك و روشن و صفحات سياه و سفيد تاريخ ملت كهن ما در برابر ديدگانمان ورق ميخورد، رژه ميرود. ايمان به اينكه نوروز را ملت ما هر ساله در اين سرزمين بر پا ميداشته است، اين انديشههاي پرهيجان را در مغزمان بيدار ميكند كه: آري، هر ساله! حتي همان سالي كه اسكندر چهره اين خاك را به خون ملت ما رنگين كرده بود، در كنار شعلههاي مهيبي كه از تخت جمشيد زبانه ميكشيد، همان جا، همان وقت، مردم مصيبتزده ما نوروز را جديتر و با ايمان بيشتري برپا ميكردند؛ هر ساله در آرامش غمگين شهرهاي مجروح و در كنار آتشكدههاي سرد و خاموش، نوروز را گرم و پرشور جشن ميگرفتند. نوروز در اين سالها و در همه سالهاي همانندش، شادي اين چنين بوده است، عياشي و "بيخودي" نبوده است، اعلام ماندن و ادامه داشتن و بودن اين ملت بوده و نشانه پيوند با گذشتهاي كه زمان و حوادث ويرانكننده زمان همواره در گسستن آن ميكوشيده است. نوروز همه وقت عزيز بوده است؛ در چشم مغان، در چشم موبدان، در چشم مسلمانان و در چشم شيعيان مسلمان، همه نوروز را عزيز شمردهاند و با زبان خويش، از آن سخن گفتهاند. حتي فيلسوفان و دانشمندان كه گفتهاند: "نوروز روز نخستين آفرينش است كه اورمزد دست به خلقت جهان زد و شش روز در اين كار بود و ششمين روز، خلقت جهان پايان گرفت و از اين رو است كه نخستين روز فروردين را هورمزد نام دادهاند و ششمين روز را مقدس شمردهاند". چه افسانه زيبايي؛ زيباتر از واقعيت! راستي مگر هر كس احساس نميكند كه نخستين روز بهار، گويي نخستين روز آفرينش است. اگر روزي خدا جهان را آغاز كرده است، مسلما آن روز، اين نوروز بوده است. مسلما بهار نخستين فصل و فروردين نخستين ماه و نوروز نخستين روز آفرينش است. هرگز خدا جهان را و طبيعت را با پاييز يا زمستان يا تابستان آغاز نكرده است. مسلما اولين روز بهار، سبزهها روييدن آغاز كردهاند و رودها رفتن و شكوفهها سرزدن و جوانهها شكفتن، يعني نوروز. بيشك، روح در اين فصل زاده است و عشق در اين روز سر زده است و نخستين بار، آفتاب در نخستين روز نوروز طلوع كرده است و زمان با وي آغاز شده است. اسلام كه همه رنگهاي قوميت را زدود و سنتها را دگرگون كرد، نوروز را جلاي بيشتري داد، شيرازه بست و آن را، با پشتوانهاي استوار، از خطر زوال در دوران مسلماني ايرانيان، مصون داشت. انتخاب علي به خلافت و نيز انتخاب علي به وصايت، در غدير خم، هر دو در اين هنگام بوده است و چه تصادف شگفتي! آن همه خلوص و ايمان و عشقي كه ايرانيان در اسلام به علي و حكومت علي داشتند پشتوانه نوروز شد. نوروز كه با جان مليت زنده بود، روح مذهب نيز گرفت؛ سنت ملي و نژادي، با ايمان مذهبي و عشق نيرومند تازهاي كه در دل هاي مردم اين سرزمين برپا شده بود پيوند خورد و محكم گشت، مقدس و در دوران صفويه، رسما يك شعار شيعي شد، مملو از اخلاص و ايمان و همراه با دعاها و اوراد ويژه خويش.
آنچنان كه يكسال نوروز و عاشورا در يك روز افتاد و پادشاه صفوي، آن روز را عاشورا گرفت و روز بعد را نوروز!
نوروز- اين پيري كه غبار قرنهاي بسيار بر چهرهاش نشسته است- در طول تاريخ كهن خويش، روزگاري در كنار مغان، اوراد مهرپرستان را خطاب به خويش ميشنيده است؛ پس از آن، در كنار آتشكدههاي زردشتي، سرود مقدس موبدان و زمزمة اوستا و سروش اهورامزدا را به گوشش ميخواندهاند؛ از آن پس، با آيات قرآن و زبان الله از او تجليل ميكردهاند و اكنون، علاوه بر آن، با نماز و دعاي تشيع و عشق به حقيقت علي و حكومت علي، او را جان ميبخشند و در همة اين چهرههاي گوناگونش، اين پير روزگارآلود، كه در همة قرنها و با همة نسلها و همة اجداد ما- از اكنون تا روزگار افسانهاي جمشيد باستاني- زيسته است، رسالت بزرگ خويش را، همه وقت، با قدرت و عشق و وفاداري و صميميت انجام داده است و آن، زدودن رنگ پژمردگي و اندوه از سيماي اين ملت نوميد و مجروح است و درآميختن روح مردم اين سرزمين بلاخيز با روح شاد و جانبخش طبيعت و، عظيمتر از همه، پيوند دادن نسلهاي متوالي اين قوم- كه بر سر چهار راه حوادث تاريخ نشسته و همواره تيغ جلادان و غارتگران بند بندش را از هم ميگسسته است و نيز پيمانيگانگي بستن ميان همة دلهاي خويشاوندي كه ديوار عبوس و بيگانة دورانها در ميانهشان حائل ميگشته و درة عميق فراموشي ميانشان جدايي ميافكنده است.
و ما، در اين لحظه، در اين نخستين لحظات آغاز آفرينش، نخستين روز خلقت، روز اورمزد، آتش اهورايي نوروز را باز برميافروزيم و در عمق وجدان خويش، به پايمردي خيال، از صحراهاي سياه و مرگزدة قرون تهي ميگذريم و در همة نوروزهايي كه در زير آسمان پاك و آفتاب روشن سرزمين ما برپا ميشده است، با همة زنان و مرداني كه خون آنان در رگهايمان ميدود و روح آنان در دلهايمان ميزند شركت ميكنيم و بدين گونه، "بودن خويش" را، به عنوان يك ملت، در تندباد ريشه برانداز زمانها و آشوبِ گسيختنها و دگرگون شدنها خلود ميبخشيم و در هجوم اين قرن دشمن كامي كه ما را با خود بيگانه ساخته و "خالي از خويش"، بردة رام و طعمة زدوده از "شخصيت" اين غرب غارتگر كرده است، در اين ميعادگاهي كه همة نسلهاي تاريخ و اساطير ملت ما حضور دارند، با آنان پيمان وفا ميبنديم و "امانت عشق" را از آنان به وديعه ميگيريم كه "هرگز نميريم" و "دوام راستين" خويش را به نام ملتي كه در اين صحراي عظيم بشري، ريشه در عمق فرهنگي سرشار از غني و قداست و جلال دارد و بر پايه "اصالت" خويش، در رهگذر تاريخ ايستاده است، "بر صحيفه عالم ثبت" كنيم.
متن بالا بدون کم وکاست، يادداشتهاي دکتر شريعتي در مورد نوروز بود که در کتاب کوير از آن بزرگوار به جا مانده. انصافاً همه آنچه در مورد نوروز بايد گفت را گفته است، همين جا اعتراف ميکنم هر سال درست چند ساعت پيش از تحويل سال اين متن را ميخوانم و ترانه "بوي عيدي" مرحوم فرهاد مهراد راهم ضميمهاش ميکنم و اين دو از کارهاي دقيقه آخري سال قبل است.
نوروز امروزه براي ايرانيان نه فقط يک جشن ويک رخداد تقويمي که يک هويت است. هويت ملي ايران و ايراني به هيچ جشني مانند نوروز بدهکار نيست. کارکرد آييني نوروز از کارکرد مکتوب شاهنامه اگر بيشتر نباشد هم اندازه هست، شاهنامه منبع هويت بخشي طبقات نخبه و تحصيل کرده است ولي نوروز چنان کليت و جامعيت يافته که از نخبه و عوام، تحصيل کرده و کم سواد، شهري وروستايي، همه و همه را فرا گرفته است. ايرانيان قرنهاست که در گذر از فراز و فرود تاريخ اين بوم و بر، پرچم نوروز را برافراشته نگه داشتهاند و هر سال بر شکوه آن افزودهاند. اگر در دهههاي پيش، نوروز تنها در ايران بزرگ داشته ميشد، پس از سقوط خودکامگان حاکم در کشورهاي همسايه، امروز در آن سرزمينها هم برگزار ميشود به ويژه در ميان همسايگان فارسي زبان يعني افغانستان و تاجيکستان. ولي امروز ديگر نوروز يک جشن جهاني است و در يونسکو به ثبت رسيده است. تاريخ روايتهاي فراواني از تلاش حاکمان غيرايراني براي نابودي هويت ملي ايرانيان دارد که راه به جايي نبردند و هر جا اندکي هم موفق ميشدند تا به نوروز ميرسيدند پا پس ميکشيدند. گويي نوروز قلب دوم ايرانيان براي احياي هويت ملي بوده است. نوروز از نگاه اسلامي هم شکوهمند است. از امام صادق عليه السلام در وصف نوروز تعابيري بيان شده که شگفتانگيز است. امام صادق در اين حديث که در جلد56 صفحه91 بحارالانوار آمده است، به معلي فرمودند: آيا ميداني امروز چه روزي است؟ عرض کردم فرزند رسول خدا امروز را عجمان بزرگ ميدارند و براي يکديگر هديه ميفرستند. امام فرمود: به بيت عتيق (کعبه) سوگند، نوروز روزي است که از قديم بوده، روزي است که خداوند در آن روز از بندگانش در عالم ذرع پيمان گرفت که جز او را نپرستند و شرک نورزند و به پيامبران و اولياي آن ها ايمان بياورند و آن نخستين روزي است که زمين خلق شد و حيات به وجود آمد و همچنين روزي است که کشتي نوح بر سرزميني به نام جود مينشيند. در همين روز جبرئيل بر پيامبر نازل شد و روزي است که پيامبر (ص)، علي (ع) را به دوش گرفت و بلند کرد تا بتهاي قريش را از فراز کعبه فرو ريخت و خرد کرد و نيز روزي است که پيامبر در حجه الوداع به اصحابش دستور داد که با علي بيعت کرده و ولايت او را قبول کنندو... در ديگر کتاب معتبر شيعيان به نقل از ايشان آمده: هيچ نوروزي نميشود مگر اينکه ما در انتظار فرج هستيم و نوروز از اعياد ما و شيعيان ماست. (وسايل الشيعه، ج7، ص346) حتي براي نوروز در مفاتيح الجنان آداب و اعمالي هم آمده است مانند، پوشيدن لباس نو، غسل، روزه و معطر ساختن و... با اين تفاسير جداي از هويت ملي ميتوان به نوروز هويت ديني هم داد. هويتي که هرگز از سوي جامعه متدينين ما به رسميت شناخته نميشود و نوروز را همچنان با رنگ و لعاب ملي ميشناسند. سهم نوروز در ادبيات ما هم برجسته است و ادبيات به خوبي دين خود را به اين آيين ملي ادا کرده است شايد به صراحت بتوان گفت شاعر بزرگي را نمييابيد که درباره نوروز سرودهاي نداشته باشد اما بنيادگذار نوروز سرايي در ادبيات فردوسي است. شاهنامه موثقترين منبعي است که به نوروز پرداخته است، بعد از فردوسي است که ديگران نيز در اين وادي گام مينهند. در شاهنامه نوروز در کتاب اول و ذيل پادشاهي جمشيد آمده است بر پايه اساطير ايراني در هنگامه شاهنشاهي جمشيد جم نه سرما بود و نه گرما، نه پيري بود و نه مرگ، همه چيز هميشه زنده و جوان بود تا آن جا که جمشيد سه بار از اهورا مزدا ميخواهد زمين را گستردهتر کند. او پادشاهي بود که مردمان را به طبقات جنگاور، پيشه ور، کشاورز و موبد تقسيم کرد، استخراج گوهرها از کوهها را به مردمان آموخت و عطر و بوي خوش را به مردمان نماياند. جمشيد ميان پيامبري و پادشاهي، پادشاهي اورمزد را پذيرفت و پيامبري به زرتشت رسيد. او پس از نظم و سامان جهان بر تخت نشست، روز بر تخت نشستن او نخستين روز از فروردين ماه بود که روز نو يا نوروز خوانده شده و بعدها به قول فردوسي:
"سر سال نو هرمز فرودين / برآسوده از رنج تن دل زکين
بزرگان به شادي بياراستند / ميو جام و رامشگران خواستند
چنين جشن فرخ از آن روزگار / بماند از آن خسروان يادگار"
علت اينکه از نوروز با پسوند جمشيدي هم ياد ميکنيم همين انتصاب آن به جمشيد جم است. اما مفصلترين کار را به لحاظ نجومي و تفسير آييني، خيام در نوروز نامه انجام داده است. همو بود که تقويم امروز ايرانيان موسوم به تقويم جلالي يا تقويم خيامي را بنياد گذاشت که امروز دقيقترين گاه شمار جهان است. گاه شماري که هر سي هزار سال يک روز خطا دارد. خيام با دانش رياضي و نجوم فوقالعادهاش به پايان هر سال يک چهارم روز را افزود و هر چهار سال را هم يک روز کامل به آن داد تا اينگونه آغاز هر سال ايرانيان با آغاز يک دور کامل گردش زمين به دور خورشيد برابر شود و لحظه تحويل سال با لحظه قرار گرفتن زمين در مدار آغازين خود يکي شود. اين هوش و دانش ايراني که در آن برخلاف گاه شمار عربي که مبناي آن گردش ماه است، بر محاسبات خورشيدي استوار است بسيار دقيق ترو علمي تراست. اينکه گاهي تقويم امروز را هم تقويم خيامي مينامند به پاس زحمات اوست.
اما کهنترين آثار حجمي و کنده کاري شده در حوزه نوروز به تخت جمشيد يا به قول يونانيها"پرسپوليس" برميگردد. نظر همه باستان شناسان بر اين است که نقوش کنده شده بر پلکانهاي تخت جمشيد نشان از هديه آوران 27 قوم و کشور جهان است که به مناسبت نوروز در مراسم بار عام شهريار پارسي داريوش بزرگ شرکت ميکردهاند و هر کدام نيز هديهاي پيشکش ميآوردهاند. اگرچه آغاز سال نوي هخامنشيان با جشن مهرگان بوده، اما نوروز را نيز بسيار باشکوه و در پايتخت تابستاني خود در تخت جمشيد برگزار ميکردهاند. بعدها از دوره ساسانيان و با قدرت گرفتن موبدان آغاز سال نو با نوروز ميشود و از مهرگان که جشن طبقه کشاورزان و پيشه وران بوده برداشته ميشود و تا به امروز ادامه دارد. جشنهاي نوروزي در ايران باستان يک هفته به طول ميانجاميده است، و هر روز اعمال مخصوص به خود را داشته است، روز نخست روز نيايش و شکرگذاري به درگاه اهورامزدا و ستايش ايزدان ايراني بوده و معمولا شاهنشاه در آتشکده حضور مييافته است، روز دوم روز بارعام بوده و همه فرماندهان، افسران، دبيران، جنگاوران، پيشه وران و کشاورزان به کاخ ميآمده و هدايايي تقديم ميکردند، روز سوم روز سله بخشي پادشاه بوده، حالا شهريار ايران زمين که نماينده زميني اورمزد بوده هدايايي را به بزرگان و اميران ميداده است که بيشتر شامل لباسهاي فاخر و گوهرهاي قيمتي وگران بها بوده، روز چهارم ديدار و گفتوگوهاي عمومي و رسيدگي به شکايتها و ابلاغ دستورات جديد بوده فرمان عفو عمومي هم در چنين روزي صادر ميشده و به همين صورت تمام هفته همراه با جشن و شادکامي سپري ميشده است، همچنين رسم بوده که بر هفت ستون هفت گونه دانه را ميکاشتند، (چيزي مانند سبزه امروزي) و در روز هفتم به آنها نگاه ميکردند هر ستون که دانههايش سرسبزتر ميبود تفأل ميزدند که محصول آن دانه مثلا جو يا گندم در آن سال بيشتر و بهتر خواهد بود. از ديگر رسوم پر معنا و مفهوم به جا مانده از نوروز گستراندن سفره هفت شين در گذشته و هفت سين در امروزه است. خوان نوروزي که ما امروزه در آستانه تحويل سال پهن ميکنيم در روزگاران پيش از اسلام هفت شين بوده که هر شين آن نماينده يک "اَمشاسپَند" يا مَهين فرشتگان ناميرا" بوده است، در اين سفره شهد، شير، شکر، شمشاد، شمع، شراب، شيريني و شايه (ميوه) مينهادهاند. رودکي سمرقندي هم از سفره هفت شين چنين ياد ميکند:
عيد نوروزي مردم ايران / مينهادند از زمان کيان
شهد و شير و شراب و شکر ناب / شمع و شمشاد و شايه اندر خوان
پس از ورود اسلام به ايران به دليل حرمت شراب هفت شين حذف و هفت سين امروزي جايگزين آن ميشود. البته هنوز هم برخي از خانوادههاي زرتشتي در يزد و کرمان همچنان در نوروز سفره هفت شين ميگسترانند. اين که اين سفره هفت شين بوده يا هفت سين به اندازهاي مهم نیست که درک ما از باورهاي ايراني و ناکاني مان را نشان دهد. پشت هر يک از اين المانها، بخشي از انديشههاي ملي و باستاني ما نهفته است. در ششمين روز نوروز، زادروز پيامبر ايراني زرتشت جشن گرفته ميشود. پيامبري که شعار انديشه نيک (هومَن)، گفتارنيک (هُوَخت) و کردار نيک (هُوَرشت) او هنوز زبانزد است. و آخرين روزش تير روز (سيزدهم فروردين) با پناه بردن به آغوش طبيعت و تقديم سرسبزي کاشته شده به دشت و کوهسار و آرزوي سالي سبز به فرجام ميآيد. اينگونه بود که نوروز از يک رخداد کيهاني مرتبط با طبيعت به زمين آمد و رنگ اسطورهاي و تاريخي گرفت، سپس تجليل شد و بخشي از مليت ما شد، اسلام هم بر آن مهر تاييد زد و بوي ديني پذيرفت و همه اينها هويتي شد به نام نوروز به گونهاي که امروز از مفهوم جغرافيايي به نام " کشورهاي حوزه نوروز" نام ميبرند و وسعتش بياغراق چيزي در حد " کشورهاي حوزه فرهنگي ايران" است يعني هر کجا که روزگاري بخشي از خاک اين سرزمين بوده و بعدها به دلايل سياسي جدا و مستقل شدهاند. اين برتري و افتخار همواره با ايرانيان خواهد بود که نوروز و آغاز سالشان در بهار رخ ميدهد و همواره ثابت است نه مانند کشورهاي عربي به صورت متغيير و در محرم! و نه حتي مانند کشورهاي مسيحي در زمستانهاي سرد و بوران. اين همه را گفتيم تا نوروز و شکوهش را يادآور شويم و در مقابل از تکليف و تعهد خود نيز در برابر نوروز بگوييم. سوغات نوروز يعني بهار بر دلها و جانهاي خزاني نمينشيند، کساني که در انديشه شان همچنان يخ زدگي و سرما حکم فرماست چگونه چسمه سران را درخواهند يافت. آنها که نو نميشوند، نو نميخواهند و نو نميانديشند را با روز نو يا نوروز چه کار؟ براي آنها همچنان"روز از نو روزي از نو" است! نوروز براي خيليها که در اپيدمي خريد گم ميشوند و جشنواره طبيعت و فرهنگ ايراني را با جشنواره خريدو دکور اشتباه ميگيرند هم کم معناست. نوروز فرصتي براي انديشيدن با بهار، نو شدن با طبيعت و خواندن از ايران است. کاش در ميان خريدهاي نوروزي ما جايي هم براي کتاب و مطالعه باشد.
سخن تازه از نوروز گفتن دشوار است. نوروز هر ساله برپا ميشود و هر ساله از آن سخن ميرود. بسيار گفتهاند و بسيار شنيدهايد؛ پس به تكرار نيازي نيست؟ چرا، هست. مگر نوروز خود را مكرر نميكند؟ پس سخن از نوروز را نيز مكرر بشنويد. در علم و ادب تكرار ملالآور است و بيهوده؛"عقل" تكرار را نميپسندد؛ اما "احساس" تكرار را دوست دارد، طبيعت تكرار را دوست دارد، جامعه به تكرار نيازمند است، طبيعت را از تكرار ساختهاند؛ جامعه با تكرار نيرومند ميشود، احساس با تكرار جان ميگيرد و نوروز داستان زيبايي است كه در آن، طبيعت، احساس و جامعه هر سه دستاندركارند.
نوروز كه قرنهاي دراز است بر همه جشنهاي جهان فخر ميفروشد، از آن رو "هست" كه يك قرارداد مصنوعي اجتماعي يا يك جشن تحميلي سياسي نيست، جشن جهان است و روز شادماني زمين، آسمان و آفتاب، و جوشِ شكفتنها و شور زادنها و سرشار از هيجانِ هر "آغاز".
جشنهاي ديگران، غالبا انسانها را از كارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، كوچه و بازار، باغها و كشتزارها، در ميان اطاقها و زير سقفها و پشت درهاي بسته جمع ميكند: كافهها، كابارهها، زيرزمينها، سالنها، خانهها... در فضايي گرم از نفت، روشن از چراغ، لرزان از دود، زيبا از رنگ و آراسته از گلهاي كاغذي، مقوايي، مومي، بوي كندر و عطر و... اما نوروز دست مردم را ميگيرد و از زير سقفها، درهاي بسته، فضاهاي خفه، لاي ديوارهاي بلند و نزديك شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بي كرانه طبيعت ميكشاند: گرم از بهار، روشن از آفتاب، لرزان از هيجانِ آفرينش و آفريدن، زيبا از هنرمندي باد و باران، آراسته با شكوفه، جوانه، سبزه و معطر از:
"بوي باران، بوي پونه، بوي خاك،
شاخههاي شسته، باران خورده، پاك"...
نوروز تجديد خاطره بزرگي است: خاطره خويشاوندي انسان با طبيعت. هر سال، اين فرزند فراموشكار كه، سرگرم كارهاي مصنوعي و ساختههاي پيچيده خود، مادر خويش را از ياد ميبرد، با يادآوريهاي وسوسهآميز نوروز، به دامن وي باز ميگردد و با او، اين بازگشت و تجديد ديدار را جشن ميگيرد: فرزند، در دامن مادر، خود را بازمييابد و مادر، در كنار فرزند، چهرهاش از شادي ميشكفد، اشك شوق ميبارد، فريادهاي شادي ميكشد؛ جوان ميشود، حيات دوباره ميگيرد. با ديدار يوسفش بينا و بيدار ميشود. تمدن مصنوعي ما هر چه پيچيدهتر و سنگينتر ميشود، نياز به بازگشت و بازشناخت طبيعت را در انسان حياتيتر ميكند و بدين گونه است كه نوروز، برخلاف سنتها كه پير ميشوند و فرسوده و گاه بيهوده، رو به توانايي ميرود و در هر حال، آيندهاي جوانتر و درخشانتر دارد، چه، نوروز راه سومي است كه جنگ ديرينهاي را كه از روزگار لائوتزو و كنفسيوس تا زمان روسو و ولتر درگير است به آشتي ميكشاند. نوروز تنها فرصتي براي آسايش، تفريح و خوشگذراني نيست، نياز ضروري جامعه، خوراك حياتي يك ملت نيز هست. دنيايي كه بر تغيير و تحول، گسيختن و زايل شدن، درهم ريختن و از دست رفتن بنا شده است، جايي كه در آن، آنچه ثابت است و همواره لايتغير و هميشه پايدار، تنها تغيير است و ناپايداري؛ چه چيز ميتواند ملتي را، جامعهاي را، در برابر ارابه بيرحم زمان - كه بر همه چيز ميگذرد و له ميكند و ميرود، هر پايهاي را ميشكند و شيرازهاي را مي گسلد- از زوال مصون دارد؟ هيچ ملتي با يك نسل و دو نسل شكل نميگيرد؛ ملت، مجموعه پيوسته نسلهاي متوالي بسيار است، اما زمان، اين تيغ بيرحم، پيوند نسلها را قطع ميكند؛ ميان ما و گذشتگانمان- آن ها كه روح جامعه ما و ملت ما را ساختهاند- دره هولناك تاريخ حفر شده است؛ قرنهاي تهي ما را از آنان جدا ساختهاند؛ تنها سنتها هستند كه پنهان از چشم جلاد زمان، ما را از اين دره هولناك گذر ميدهند و با گذشتگانمان و با گذشتههايمان آشنا ميسازند. در چهره مقدس اين سنتها است كه ما حضور آنان را در زمان خويش، كنار خويش و در"خودِ خويش"، احساس ميكنيم؛ حضور خود را در ميان آنان ميبينيم و جشن نوروز يكي از استوارترين و زيباترين سنتها است.
در آن هنگام كه مراسم نوروز را به پا ميداريم، گويي خود را در همه نوروزهايي كه هر ساله در اين سرزمين برپا ميكردهاند، حاضر مييابيم و در اين حال، صحنههاي تاريك و روشن و صفحات سياه و سفيد تاريخ ملت كهن ما در برابر ديدگانمان ورق ميخورد، رژه ميرود. ايمان به اينكه نوروز را ملت ما هر ساله در اين سرزمين بر پا ميداشته است، اين انديشههاي پرهيجان را در مغزمان بيدار ميكند كه: آري، هر ساله! حتي همان سالي كه اسكندر چهره اين خاك را به خون ملت ما رنگين كرده بود، در كنار شعلههاي مهيبي كه از تخت جمشيد زبانه ميكشيد، همان جا، همان وقت، مردم مصيبتزده ما نوروز را جديتر و با ايمان بيشتري برپا ميكردند؛ هر ساله در آرامش غمگين شهرهاي مجروح و در كنار آتشكدههاي سرد و خاموش، نوروز را گرم و پرشور جشن ميگرفتند. نوروز در اين سالها و در همه سالهاي همانندش، شادي اين چنين بوده است، عياشي و "بيخودي" نبوده است، اعلام ماندن و ادامه داشتن و بودن اين ملت بوده و نشانه پيوند با گذشتهاي كه زمان و حوادث ويرانكننده زمان همواره در گسستن آن ميكوشيده است. نوروز همه وقت عزيز بوده است؛ در چشم مغان، در چشم موبدان، در چشم مسلمانان و در چشم شيعيان مسلمان، همه نوروز را عزيز شمردهاند و با زبان خويش، از آن سخن گفتهاند. حتي فيلسوفان و دانشمندان كه گفتهاند: "نوروز روز نخستين آفرينش است كه اورمزد دست به خلقت جهان زد و شش روز در اين كار بود و ششمين روز، خلقت جهان پايان گرفت و از اين رو است كه نخستين روز فروردين را هورمزد نام دادهاند و ششمين روز را مقدس شمردهاند". چه افسانه زيبايي؛ زيباتر از واقعيت! راستي مگر هر كس احساس نميكند كه نخستين روز بهار، گويي نخستين روز آفرينش است. اگر روزي خدا جهان را آغاز كرده است، مسلما آن روز، اين نوروز بوده است. مسلما بهار نخستين فصل و فروردين نخستين ماه و نوروز نخستين روز آفرينش است. هرگز خدا جهان را و طبيعت را با پاييز يا زمستان يا تابستان آغاز نكرده است. مسلما اولين روز بهار، سبزهها روييدن آغاز كردهاند و رودها رفتن و شكوفهها سرزدن و جوانهها شكفتن، يعني نوروز. بيشك، روح در اين فصل زاده است و عشق در اين روز سر زده است و نخستين بار، آفتاب در نخستين روز نوروز طلوع كرده است و زمان با وي آغاز شده است. اسلام كه همه رنگهاي قوميت را زدود و سنتها را دگرگون كرد، نوروز را جلاي بيشتري داد، شيرازه بست و آن را، با پشتوانهاي استوار، از خطر زوال در دوران مسلماني ايرانيان، مصون داشت. انتخاب علي به خلافت و نيز انتخاب علي به وصايت، در غدير خم، هر دو در اين هنگام بوده است و چه تصادف شگفتي! آن همه خلوص و ايمان و عشقي كه ايرانيان در اسلام به علي و حكومت علي داشتند پشتوانه نوروز شد. نوروز كه با جان مليت زنده بود، روح مذهب نيز گرفت؛ سنت ملي و نژادي، با ايمان مذهبي و عشق نيرومند تازهاي كه در دل هاي مردم اين سرزمين برپا شده بود پيوند خورد و محكم گشت، مقدس و در دوران صفويه، رسما يك شعار شيعي شد، مملو از اخلاص و ايمان و همراه با دعاها و اوراد ويژه خويش.
آنچنان كه يكسال نوروز و عاشورا در يك روز افتاد و پادشاه صفوي، آن روز را عاشورا گرفت و روز بعد را نوروز!
نوروز- اين پيري كه غبار قرنهاي بسيار بر چهرهاش نشسته است- در طول تاريخ كهن خويش، روزگاري در كنار مغان، اوراد مهرپرستان را خطاب به خويش ميشنيده است؛ پس از آن، در كنار آتشكدههاي زردشتي، سرود مقدس موبدان و زمزمة اوستا و سروش اهورامزدا را به گوشش ميخواندهاند؛ از آن پس، با آيات قرآن و زبان الله از او تجليل ميكردهاند و اكنون، علاوه بر آن، با نماز و دعاي تشيع و عشق به حقيقت علي و حكومت علي، او را جان ميبخشند و در همة اين چهرههاي گوناگونش، اين پير روزگارآلود، كه در همة قرنها و با همة نسلها و همة اجداد ما- از اكنون تا روزگار افسانهاي جمشيد باستاني- زيسته است، رسالت بزرگ خويش را، همه وقت، با قدرت و عشق و وفاداري و صميميت انجام داده است و آن، زدودن رنگ پژمردگي و اندوه از سيماي اين ملت نوميد و مجروح است و درآميختن روح مردم اين سرزمين بلاخيز با روح شاد و جانبخش طبيعت و، عظيمتر از همه، پيوند دادن نسلهاي متوالي اين قوم- كه بر سر چهار راه حوادث تاريخ نشسته و همواره تيغ جلادان و غارتگران بند بندش را از هم ميگسسته است و نيز پيمانيگانگي بستن ميان همة دلهاي خويشاوندي كه ديوار عبوس و بيگانة دورانها در ميانهشان حائل ميگشته و درة عميق فراموشي ميانشان جدايي ميافكنده است.
و ما، در اين لحظه، در اين نخستين لحظات آغاز آفرينش، نخستين روز خلقت، روز اورمزد، آتش اهورايي نوروز را باز برميافروزيم و در عمق وجدان خويش، به پايمردي خيال، از صحراهاي سياه و مرگزدة قرون تهي ميگذريم و در همة نوروزهايي كه در زير آسمان پاك و آفتاب روشن سرزمين ما برپا ميشده است، با همة زنان و مرداني كه خون آنان در رگهايمان ميدود و روح آنان در دلهايمان ميزند شركت ميكنيم و بدين گونه، "بودن خويش" را، به عنوان يك ملت، در تندباد ريشه برانداز زمانها و آشوبِ گسيختنها و دگرگون شدنها خلود ميبخشيم و در هجوم اين قرن دشمن كامي كه ما را با خود بيگانه ساخته و "خالي از خويش"، بردة رام و طعمة زدوده از "شخصيت" اين غرب غارتگر كرده است، در اين ميعادگاهي كه همة نسلهاي تاريخ و اساطير ملت ما حضور دارند، با آنان پيمان وفا ميبنديم و "امانت عشق" را از آنان به وديعه ميگيريم كه "هرگز نميريم" و "دوام راستين" خويش را به نام ملتي كه در اين صحراي عظيم بشري، ريشه در عمق فرهنگي سرشار از غني و قداست و جلال دارد و بر پايه "اصالت" خويش، در رهگذر تاريخ ايستاده است، "بر صحيفه عالم ثبت" كنيم.
متن بالا بدون کم وکاست، يادداشتهاي دکتر شريعتي در مورد نوروز بود که در کتاب کوير از آن بزرگوار به جا مانده. انصافاً همه آنچه در مورد نوروز بايد گفت را گفته است، همين جا اعتراف ميکنم هر سال درست چند ساعت پيش از تحويل سال اين متن را ميخوانم و ترانه "بوي عيدي" مرحوم فرهاد مهراد راهم ضميمهاش ميکنم و اين دو از کارهاي دقيقه آخري سال قبل است.
نوروز امروزه براي ايرانيان نه فقط يک جشن ويک رخداد تقويمي که يک هويت است. هويت ملي ايران و ايراني به هيچ جشني مانند نوروز بدهکار نيست. کارکرد آييني نوروز از کارکرد مکتوب شاهنامه اگر بيشتر نباشد هم اندازه هست، شاهنامه منبع هويت بخشي طبقات نخبه و تحصيل کرده است ولي نوروز چنان کليت و جامعيت يافته که از نخبه و عوام، تحصيل کرده و کم سواد، شهري وروستايي، همه و همه را فرا گرفته است. ايرانيان قرنهاست که در گذر از فراز و فرود تاريخ اين بوم و بر، پرچم نوروز را برافراشته نگه داشتهاند و هر سال بر شکوه آن افزودهاند. اگر در دهههاي پيش، نوروز تنها در ايران بزرگ داشته ميشد، پس از سقوط خودکامگان حاکم در کشورهاي همسايه، امروز در آن سرزمينها هم برگزار ميشود به ويژه در ميان همسايگان فارسي زبان يعني افغانستان و تاجيکستان. ولي امروز ديگر نوروز يک جشن جهاني است و در يونسکو به ثبت رسيده است. تاريخ روايتهاي فراواني از تلاش حاکمان غيرايراني براي نابودي هويت ملي ايرانيان دارد که راه به جايي نبردند و هر جا اندکي هم موفق ميشدند تا به نوروز ميرسيدند پا پس ميکشيدند. گويي نوروز قلب دوم ايرانيان براي احياي هويت ملي بوده است. نوروز از نگاه اسلامي هم شکوهمند است. از امام صادق عليه السلام در وصف نوروز تعابيري بيان شده که شگفتانگيز است. امام صادق در اين حديث که در جلد56 صفحه91 بحارالانوار آمده است، به معلي فرمودند: آيا ميداني امروز چه روزي است؟ عرض کردم فرزند رسول خدا امروز را عجمان بزرگ ميدارند و براي يکديگر هديه ميفرستند. امام فرمود: به بيت عتيق (کعبه) سوگند، نوروز روزي است که از قديم بوده، روزي است که خداوند در آن روز از بندگانش در عالم ذرع پيمان گرفت که جز او را نپرستند و شرک نورزند و به پيامبران و اولياي آن ها ايمان بياورند و آن نخستين روزي است که زمين خلق شد و حيات به وجود آمد و همچنين روزي است که کشتي نوح بر سرزميني به نام جود مينشيند. در همين روز جبرئيل بر پيامبر نازل شد و روزي است که پيامبر (ص)، علي (ع) را به دوش گرفت و بلند کرد تا بتهاي قريش را از فراز کعبه فرو ريخت و خرد کرد و نيز روزي است که پيامبر در حجه الوداع به اصحابش دستور داد که با علي بيعت کرده و ولايت او را قبول کنندو... در ديگر کتاب معتبر شيعيان به نقل از ايشان آمده: هيچ نوروزي نميشود مگر اينکه ما در انتظار فرج هستيم و نوروز از اعياد ما و شيعيان ماست. (وسايل الشيعه، ج7، ص346) حتي براي نوروز در مفاتيح الجنان آداب و اعمالي هم آمده است مانند، پوشيدن لباس نو، غسل، روزه و معطر ساختن و... با اين تفاسير جداي از هويت ملي ميتوان به نوروز هويت ديني هم داد. هويتي که هرگز از سوي جامعه متدينين ما به رسميت شناخته نميشود و نوروز را همچنان با رنگ و لعاب ملي ميشناسند. سهم نوروز در ادبيات ما هم برجسته است و ادبيات به خوبي دين خود را به اين آيين ملي ادا کرده است شايد به صراحت بتوان گفت شاعر بزرگي را نمييابيد که درباره نوروز سرودهاي نداشته باشد اما بنيادگذار نوروز سرايي در ادبيات فردوسي است. شاهنامه موثقترين منبعي است که به نوروز پرداخته است، بعد از فردوسي است که ديگران نيز در اين وادي گام مينهند. در شاهنامه نوروز در کتاب اول و ذيل پادشاهي جمشيد آمده است بر پايه اساطير ايراني در هنگامه شاهنشاهي جمشيد جم نه سرما بود و نه گرما، نه پيري بود و نه مرگ، همه چيز هميشه زنده و جوان بود تا آن جا که جمشيد سه بار از اهورا مزدا ميخواهد زمين را گستردهتر کند. او پادشاهي بود که مردمان را به طبقات جنگاور، پيشه ور، کشاورز و موبد تقسيم کرد، استخراج گوهرها از کوهها را به مردمان آموخت و عطر و بوي خوش را به مردمان نماياند. جمشيد ميان پيامبري و پادشاهي، پادشاهي اورمزد را پذيرفت و پيامبري به زرتشت رسيد. او پس از نظم و سامان جهان بر تخت نشست، روز بر تخت نشستن او نخستين روز از فروردين ماه بود که روز نو يا نوروز خوانده شده و بعدها به قول فردوسي:
"سر سال نو هرمز فرودين / برآسوده از رنج تن دل زکين
بزرگان به شادي بياراستند / ميو جام و رامشگران خواستند
چنين جشن فرخ از آن روزگار / بماند از آن خسروان يادگار"
علت اينکه از نوروز با پسوند جمشيدي هم ياد ميکنيم همين انتصاب آن به جمشيد جم است. اما مفصلترين کار را به لحاظ نجومي و تفسير آييني، خيام در نوروز نامه انجام داده است. همو بود که تقويم امروز ايرانيان موسوم به تقويم جلالي يا تقويم خيامي را بنياد گذاشت که امروز دقيقترين گاه شمار جهان است. گاه شماري که هر سي هزار سال يک روز خطا دارد. خيام با دانش رياضي و نجوم فوقالعادهاش به پايان هر سال يک چهارم روز را افزود و هر چهار سال را هم يک روز کامل به آن داد تا اينگونه آغاز هر سال ايرانيان با آغاز يک دور کامل گردش زمين به دور خورشيد برابر شود و لحظه تحويل سال با لحظه قرار گرفتن زمين در مدار آغازين خود يکي شود. اين هوش و دانش ايراني که در آن برخلاف گاه شمار عربي که مبناي آن گردش ماه است، بر محاسبات خورشيدي استوار است بسيار دقيق ترو علمي تراست. اينکه گاهي تقويم امروز را هم تقويم خيامي مينامند به پاس زحمات اوست.
اما کهنترين آثار حجمي و کنده کاري شده در حوزه نوروز به تخت جمشيد يا به قول يونانيها"پرسپوليس" برميگردد. نظر همه باستان شناسان بر اين است که نقوش کنده شده بر پلکانهاي تخت جمشيد نشان از هديه آوران 27 قوم و کشور جهان است که به مناسبت نوروز در مراسم بار عام شهريار پارسي داريوش بزرگ شرکت ميکردهاند و هر کدام نيز هديهاي پيشکش ميآوردهاند. اگرچه آغاز سال نوي هخامنشيان با جشن مهرگان بوده، اما نوروز را نيز بسيار باشکوه و در پايتخت تابستاني خود در تخت جمشيد برگزار ميکردهاند. بعدها از دوره ساسانيان و با قدرت گرفتن موبدان آغاز سال نو با نوروز ميشود و از مهرگان که جشن طبقه کشاورزان و پيشه وران بوده برداشته ميشود و تا به امروز ادامه دارد. جشنهاي نوروزي در ايران باستان يک هفته به طول ميانجاميده است، و هر روز اعمال مخصوص به خود را داشته است، روز نخست روز نيايش و شکرگذاري به درگاه اهورامزدا و ستايش ايزدان ايراني بوده و معمولا شاهنشاه در آتشکده حضور مييافته است، روز دوم روز بارعام بوده و همه فرماندهان، افسران، دبيران، جنگاوران، پيشه وران و کشاورزان به کاخ ميآمده و هدايايي تقديم ميکردند، روز سوم روز سله بخشي پادشاه بوده، حالا شهريار ايران زمين که نماينده زميني اورمزد بوده هدايايي را به بزرگان و اميران ميداده است که بيشتر شامل لباسهاي فاخر و گوهرهاي قيمتي وگران بها بوده، روز چهارم ديدار و گفتوگوهاي عمومي و رسيدگي به شکايتها و ابلاغ دستورات جديد بوده فرمان عفو عمومي هم در چنين روزي صادر ميشده و به همين صورت تمام هفته همراه با جشن و شادکامي سپري ميشده است، همچنين رسم بوده که بر هفت ستون هفت گونه دانه را ميکاشتند، (چيزي مانند سبزه امروزي) و در روز هفتم به آنها نگاه ميکردند هر ستون که دانههايش سرسبزتر ميبود تفأل ميزدند که محصول آن دانه مثلا جو يا گندم در آن سال بيشتر و بهتر خواهد بود. از ديگر رسوم پر معنا و مفهوم به جا مانده از نوروز گستراندن سفره هفت شين در گذشته و هفت سين در امروزه است. خوان نوروزي که ما امروزه در آستانه تحويل سال پهن ميکنيم در روزگاران پيش از اسلام هفت شين بوده که هر شين آن نماينده يک "اَمشاسپَند" يا مَهين فرشتگان ناميرا" بوده است، در اين سفره شهد، شير، شکر، شمشاد، شمع، شراب، شيريني و شايه (ميوه) مينهادهاند. رودکي سمرقندي هم از سفره هفت شين چنين ياد ميکند:
عيد نوروزي مردم ايران / مينهادند از زمان کيان
شهد و شير و شراب و شکر ناب / شمع و شمشاد و شايه اندر خوان
پس از ورود اسلام به ايران به دليل حرمت شراب هفت شين حذف و هفت سين امروزي جايگزين آن ميشود. البته هنوز هم برخي از خانوادههاي زرتشتي در يزد و کرمان همچنان در نوروز سفره هفت شين ميگسترانند. اين که اين سفره هفت شين بوده يا هفت سين به اندازهاي مهم نیست که درک ما از باورهاي ايراني و ناکاني مان را نشان دهد. پشت هر يک از اين المانها، بخشي از انديشههاي ملي و باستاني ما نهفته است. در ششمين روز نوروز، زادروز پيامبر ايراني زرتشت جشن گرفته ميشود. پيامبري که شعار انديشه نيک (هومَن)، گفتارنيک (هُوَخت) و کردار نيک (هُوَرشت) او هنوز زبانزد است. و آخرين روزش تير روز (سيزدهم فروردين) با پناه بردن به آغوش طبيعت و تقديم سرسبزي کاشته شده به دشت و کوهسار و آرزوي سالي سبز به فرجام ميآيد. اينگونه بود که نوروز از يک رخداد کيهاني مرتبط با طبيعت به زمين آمد و رنگ اسطورهاي و تاريخي گرفت، سپس تجليل شد و بخشي از مليت ما شد، اسلام هم بر آن مهر تاييد زد و بوي ديني پذيرفت و همه اينها هويتي شد به نام نوروز به گونهاي که امروز از مفهوم جغرافيايي به نام " کشورهاي حوزه نوروز" نام ميبرند و وسعتش بياغراق چيزي در حد " کشورهاي حوزه فرهنگي ايران" است يعني هر کجا که روزگاري بخشي از خاک اين سرزمين بوده و بعدها به دلايل سياسي جدا و مستقل شدهاند. اين برتري و افتخار همواره با ايرانيان خواهد بود که نوروز و آغاز سالشان در بهار رخ ميدهد و همواره ثابت است نه مانند کشورهاي عربي به صورت متغيير و در محرم! و نه حتي مانند کشورهاي مسيحي در زمستانهاي سرد و بوران. اين همه را گفتيم تا نوروز و شکوهش را يادآور شويم و در مقابل از تکليف و تعهد خود نيز در برابر نوروز بگوييم. سوغات نوروز يعني بهار بر دلها و جانهاي خزاني نمينشيند، کساني که در انديشه شان همچنان يخ زدگي و سرما حکم فرماست چگونه چسمه سران را درخواهند يافت. آنها که نو نميشوند، نو نميخواهند و نو نميانديشند را با روز نو يا نوروز چه کار؟ براي آنها همچنان"روز از نو روزي از نو" است! نوروز براي خيليها که در اپيدمي خريد گم ميشوند و جشنواره طبيعت و فرهنگ ايراني را با جشنواره خريدو دکور اشتباه ميگيرند هم کم معناست. نوروز فرصتي براي انديشيدن با بهار، نو شدن با طبيعت و خواندن از ايران است. کاش در ميان خريدهاي نوروزي ما جايي هم براي کتاب و مطالعه باشد.
« به همراه متنی از دکتر علی شریعتی »
سخن تازه از نوروز گفتن دشوار است. نوروز هر ساله برپا ميشود و هر ساله از آن سخن ميرود. بسيار گفتهاند و بسيار شنيدهايد؛ پس به تكرار نيازي نيست؟ چرا، هست. مگر نوروز خود را مكرر نميكند؟ پس سخن از نوروز را نيز مكرر بشنويد. در علم و ادب تكرار ملالآور است و بيهوده؛"عقل" تكرار را نميپسندد؛ اما "احساس" تكرار را دوست دارد، طبيعت تكرار را دوست دارد، جامعه به تكرار نيازمند است، طبيعت را از تكرار ساختهاند؛ جامعه با تكرار نيرومند ميشود، احساس با تكرار جان ميگيرد و نوروز داستان زيبايي است كه در آن، طبيعت، احساس و جامعه هر سه دستاندركارند.
نوروز كه قرنهاي دراز است بر همه جشنهاي جهان فخر ميفروشد، از آن رو "هست" كه يك قرارداد مصنوعي اجتماعي يا يك جشن تحميلي سياسي نيست، جشن جهان است و روز شادماني زمين، آسمان و آفتاب، و جوشِ شكفتنها و شور زادنها و سرشار از هيجانِ هر "آغاز".
جشنهاي ديگران، غالبا انسانها را از كارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، كوچه و بازار، باغها و كشتزارها، در ميان اطاقها و زير سقفها و پشت درهاي بسته جمع ميكند: كافهها، كابارهها، زيرزمينها، سالنها، خانهها... در فضايي گرم از نفت، روشن از چراغ، لرزان از دود، زيبا از رنگ و آراسته از گلهاي كاغذي، مقوايي، مومي، بوي كندر و عطر و... اما نوروز دست مردم را ميگيرد و از زير سقفها، درهاي بسته، فضاهاي خفه، لاي ديوارهاي بلند و نزديك شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بي كرانه طبيعت ميكشاند: گرم از بهار، روشن از آفتاب، لرزان از هيجانِ آفرينش و آفريدن، زيبا از هنرمندي باد و باران، آراسته با شكوفه، جوانه، سبزه و معطر از:
"بوي باران، بوي پونه، بوي خاك،
شاخههاي شسته، باران خورده، پاك"...
نوروز تجديد خاطره بزرگي است: خاطره خويشاوندي انسان با طبيعت. هر سال، اين فرزند فراموشكار كه، سرگرم كارهاي مصنوعي و ساختههاي پيچيده خود، مادر خويش را از ياد ميبرد، با يادآوريهاي وسوسهآميز نوروز، به دامن وي باز ميگردد و با او، اين بازگشت و تجديد ديدار را جشن ميگيرد: فرزند، در دامن مادر، خود را بازمييابد و مادر، در كنار فرزند، چهرهاش از شادي ميشكفد، اشك شوق ميبارد، فريادهاي شادي ميكشد؛ جوان ميشود، حيات دوباره ميگيرد. با ديدار يوسفش بينا و بيدار ميشود. تمدن مصنوعي ما هر چه پيچيدهتر و سنگينتر ميشود، نياز به بازگشت و بازشناخت طبيعت را در انسان حياتيتر ميكند و بدين گونه است كه نوروز، برخلاف سنتها كه پير ميشوند و فرسوده و گاه بيهوده، رو به توانايي ميرود و در هر حال، آيندهاي جوانتر و درخشانتر دارد، چه، نوروز راه سومي است كه جنگ ديرينهاي را كه از روزگار لائوتزو و كنفسيوس تا زمان روسو و ولتر درگير است به آشتي ميكشاند. نوروز تنها فرصتي براي آسايش، تفريح و خوشگذراني نيست، نياز ضروري جامعه، خوراك حياتي يك ملت نيز هست. دنيايي كه بر تغيير و تحول، گسيختن و زايل شدن، درهم ريختن و از دست رفتن بنا شده است، جايي كه در آن، آنچه ثابت است و همواره لايتغير و هميشه پايدار، تنها تغيير است و ناپايداري؛ چه چيز ميتواند ملتي را، جامعهاي را، در برابر ارابه بيرحم زمان - كه بر همه چيز ميگذرد و له ميكند و ميرود، هر پايهاي را ميشكند و شيرازهاي را مي گسلد- از زوال مصون دارد؟ هيچ ملتي با يك نسل و دو نسل شكل نميگيرد؛ ملت، مجموعه پيوسته نسلهاي متوالي بسيار است، اما زمان، اين تيغ بيرحم، پيوند نسلها را قطع ميكند؛ ميان ما و گذشتگانمان- آن ها كه روح جامعه ما و ملت ما را ساختهاند- دره هولناك تاريخ حفر شده است؛ قرنهاي تهي ما را از آنان جدا ساختهاند؛ تنها سنتها هستند كه پنهان از چشم جلاد زمان، ما را از اين دره هولناك گذر ميدهند و با گذشتگانمان و با گذشتههايمان آشنا ميسازند. در چهره مقدس اين سنتها است كه ما حضور آنان را در زمان خويش، كنار خويش و در"خودِ خويش"، احساس ميكنيم؛ حضور خود را در ميان آنان ميبينيم و جشن نوروز يكي از استوارترين و زيباترين سنتها است.
در آن هنگام كه مراسم نوروز را به پا ميداريم، گويي خود را در همه نوروزهايي كه هر ساله در اين سرزمين برپا ميكردهاند، حاضر مييابيم و در اين حال، صحنههاي تاريك و روشن و صفحات سياه و سفيد تاريخ ملت كهن ما در برابر ديدگانمان ورق ميخورد، رژه ميرود. ايمان به اينكه نوروز را ملت ما هر ساله در اين سرزمين بر پا ميداشته است، اين انديشههاي پرهيجان را در مغزمان بيدار ميكند كه: آري، هر ساله! حتي همان سالي كه اسكندر چهره اين خاك را به خون ملت ما رنگين كرده بود، در كنار شعلههاي مهيبي كه از تخت جمشيد زبانه ميكشيد، همان جا، همان وقت، مردم مصيبتزده ما نوروز را جديتر و با ايمان بيشتري برپا ميكردند؛ هر ساله در آرامش غمگين شهرهاي مجروح و در كنار آتشكدههاي سرد و خاموش، نوروز را گرم و پرشور جشن ميگرفتند. نوروز در اين سالها و در همه سالهاي همانندش، شادي اين چنين بوده است، عياشي و "بيخودي" نبوده است، اعلام ماندن و ادامه داشتن و بودن اين ملت بوده و نشانه پيوند با گذشتهاي كه زمان و حوادث ويرانكننده زمان همواره در گسستن آن ميكوشيده است. نوروز همه وقت عزيز بوده است؛ در چشم مغان، در چشم موبدان، در چشم مسلمانان و در چشم شيعيان مسلمان، همه نوروز را عزيز شمردهاند و با زبان خويش، از آن سخن گفتهاند. حتي فيلسوفان و دانشمندان كه گفتهاند: "نوروز روز نخستين آفرينش است كه اورمزد دست به خلقت جهان زد و شش روز در اين كار بود و ششمين روز، خلقت جهان پايان گرفت و از اين رو است كه نخستين روز فروردين را هورمزد نام دادهاند و ششمين روز را مقدس شمردهاند". چه افسانه زيبايي؛ زيباتر از واقعيت! راستي مگر هر كس احساس نميكند كه نخستين روز بهار، گويي نخستين روز آفرينش است. اگر روزي خدا جهان را آغاز كرده است، مسلما آن روز، اين نوروز بوده است. مسلما بهار نخستين فصل و فروردين نخستين ماه و نوروز نخستين روز آفرينش است. هرگز خدا جهان را و طبيعت را با پاييز يا زمستان يا تابستان آغاز نكرده است. مسلما اولين روز بهار، سبزهها روييدن آغاز كردهاند و رودها رفتن و شكوفهها سرزدن و جوانهها شكفتن، يعني نوروز. بيشك، روح در اين فصل زاده است و عشق در اين روز سر زده است و نخستين بار، آفتاب در نخستين روز نوروز طلوع كرده است و زمان با وي آغاز شده است. اسلام كه همه رنگهاي قوميت را زدود و سنتها را دگرگون كرد، نوروز را جلاي بيشتري داد، شيرازه بست و آن را، با پشتوانهاي استوار، از خطر زوال در دوران مسلماني ايرانيان، مصون داشت. انتخاب علي به خلافت و نيز انتخاب علي به وصايت، در غدير خم، هر دو در اين هنگام بوده است و چه تصادف شگفتي! آن همه خلوص و ايمان و عشقي كه ايرانيان در اسلام به علي و حكومت علي داشتند پشتوانه نوروز شد. نوروز كه با جان مليت زنده بود، روح مذهب نيز گرفت؛ سنت ملي و نژادي، با ايمان مذهبي و عشق نيرومند تازهاي كه در دل هاي مردم اين سرزمين برپا شده بود پيوند خورد و محكم گشت، مقدس و در دوران صفويه، رسما يك شعار شيعي شد، مملو از اخلاص و ايمان و همراه با دعاها و اوراد ويژه خويش.
آنچنان كه يكسال نوروز و عاشورا در يك روز افتاد و پادشاه صفوي، آن روز را عاشورا گرفت و روز بعد را نوروز!
نوروز- اين پيري كه غبار قرنهاي بسيار بر چهرهاش نشسته است- در طول تاريخ كهن خويش، روزگاري در كنار مغان، اوراد مهرپرستان را خطاب به خويش ميشنيده است؛ پس از آن، در كنار آتشكدههاي زردشتي، سرود مقدس موبدان و زمزمة اوستا و سروش اهورامزدا را به گوشش ميخواندهاند؛ از آن پس، با آيات قرآن و زبان الله از او تجليل ميكردهاند و اكنون، علاوه بر آن، با نماز و دعاي تشيع و عشق به حقيقت علي و حكومت علي، او را جان ميبخشند و در همة اين چهرههاي گوناگونش، اين پير روزگارآلود، كه در همة قرنها و با همة نسلها و همة اجداد ما- از اكنون تا روزگار افسانهاي جمشيد باستاني- زيسته است، رسالت بزرگ خويش را، همه وقت، با قدرت و عشق و وفاداري و صميميت انجام داده است و آن، زدودن رنگ پژمردگي و اندوه از سيماي اين ملت نوميد و مجروح است و درآميختن روح مردم اين سرزمين بلاخيز با روح شاد و جانبخش طبيعت و، عظيمتر از همه، پيوند دادن نسلهاي متوالي اين قوم- كه بر سر چهار راه حوادث تاريخ نشسته و همواره تيغ جلادان و غارتگران بند بندش را از هم ميگسسته است و نيز پيمانيگانگي بستن ميان همة دلهاي خويشاوندي كه ديوار عبوس و بيگانة دورانها در ميانهشان حائل ميگشته و درة عميق فراموشي ميانشان جدايي ميافكنده است.
و ما، در اين لحظه، در اين نخستين لحظات آغاز آفرينش، نخستين روز خلقت، روز اورمزد، آتش اهورايي نوروز را باز برميافروزيم و در عمق وجدان خويش، به پايمردي خيال، از صحراهاي سياه و مرگزدة قرون تهي ميگذريم و در همة نوروزهايي كه در زير آسمان پاك و آفتاب روشن سرزمين ما برپا ميشده است، با همة زنان و مرداني كه خون آنان در رگهايمان ميدود و روح آنان در دلهايمان ميزند شركت ميكنيم و بدين گونه، "بودن خويش" را، به عنوان يك ملت، در تندباد ريشه برانداز زمانها و آشوبِ گسيختنها و دگرگون شدنها خلود ميبخشيم و در هجوم اين قرن دشمن كامي كه ما را با خود بيگانه ساخته و "خالي از خويش"، بردة رام و طعمة زدوده از "شخصيت" اين غرب غارتگر كرده است، در اين ميعادگاهي كه همة نسلهاي تاريخ و اساطير ملت ما حضور دارند، با آنان پيمان وفا ميبنديم و "امانت عشق" را از آنان به وديعه ميگيريم كه "هرگز نميريم" و "دوام راستين" خويش را به نام ملتي كه در اين صحراي عظيم بشري، ريشه در عمق فرهنگي سرشار از غني و قداست و جلال دارد و بر پايه "اصالت" خويش، در رهگذر تاريخ ايستاده است، "بر صحيفه عالم ثبت" كنيم.
متن بالا بدون کم وکاست، يادداشتهاي دکتر شريعتي در مورد نوروز بود که در کتاب کوير از آن بزرگوار به جا مانده. انصافاً همه آنچه در مورد نوروز بايد گفت را گفته است، همين جا اعتراف ميکنم هر سال درست چند ساعت پيش از تحويل سال اين متن را ميخوانم و ترانه "بوي عيدي" مرحوم فرهاد مهراد راهم ضميمهاش ميکنم و اين دو از کارهاي دقيقه آخري سال قبل است.
نوروز امروزه براي ايرانيان نه فقط يک جشن ويک رخداد تقويمي که يک هويت است. هويت ملي ايران و ايراني به هيچ جشني مانند نوروز بدهکار نيست. کارکرد آييني نوروز از کارکرد مکتوب شاهنامه اگر بيشتر نباشد هم اندازه هست، شاهنامه منبع هويت بخشي طبقات نخبه و تحصيل کرده است ولي نوروز چنان کليت و جامعيت يافته که از نخبه و عوام، تحصيل کرده و کم سواد، شهري وروستايي، همه و همه را فرا گرفته است. ايرانيان قرنهاست که در گذر از فراز و فرود تاريخ اين بوم و بر، پرچم نوروز را برافراشته نگه داشتهاند و هر سال بر شکوه آن افزودهاند. اگر در دهههاي پيش، نوروز تنها در ايران بزرگ داشته ميشد، پس از سقوط خودکامگان حاکم در کشورهاي همسايه، امروز در آن سرزمينها هم برگزار ميشود به ويژه در ميان همسايگان فارسي زبان يعني افغانستان و تاجيکستان. ولي امروز ديگر نوروز يک جشن جهاني است و در يونسکو به ثبت رسيده است. تاريخ روايتهاي فراواني از تلاش حاکمان غيرايراني براي نابودي هويت ملي ايرانيان دارد که راه به جايي نبردند و هر جا اندکي هم موفق ميشدند تا به نوروز ميرسيدند پا پس ميکشيدند. گويي نوروز قلب دوم ايرانيان براي احياي هويت ملي بوده است. نوروز از نگاه اسلامي هم شکوهمند است. از امام صادق عليه السلام در وصف نوروز تعابيري بيان شده که شگفتانگيز است. امام صادق در اين حديث که در جلد56 صفحه91 بحارالانوار آمده است، به معلي فرمودند: آيا ميداني امروز چه روزي است؟ عرض کردم فرزند رسول خدا امروز را عجمان بزرگ ميدارند و براي يکديگر هديه ميفرستند. امام فرمود: به بيت عتيق (کعبه) سوگند، نوروز روزي است که از قديم بوده، روزي است که خداوند در آن روز از بندگانش در عالم ذرع پيمان گرفت که جز او را نپرستند و شرک نورزند و به پيامبران و اولياي آن ها ايمان بياورند و آن نخستين روزي است که زمين خلق شد و حيات به وجود آمد و همچنين روزي است که کشتي نوح بر سرزميني به نام جود مينشيند. در همين روز جبرئيل بر پيامبر نازل شد و روزي است که پيامبر (ص)، علي (ع) را به دوش گرفت و بلند کرد تا بتهاي قريش را از فراز کعبه فرو ريخت و خرد کرد و نيز روزي است که پيامبر در حجه الوداع به اصحابش دستور داد که با علي بيعت کرده و ولايت او را قبول کنندو... در ديگر کتاب معتبر شيعيان به نقل از ايشان آمده: هيچ نوروزي نميشود مگر اينکه ما در انتظار فرج هستيم و نوروز از اعياد ما و شيعيان ماست. (وسايل الشيعه، ج7، ص346) حتي براي نوروز در مفاتيح الجنان آداب و اعمالي هم آمده است مانند، پوشيدن لباس نو، غسل، روزه و معطر ساختن و... با اين تفاسير جداي از هويت ملي ميتوان به نوروز هويت ديني هم داد. هويتي که هرگز از سوي جامعه متدينين ما به رسميت شناخته نميشود و نوروز را همچنان با رنگ و لعاب ملي ميشناسند. سهم نوروز در ادبيات ما هم برجسته است و ادبيات به خوبي دين خود را به اين آيين ملي ادا کرده است شايد به صراحت بتوان گفت شاعر بزرگي را نمييابيد که درباره نوروز سرودهاي نداشته باشد اما بنيادگذار نوروز سرايي در ادبيات فردوسي است. شاهنامه موثقترين منبعي است که به نوروز پرداخته است، بعد از فردوسي است که ديگران نيز در اين وادي گام مينهند. در شاهنامه نوروز در کتاب اول و ذيل پادشاهي جمشيد آمده است بر پايه اساطير ايراني در هنگامه شاهنشاهي جمشيد جم نه سرما بود و نه گرما، نه پيري بود و نه مرگ، همه چيز هميشه زنده و جوان بود تا آن جا که جمشيد سه بار از اهورا مزدا ميخواهد زمين را گستردهتر کند. او پادشاهي بود که مردمان را به طبقات جنگاور، پيشه ور، کشاورز و موبد تقسيم کرد، استخراج گوهرها از کوهها را به مردمان آموخت و عطر و بوي خوش را به مردمان نماياند. جمشيد ميان پيامبري و پادشاهي، پادشاهي اورمزد را پذيرفت و پيامبري به زرتشت رسيد. او پس از نظم و سامان جهان بر تخت نشست، روز بر تخت نشستن او نخستين روز از فروردين ماه بود که روز نو يا نوروز خوانده شده و بعدها به قول فردوسي:
"سر سال نو هرمز فرودين / برآسوده از رنج تن دل زکين
بزرگان به شادي بياراستند / ميو جام و رامشگران خواستند
چنين جشن فرخ از آن روزگار / بماند از آن خسروان يادگار"
علت اينکه از نوروز با پسوند جمشيدي هم ياد ميکنيم همين انتصاب آن به جمشيد جم است. اما مفصلترين کار را به لحاظ نجومي و تفسير آييني، خيام در نوروز نامه انجام داده است. همو بود که تقويم امروز ايرانيان موسوم به تقويم جلالي يا تقويم خيامي را بنياد گذاشت که امروز دقيقترين گاه شمار جهان است. گاه شماري که هر سي هزار سال يک روز خطا دارد. خيام با دانش رياضي و نجوم فوقالعادهاش به پايان هر سال يک چهارم روز را افزود و هر چهار سال را هم يک روز کامل به آن داد تا اينگونه آغاز هر سال ايرانيان با آغاز يک دور کامل گردش زمين به دور خورشيد برابر شود و لحظه تحويل سال با لحظه قرار گرفتن زمين در مدار آغازين خود يکي شود. اين هوش و دانش ايراني که در آن برخلاف گاه شمار عربي که مبناي آن گردش ماه است، بر محاسبات خورشيدي استوار است بسيار دقيق ترو علمي تراست. اينکه گاهي تقويم امروز را هم تقويم خيامي مينامند به پاس زحمات اوست.
اما کهنترين آثار حجمي و کنده کاري شده در حوزه نوروز به تخت جمشيد يا به قول يونانيها"پرسپوليس" برميگردد. نظر همه باستان شناسان بر اين است که نقوش کنده شده بر پلکانهاي تخت جمشيد نشان از هديه آوران 27 قوم و کشور جهان است که به مناسبت نوروز در مراسم بار عام شهريار پارسي داريوش بزرگ شرکت ميکردهاند و هر کدام نيز هديهاي پيشکش ميآوردهاند. اگرچه آغاز سال نوي هخامنشيان با جشن مهرگان بوده، اما نوروز را نيز بسيار باشکوه و در پايتخت تابستاني خود در تخت جمشيد برگزار ميکردهاند. بعدها از دوره ساسانيان و با قدرت گرفتن موبدان آغاز سال نو با نوروز ميشود و از مهرگان که جشن طبقه کشاورزان و پيشه وران بوده برداشته ميشود و تا به امروز ادامه دارد. جشنهاي نوروزي در ايران باستان يک هفته به طول ميانجاميده است، و هر روز اعمال مخصوص به خود را داشته است، روز نخست روز نيايش و شکرگذاري به درگاه اهورامزدا و ستايش ايزدان ايراني بوده و معمولا شاهنشاه در آتشکده حضور مييافته است، روز دوم روز بارعام بوده و همه فرماندهان، افسران، دبيران، جنگاوران، پيشه وران و کشاورزان به کاخ ميآمده و هدايايي تقديم ميکردند، روز سوم روز سله بخشي پادشاه بوده، حالا شهريار ايران زمين که نماينده زميني اورمزد بوده هدايايي را به بزرگان و اميران ميداده است که بيشتر شامل لباسهاي فاخر و گوهرهاي قيمتي وگران بها بوده، روز چهارم ديدار و گفتوگوهاي عمومي و رسيدگي به شکايتها و ابلاغ دستورات جديد بوده فرمان عفو عمومي هم در چنين روزي صادر ميشده و به همين صورت تمام هفته همراه با جشن و شادکامي سپري ميشده است، همچنين رسم بوده که بر هفت ستون هفت گونه دانه را ميکاشتند، (چيزي مانند سبزه امروزي) و در روز هفتم به آنها نگاه ميکردند هر ستون که دانههايش سرسبزتر ميبود تفأل ميزدند که محصول آن دانه مثلا جو يا گندم در آن سال بيشتر و بهتر خواهد بود. از ديگر رسوم پر معنا و مفهوم به جا مانده از نوروز گستراندن سفره هفت شين در گذشته و هفت سين در امروزه است. خوان نوروزي که ما امروزه در آستانه تحويل سال پهن ميکنيم در روزگاران پيش از اسلام هفت شين بوده که هر شين آن نماينده يک "اَمشاسپَند" يا مَهين فرشتگان ناميرا" بوده است، در اين سفره شهد، شير، شکر، شمشاد، شمع، شراب، شيريني و شايه (ميوه) مينهادهاند. رودکي سمرقندي هم از سفره هفت شين چنين ياد ميکند:
عيد نوروزي مردم ايران / مينهادند از زمان کيان
شهد و شير و شراب و شکر ناب / شمع و شمشاد و شايه اندر خوان
پس از ورود اسلام به ايران به دليل حرمت شراب هفت شين حذف و هفت سين امروزي جايگزين آن ميشود. البته هنوز هم برخي از خانوادههاي زرتشتي در يزد و کرمان همچنان در نوروز سفره هفت شين ميگسترانند. اين که اين سفره هفت شين بوده يا هفت سين به اندازهاي مهم نیست که درک ما از باورهاي ايراني و ناکاني مان را نشان دهد. پشت هر يک از اين المانها، بخشي از انديشههاي ملي و باستاني ما نهفته است. در ششمين روز نوروز، زادروز پيامبر ايراني زرتشت جشن گرفته ميشود. پيامبري که شعار انديشه نيک (هومَن)، گفتارنيک (هُوَخت) و کردار نيک (هُوَرشت) او هنوز زبانزد است. و آخرين روزش تير روز (سيزدهم فروردين) با پناه بردن به آغوش طبيعت و تقديم سرسبزي کاشته شده به دشت و کوهسار و آرزوي سالي سبز به فرجام ميآيد. اينگونه بود که نوروز از يک رخداد کيهاني مرتبط با طبيعت به زمين آمد و رنگ اسطورهاي و تاريخي گرفت، سپس تجليل شد و بخشي از مليت ما شد، اسلام هم بر آن مهر تاييد زد و بوي ديني پذيرفت و همه اينها هويتي شد به نام نوروز به گونهاي که امروز از مفهوم جغرافيايي به نام " کشورهاي حوزه نوروز" نام ميبرند و وسعتش بياغراق چيزي در حد " کشورهاي حوزه فرهنگي ايران" است يعني هر کجا که روزگاري بخشي از خاک اين سرزمين بوده و بعدها به دلايل سياسي جدا و مستقل شدهاند. اين برتري و افتخار همواره با ايرانيان خواهد بود که نوروز و آغاز سالشان در بهار رخ ميدهد و همواره ثابت است نه مانند کشورهاي عربي به صورت متغيير و در محرم! و نه حتي مانند کشورهاي مسيحي در زمستانهاي سرد و بوران. اين همه را گفتيم تا نوروز و شکوهش را يادآور شويم و در مقابل از تکليف و تعهد خود نيز در برابر نوروز بگوييم. سوغات نوروز يعني بهار بر دلها و جانهاي خزاني نمينشيند، کساني که در انديشه شان همچنان يخ زدگي و سرما حکم فرماست چگونه چسمه سران را درخواهند يافت. آنها که نو نميشوند، نو نميخواهند و نو نميانديشند را با روز نو يا نوروز چه کار؟ براي آنها همچنان"روز از نو روزي از نو" است! نوروز براي خيليها که در اپيدمي خريد گم ميشوند و جشنواره طبيعت و فرهنگ ايراني را با جشنواره خريدو دکور اشتباه ميگيرند هم کم معناست. نوروز فرصتي براي انديشيدن با بهار، نو شدن با طبيعت و خواندن از ايران است. کاش در ميان خريدهاي نوروزي ما جايي هم براي کتاب و مطالعه باشد.
سخن تازه از نوروز گفتن دشوار است. نوروز هر ساله برپا ميشود و هر ساله از آن سخن ميرود. بسيار گفتهاند و بسيار شنيدهايد؛ پس به تكرار نيازي نيست؟ چرا، هست. مگر نوروز خود را مكرر نميكند؟ پس سخن از نوروز را نيز مكرر بشنويد. در علم و ادب تكرار ملالآور است و بيهوده؛"عقل" تكرار را نميپسندد؛ اما "احساس" تكرار را دوست دارد، طبيعت تكرار را دوست دارد، جامعه به تكرار نيازمند است، طبيعت را از تكرار ساختهاند؛ جامعه با تكرار نيرومند ميشود، احساس با تكرار جان ميگيرد و نوروز داستان زيبايي است كه در آن، طبيعت، احساس و جامعه هر سه دستاندركارند.
نوروز كه قرنهاي دراز است بر همه جشنهاي جهان فخر ميفروشد، از آن رو "هست" كه يك قرارداد مصنوعي اجتماعي يا يك جشن تحميلي سياسي نيست، جشن جهان است و روز شادماني زمين، آسمان و آفتاب، و جوشِ شكفتنها و شور زادنها و سرشار از هيجانِ هر "آغاز".
جشنهاي ديگران، غالبا انسانها را از كارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، كوچه و بازار، باغها و كشتزارها، در ميان اطاقها و زير سقفها و پشت درهاي بسته جمع ميكند: كافهها، كابارهها، زيرزمينها، سالنها، خانهها... در فضايي گرم از نفت، روشن از چراغ، لرزان از دود، زيبا از رنگ و آراسته از گلهاي كاغذي، مقوايي، مومي، بوي كندر و عطر و... اما نوروز دست مردم را ميگيرد و از زير سقفها، درهاي بسته، فضاهاي خفه، لاي ديوارهاي بلند و نزديك شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بي كرانه طبيعت ميكشاند: گرم از بهار، روشن از آفتاب، لرزان از هيجانِ آفرينش و آفريدن، زيبا از هنرمندي باد و باران، آراسته با شكوفه، جوانه، سبزه و معطر از:
"بوي باران، بوي پونه، بوي خاك،
شاخههاي شسته، باران خورده، پاك"...
نوروز تجديد خاطره بزرگي است: خاطره خويشاوندي انسان با طبيعت. هر سال، اين فرزند فراموشكار كه، سرگرم كارهاي مصنوعي و ساختههاي پيچيده خود، مادر خويش را از ياد ميبرد، با يادآوريهاي وسوسهآميز نوروز، به دامن وي باز ميگردد و با او، اين بازگشت و تجديد ديدار را جشن ميگيرد: فرزند، در دامن مادر، خود را بازمييابد و مادر، در كنار فرزند، چهرهاش از شادي ميشكفد، اشك شوق ميبارد، فريادهاي شادي ميكشد؛ جوان ميشود، حيات دوباره ميگيرد. با ديدار يوسفش بينا و بيدار ميشود. تمدن مصنوعي ما هر چه پيچيدهتر و سنگينتر ميشود، نياز به بازگشت و بازشناخت طبيعت را در انسان حياتيتر ميكند و بدين گونه است كه نوروز، برخلاف سنتها كه پير ميشوند و فرسوده و گاه بيهوده، رو به توانايي ميرود و در هر حال، آيندهاي جوانتر و درخشانتر دارد، چه، نوروز راه سومي است كه جنگ ديرينهاي را كه از روزگار لائوتزو و كنفسيوس تا زمان روسو و ولتر درگير است به آشتي ميكشاند. نوروز تنها فرصتي براي آسايش، تفريح و خوشگذراني نيست، نياز ضروري جامعه، خوراك حياتي يك ملت نيز هست. دنيايي كه بر تغيير و تحول، گسيختن و زايل شدن، درهم ريختن و از دست رفتن بنا شده است، جايي كه در آن، آنچه ثابت است و همواره لايتغير و هميشه پايدار، تنها تغيير است و ناپايداري؛ چه چيز ميتواند ملتي را، جامعهاي را، در برابر ارابه بيرحم زمان - كه بر همه چيز ميگذرد و له ميكند و ميرود، هر پايهاي را ميشكند و شيرازهاي را مي گسلد- از زوال مصون دارد؟ هيچ ملتي با يك نسل و دو نسل شكل نميگيرد؛ ملت، مجموعه پيوسته نسلهاي متوالي بسيار است، اما زمان، اين تيغ بيرحم، پيوند نسلها را قطع ميكند؛ ميان ما و گذشتگانمان- آن ها كه روح جامعه ما و ملت ما را ساختهاند- دره هولناك تاريخ حفر شده است؛ قرنهاي تهي ما را از آنان جدا ساختهاند؛ تنها سنتها هستند كه پنهان از چشم جلاد زمان، ما را از اين دره هولناك گذر ميدهند و با گذشتگانمان و با گذشتههايمان آشنا ميسازند. در چهره مقدس اين سنتها است كه ما حضور آنان را در زمان خويش، كنار خويش و در"خودِ خويش"، احساس ميكنيم؛ حضور خود را در ميان آنان ميبينيم و جشن نوروز يكي از استوارترين و زيباترين سنتها است.
در آن هنگام كه مراسم نوروز را به پا ميداريم، گويي خود را در همه نوروزهايي كه هر ساله در اين سرزمين برپا ميكردهاند، حاضر مييابيم و در اين حال، صحنههاي تاريك و روشن و صفحات سياه و سفيد تاريخ ملت كهن ما در برابر ديدگانمان ورق ميخورد، رژه ميرود. ايمان به اينكه نوروز را ملت ما هر ساله در اين سرزمين بر پا ميداشته است، اين انديشههاي پرهيجان را در مغزمان بيدار ميكند كه: آري، هر ساله! حتي همان سالي كه اسكندر چهره اين خاك را به خون ملت ما رنگين كرده بود، در كنار شعلههاي مهيبي كه از تخت جمشيد زبانه ميكشيد، همان جا، همان وقت، مردم مصيبتزده ما نوروز را جديتر و با ايمان بيشتري برپا ميكردند؛ هر ساله در آرامش غمگين شهرهاي مجروح و در كنار آتشكدههاي سرد و خاموش، نوروز را گرم و پرشور جشن ميگرفتند. نوروز در اين سالها و در همه سالهاي همانندش، شادي اين چنين بوده است، عياشي و "بيخودي" نبوده است، اعلام ماندن و ادامه داشتن و بودن اين ملت بوده و نشانه پيوند با گذشتهاي كه زمان و حوادث ويرانكننده زمان همواره در گسستن آن ميكوشيده است. نوروز همه وقت عزيز بوده است؛ در چشم مغان، در چشم موبدان، در چشم مسلمانان و در چشم شيعيان مسلمان، همه نوروز را عزيز شمردهاند و با زبان خويش، از آن سخن گفتهاند. حتي فيلسوفان و دانشمندان كه گفتهاند: "نوروز روز نخستين آفرينش است كه اورمزد دست به خلقت جهان زد و شش روز در اين كار بود و ششمين روز، خلقت جهان پايان گرفت و از اين رو است كه نخستين روز فروردين را هورمزد نام دادهاند و ششمين روز را مقدس شمردهاند". چه افسانه زيبايي؛ زيباتر از واقعيت! راستي مگر هر كس احساس نميكند كه نخستين روز بهار، گويي نخستين روز آفرينش است. اگر روزي خدا جهان را آغاز كرده است، مسلما آن روز، اين نوروز بوده است. مسلما بهار نخستين فصل و فروردين نخستين ماه و نوروز نخستين روز آفرينش است. هرگز خدا جهان را و طبيعت را با پاييز يا زمستان يا تابستان آغاز نكرده است. مسلما اولين روز بهار، سبزهها روييدن آغاز كردهاند و رودها رفتن و شكوفهها سرزدن و جوانهها شكفتن، يعني نوروز. بيشك، روح در اين فصل زاده است و عشق در اين روز سر زده است و نخستين بار، آفتاب در نخستين روز نوروز طلوع كرده است و زمان با وي آغاز شده است. اسلام كه همه رنگهاي قوميت را زدود و سنتها را دگرگون كرد، نوروز را جلاي بيشتري داد، شيرازه بست و آن را، با پشتوانهاي استوار، از خطر زوال در دوران مسلماني ايرانيان، مصون داشت. انتخاب علي به خلافت و نيز انتخاب علي به وصايت، در غدير خم، هر دو در اين هنگام بوده است و چه تصادف شگفتي! آن همه خلوص و ايمان و عشقي كه ايرانيان در اسلام به علي و حكومت علي داشتند پشتوانه نوروز شد. نوروز كه با جان مليت زنده بود، روح مذهب نيز گرفت؛ سنت ملي و نژادي، با ايمان مذهبي و عشق نيرومند تازهاي كه در دل هاي مردم اين سرزمين برپا شده بود پيوند خورد و محكم گشت، مقدس و در دوران صفويه، رسما يك شعار شيعي شد، مملو از اخلاص و ايمان و همراه با دعاها و اوراد ويژه خويش.
آنچنان كه يكسال نوروز و عاشورا در يك روز افتاد و پادشاه صفوي، آن روز را عاشورا گرفت و روز بعد را نوروز!
نوروز- اين پيري كه غبار قرنهاي بسيار بر چهرهاش نشسته است- در طول تاريخ كهن خويش، روزگاري در كنار مغان، اوراد مهرپرستان را خطاب به خويش ميشنيده است؛ پس از آن، در كنار آتشكدههاي زردشتي، سرود مقدس موبدان و زمزمة اوستا و سروش اهورامزدا را به گوشش ميخواندهاند؛ از آن پس، با آيات قرآن و زبان الله از او تجليل ميكردهاند و اكنون، علاوه بر آن، با نماز و دعاي تشيع و عشق به حقيقت علي و حكومت علي، او را جان ميبخشند و در همة اين چهرههاي گوناگونش، اين پير روزگارآلود، كه در همة قرنها و با همة نسلها و همة اجداد ما- از اكنون تا روزگار افسانهاي جمشيد باستاني- زيسته است، رسالت بزرگ خويش را، همه وقت، با قدرت و عشق و وفاداري و صميميت انجام داده است و آن، زدودن رنگ پژمردگي و اندوه از سيماي اين ملت نوميد و مجروح است و درآميختن روح مردم اين سرزمين بلاخيز با روح شاد و جانبخش طبيعت و، عظيمتر از همه، پيوند دادن نسلهاي متوالي اين قوم- كه بر سر چهار راه حوادث تاريخ نشسته و همواره تيغ جلادان و غارتگران بند بندش را از هم ميگسسته است و نيز پيمانيگانگي بستن ميان همة دلهاي خويشاوندي كه ديوار عبوس و بيگانة دورانها در ميانهشان حائل ميگشته و درة عميق فراموشي ميانشان جدايي ميافكنده است.
و ما، در اين لحظه، در اين نخستين لحظات آغاز آفرينش، نخستين روز خلقت، روز اورمزد، آتش اهورايي نوروز را باز برميافروزيم و در عمق وجدان خويش، به پايمردي خيال، از صحراهاي سياه و مرگزدة قرون تهي ميگذريم و در همة نوروزهايي كه در زير آسمان پاك و آفتاب روشن سرزمين ما برپا ميشده است، با همة زنان و مرداني كه خون آنان در رگهايمان ميدود و روح آنان در دلهايمان ميزند شركت ميكنيم و بدين گونه، "بودن خويش" را، به عنوان يك ملت، در تندباد ريشه برانداز زمانها و آشوبِ گسيختنها و دگرگون شدنها خلود ميبخشيم و در هجوم اين قرن دشمن كامي كه ما را با خود بيگانه ساخته و "خالي از خويش"، بردة رام و طعمة زدوده از "شخصيت" اين غرب غارتگر كرده است، در اين ميعادگاهي كه همة نسلهاي تاريخ و اساطير ملت ما حضور دارند، با آنان پيمان وفا ميبنديم و "امانت عشق" را از آنان به وديعه ميگيريم كه "هرگز نميريم" و "دوام راستين" خويش را به نام ملتي كه در اين صحراي عظيم بشري، ريشه در عمق فرهنگي سرشار از غني و قداست و جلال دارد و بر پايه "اصالت" خويش، در رهگذر تاريخ ايستاده است، "بر صحيفه عالم ثبت" كنيم.
متن بالا بدون کم وکاست، يادداشتهاي دکتر شريعتي در مورد نوروز بود که در کتاب کوير از آن بزرگوار به جا مانده. انصافاً همه آنچه در مورد نوروز بايد گفت را گفته است، همين جا اعتراف ميکنم هر سال درست چند ساعت پيش از تحويل سال اين متن را ميخوانم و ترانه "بوي عيدي" مرحوم فرهاد مهراد راهم ضميمهاش ميکنم و اين دو از کارهاي دقيقه آخري سال قبل است.
نوروز امروزه براي ايرانيان نه فقط يک جشن ويک رخداد تقويمي که يک هويت است. هويت ملي ايران و ايراني به هيچ جشني مانند نوروز بدهکار نيست. کارکرد آييني نوروز از کارکرد مکتوب شاهنامه اگر بيشتر نباشد هم اندازه هست، شاهنامه منبع هويت بخشي طبقات نخبه و تحصيل کرده است ولي نوروز چنان کليت و جامعيت يافته که از نخبه و عوام، تحصيل کرده و کم سواد، شهري وروستايي، همه و همه را فرا گرفته است. ايرانيان قرنهاست که در گذر از فراز و فرود تاريخ اين بوم و بر، پرچم نوروز را برافراشته نگه داشتهاند و هر سال بر شکوه آن افزودهاند. اگر در دهههاي پيش، نوروز تنها در ايران بزرگ داشته ميشد، پس از سقوط خودکامگان حاکم در کشورهاي همسايه، امروز در آن سرزمينها هم برگزار ميشود به ويژه در ميان همسايگان فارسي زبان يعني افغانستان و تاجيکستان. ولي امروز ديگر نوروز يک جشن جهاني است و در يونسکو به ثبت رسيده است. تاريخ روايتهاي فراواني از تلاش حاکمان غيرايراني براي نابودي هويت ملي ايرانيان دارد که راه به جايي نبردند و هر جا اندکي هم موفق ميشدند تا به نوروز ميرسيدند پا پس ميکشيدند. گويي نوروز قلب دوم ايرانيان براي احياي هويت ملي بوده است. نوروز از نگاه اسلامي هم شکوهمند است. از امام صادق عليه السلام در وصف نوروز تعابيري بيان شده که شگفتانگيز است. امام صادق در اين حديث که در جلد56 صفحه91 بحارالانوار آمده است، به معلي فرمودند: آيا ميداني امروز چه روزي است؟ عرض کردم فرزند رسول خدا امروز را عجمان بزرگ ميدارند و براي يکديگر هديه ميفرستند. امام فرمود: به بيت عتيق (کعبه) سوگند، نوروز روزي است که از قديم بوده، روزي است که خداوند در آن روز از بندگانش در عالم ذرع پيمان گرفت که جز او را نپرستند و شرک نورزند و به پيامبران و اولياي آن ها ايمان بياورند و آن نخستين روزي است که زمين خلق شد و حيات به وجود آمد و همچنين روزي است که کشتي نوح بر سرزميني به نام جود مينشيند. در همين روز جبرئيل بر پيامبر نازل شد و روزي است که پيامبر (ص)، علي (ع) را به دوش گرفت و بلند کرد تا بتهاي قريش را از فراز کعبه فرو ريخت و خرد کرد و نيز روزي است که پيامبر در حجه الوداع به اصحابش دستور داد که با علي بيعت کرده و ولايت او را قبول کنندو... در ديگر کتاب معتبر شيعيان به نقل از ايشان آمده: هيچ نوروزي نميشود مگر اينکه ما در انتظار فرج هستيم و نوروز از اعياد ما و شيعيان ماست. (وسايل الشيعه، ج7، ص346) حتي براي نوروز در مفاتيح الجنان آداب و اعمالي هم آمده است مانند، پوشيدن لباس نو، غسل، روزه و معطر ساختن و... با اين تفاسير جداي از هويت ملي ميتوان به نوروز هويت ديني هم داد. هويتي که هرگز از سوي جامعه متدينين ما به رسميت شناخته نميشود و نوروز را همچنان با رنگ و لعاب ملي ميشناسند. سهم نوروز در ادبيات ما هم برجسته است و ادبيات به خوبي دين خود را به اين آيين ملي ادا کرده است شايد به صراحت بتوان گفت شاعر بزرگي را نمييابيد که درباره نوروز سرودهاي نداشته باشد اما بنيادگذار نوروز سرايي در ادبيات فردوسي است. شاهنامه موثقترين منبعي است که به نوروز پرداخته است، بعد از فردوسي است که ديگران نيز در اين وادي گام مينهند. در شاهنامه نوروز در کتاب اول و ذيل پادشاهي جمشيد آمده است بر پايه اساطير ايراني در هنگامه شاهنشاهي جمشيد جم نه سرما بود و نه گرما، نه پيري بود و نه مرگ، همه چيز هميشه زنده و جوان بود تا آن جا که جمشيد سه بار از اهورا مزدا ميخواهد زمين را گستردهتر کند. او پادشاهي بود که مردمان را به طبقات جنگاور، پيشه ور، کشاورز و موبد تقسيم کرد، استخراج گوهرها از کوهها را به مردمان آموخت و عطر و بوي خوش را به مردمان نماياند. جمشيد ميان پيامبري و پادشاهي، پادشاهي اورمزد را پذيرفت و پيامبري به زرتشت رسيد. او پس از نظم و سامان جهان بر تخت نشست، روز بر تخت نشستن او نخستين روز از فروردين ماه بود که روز نو يا نوروز خوانده شده و بعدها به قول فردوسي:
"سر سال نو هرمز فرودين / برآسوده از رنج تن دل زکين
بزرگان به شادي بياراستند / ميو جام و رامشگران خواستند
چنين جشن فرخ از آن روزگار / بماند از آن خسروان يادگار"
علت اينکه از نوروز با پسوند جمشيدي هم ياد ميکنيم همين انتصاب آن به جمشيد جم است. اما مفصلترين کار را به لحاظ نجومي و تفسير آييني، خيام در نوروز نامه انجام داده است. همو بود که تقويم امروز ايرانيان موسوم به تقويم جلالي يا تقويم خيامي را بنياد گذاشت که امروز دقيقترين گاه شمار جهان است. گاه شماري که هر سي هزار سال يک روز خطا دارد. خيام با دانش رياضي و نجوم فوقالعادهاش به پايان هر سال يک چهارم روز را افزود و هر چهار سال را هم يک روز کامل به آن داد تا اينگونه آغاز هر سال ايرانيان با آغاز يک دور کامل گردش زمين به دور خورشيد برابر شود و لحظه تحويل سال با لحظه قرار گرفتن زمين در مدار آغازين خود يکي شود. اين هوش و دانش ايراني که در آن برخلاف گاه شمار عربي که مبناي آن گردش ماه است، بر محاسبات خورشيدي استوار است بسيار دقيق ترو علمي تراست. اينکه گاهي تقويم امروز را هم تقويم خيامي مينامند به پاس زحمات اوست.
اما کهنترين آثار حجمي و کنده کاري شده در حوزه نوروز به تخت جمشيد يا به قول يونانيها"پرسپوليس" برميگردد. نظر همه باستان شناسان بر اين است که نقوش کنده شده بر پلکانهاي تخت جمشيد نشان از هديه آوران 27 قوم و کشور جهان است که به مناسبت نوروز در مراسم بار عام شهريار پارسي داريوش بزرگ شرکت ميکردهاند و هر کدام نيز هديهاي پيشکش ميآوردهاند. اگرچه آغاز سال نوي هخامنشيان با جشن مهرگان بوده، اما نوروز را نيز بسيار باشکوه و در پايتخت تابستاني خود در تخت جمشيد برگزار ميکردهاند. بعدها از دوره ساسانيان و با قدرت گرفتن موبدان آغاز سال نو با نوروز ميشود و از مهرگان که جشن طبقه کشاورزان و پيشه وران بوده برداشته ميشود و تا به امروز ادامه دارد. جشنهاي نوروزي در ايران باستان يک هفته به طول ميانجاميده است، و هر روز اعمال مخصوص به خود را داشته است، روز نخست روز نيايش و شکرگذاري به درگاه اهورامزدا و ستايش ايزدان ايراني بوده و معمولا شاهنشاه در آتشکده حضور مييافته است، روز دوم روز بارعام بوده و همه فرماندهان، افسران، دبيران، جنگاوران، پيشه وران و کشاورزان به کاخ ميآمده و هدايايي تقديم ميکردند، روز سوم روز سله بخشي پادشاه بوده، حالا شهريار ايران زمين که نماينده زميني اورمزد بوده هدايايي را به بزرگان و اميران ميداده است که بيشتر شامل لباسهاي فاخر و گوهرهاي قيمتي وگران بها بوده، روز چهارم ديدار و گفتوگوهاي عمومي و رسيدگي به شکايتها و ابلاغ دستورات جديد بوده فرمان عفو عمومي هم در چنين روزي صادر ميشده و به همين صورت تمام هفته همراه با جشن و شادکامي سپري ميشده است، همچنين رسم بوده که بر هفت ستون هفت گونه دانه را ميکاشتند، (چيزي مانند سبزه امروزي) و در روز هفتم به آنها نگاه ميکردند هر ستون که دانههايش سرسبزتر ميبود تفأل ميزدند که محصول آن دانه مثلا جو يا گندم در آن سال بيشتر و بهتر خواهد بود. از ديگر رسوم پر معنا و مفهوم به جا مانده از نوروز گستراندن سفره هفت شين در گذشته و هفت سين در امروزه است. خوان نوروزي که ما امروزه در آستانه تحويل سال پهن ميکنيم در روزگاران پيش از اسلام هفت شين بوده که هر شين آن نماينده يک "اَمشاسپَند" يا مَهين فرشتگان ناميرا" بوده است، در اين سفره شهد، شير، شکر، شمشاد، شمع، شراب، شيريني و شايه (ميوه) مينهادهاند. رودکي سمرقندي هم از سفره هفت شين چنين ياد ميکند:
عيد نوروزي مردم ايران / مينهادند از زمان کيان
شهد و شير و شراب و شکر ناب / شمع و شمشاد و شايه اندر خوان
پس از ورود اسلام به ايران به دليل حرمت شراب هفت شين حذف و هفت سين امروزي جايگزين آن ميشود. البته هنوز هم برخي از خانوادههاي زرتشتي در يزد و کرمان همچنان در نوروز سفره هفت شين ميگسترانند. اين که اين سفره هفت شين بوده يا هفت سين به اندازهاي مهم نیست که درک ما از باورهاي ايراني و ناکاني مان را نشان دهد. پشت هر يک از اين المانها، بخشي از انديشههاي ملي و باستاني ما نهفته است. در ششمين روز نوروز، زادروز پيامبر ايراني زرتشت جشن گرفته ميشود. پيامبري که شعار انديشه نيک (هومَن)، گفتارنيک (هُوَخت) و کردار نيک (هُوَرشت) او هنوز زبانزد است. و آخرين روزش تير روز (سيزدهم فروردين) با پناه بردن به آغوش طبيعت و تقديم سرسبزي کاشته شده به دشت و کوهسار و آرزوي سالي سبز به فرجام ميآيد. اينگونه بود که نوروز از يک رخداد کيهاني مرتبط با طبيعت به زمين آمد و رنگ اسطورهاي و تاريخي گرفت، سپس تجليل شد و بخشي از مليت ما شد، اسلام هم بر آن مهر تاييد زد و بوي ديني پذيرفت و همه اينها هويتي شد به نام نوروز به گونهاي که امروز از مفهوم جغرافيايي به نام " کشورهاي حوزه نوروز" نام ميبرند و وسعتش بياغراق چيزي در حد " کشورهاي حوزه فرهنگي ايران" است يعني هر کجا که روزگاري بخشي از خاک اين سرزمين بوده و بعدها به دلايل سياسي جدا و مستقل شدهاند. اين برتري و افتخار همواره با ايرانيان خواهد بود که نوروز و آغاز سالشان در بهار رخ ميدهد و همواره ثابت است نه مانند کشورهاي عربي به صورت متغيير و در محرم! و نه حتي مانند کشورهاي مسيحي در زمستانهاي سرد و بوران. اين همه را گفتيم تا نوروز و شکوهش را يادآور شويم و در مقابل از تکليف و تعهد خود نيز در برابر نوروز بگوييم. سوغات نوروز يعني بهار بر دلها و جانهاي خزاني نمينشيند، کساني که در انديشه شان همچنان يخ زدگي و سرما حکم فرماست چگونه چسمه سران را درخواهند يافت. آنها که نو نميشوند، نو نميخواهند و نو نميانديشند را با روز نو يا نوروز چه کار؟ براي آنها همچنان"روز از نو روزي از نو" است! نوروز براي خيليها که در اپيدمي خريد گم ميشوند و جشنواره طبيعت و فرهنگ ايراني را با جشنواره خريدو دکور اشتباه ميگيرند هم کم معناست. نوروز فرصتي براي انديشيدن با بهار، نو شدن با طبيعت و خواندن از ايران است. کاش در ميان خريدهاي نوروزي ما جايي هم براي کتاب و مطالعه باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.